جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بررسی مسئلۀ شرّ در نظام‌های فلسفی، الاهیاتی و منطقی از دیرباز زمینه ساز مباحثات گسترده‌ای بوده که تا دوران معاصر نیز پاییده است. تبیین نظام احسن نه تنها از دیدگاه متألهان ادیان ابراهیمی بلکه از سوی فیلسوفان یونان باستان نیز صورت گرفته و به تبع آن یکی از حساسّترین و در عین حال پیچیده ترین عناصر بحث یعنی ضرورت تبیین ماهیت شرّ یا امر شرور و نسبت آن با احسن بودن نظام هستی نیز همواره محل مناقشه بوده است. ضرورت این بحث است که زمینۀ نگارش مقالۀ حاضر را با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی میان آرای دو فیلسوف معاصر دینی یعنی جان هیک و الوین پلانتینگا و با هدف شناسایی آرای آنها در باب مفهوم و ماهیت و جایگاه شرور در نظام الهی سبب گشته است. بسط نظری آرای این دو و صورت بندی مفهوم شرّ در میان تفکرات ساختاری آنها نشان می‌دهد که بعضاً این مفهوم صرف نظر از اختلافات دیدگاهی، زمینه-ساز شباهات ساختاری نیز بوده است. جان هیک اعتقاد دارد که شرّ در مقام امری وجودی نه تنها نافی نظام احسن نیست و خصائل دینی خداوند به عنوان منبع علم و قدرت و فیاضیت مطلق را نفی نمی‌کند بلکه اساساً بانیِ تعالی معنوی و فکری انسان در این میان است. در مقابل پلانتینگا با قول بر وجودی بودن شرّ بازسازی ایراد اپیکوری بر وجود الهی که در گفتار منتقدانی همچون جی.ال مکی ظهور یافته را نقد می‌کند و معتقد است که شرّ به منزلۀ فقدان قابلیت در پدیده‌هاست و نه نقصان در فاعلیت الهی.

این اثر عضوی از مجموعه آثار فلسفی انتشارات بلک ول می‌باشد. آثار فلسفی وی که توسط این موسسه ارائه می‌شود، عمده هدفش تشریح و تبیین شاخه‌های عمده فلسفی و مبانی اندیشه‌های فلسفهی هر حوزه می‌باشد. این اثر هم با چنین هدفی به عمده مباحث موجود دین معاصر جهان می‌پردازد و می‌کوشد تحلیلی جامع، روشن و روزآمد از مباحث این حوزه فکر فلسفی ارائه نماید. این اثر شامل ده فصل می‌باشد. این کتاب شامل مقدمه و ده فصل است. در این ده فصل از اعتقادات دینی، اعمال و آداب دینی و تصاویر واقعیت، قدرت الاهی، ماده گرایی، تحصل گرایی و خدا، ارزش ها و کثرت گرایی، قرینه، تجربه و خدا، مساله شرو چشم اندازهای خیر، خدا باوری و طبیعت گرایی بحث شده است.

مسئله شر از جمله مباحث مهم کلامی‌ می‌باشد که برای قرون متمادی همواره محل بحث و واکاوی اندیشمندان با رهیافت‌های مختلف اعتقادی و دینی بوده است. مسئله شر از آنجا که با رهیافت‌های برخی ملحدان در تضاد با وجود خداوند متعال قرار‌ می‌گیرد یا صفات مطلق الهی را تقیید‌ می‌کند، همواره مورد بحث بوده و اندیشمندان مختلفی در جهت دفاع از خداباوری و اوصاف مطلق الهی به بحث و تبیین و همچنین پاسخگویی به شبهات برآمده از مسئله شر پرداخته اند. جان هیک که از اندیمشندان معاصر مسیحی‌ می‌باشد در جهت پاسخگویی به شبهات و براهین خداانکاری افرادی همچون جی. ال. مکی و ویلیام رو در الهیات مسیحی که بر اساس مسئله شر بود، تئودیسه ای را تحت عنوان"تئودیسه پرورش روح" بیان کرد که در دفاع از خداباوری بر اساس اعتقاد مسیحی و تئودیسه ایرنائوسی بود. تئودیسه پرورش روح اگرچه توانست تاحدودی پاسخگوی مناسبی در جهت اثبات وجود خداوند در الهیات مسیحی در جهت رفع شبهات برآمده بر اساس مسئله شر باشد، اما با این وجود با چالش‌ها و تناقضاتی همراه است که خود آن تناقضات در تضاد با اوصاف مطلق الهی قرار‌ می‌گیرند. این پژوهش با رویکردی جامع و با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی و نقد تئودیسه پرروش روح جان هیک بر اساس گزاره‌های کلامی‌ می‌پردازد و برآیند آن، شناسایی تضادها و تناقضات این تئودیسه همانند، شرور گزاف، مسئله تناسخ، نماد زندگی بودن شرور و نقد آن براساس گزاره‌های کلامی‌ می‌باشد.

دین حقیقتی واحد و غیر متکثر می باشد و برخلاف آنچه که پلورالیست های متکثرگرا ادعا کرده اند، در تمام دوران پر فراز و نشیب دعوت انبیاء، یکی بیش نبوده است. این دین هر چند نام های متفاوتی به خودگرفته، اما خاستگاه تعالیم همه ی انبیاء قرار داشته است که در شکل عام آن همان اسلام است. البته حقیقت دین ثابت و اما شرایع متغیر و نامانا بوده اند. این دین و این حقیقت واحد در واپسین سال های عمر پیامبر، به نیابت از همه ی انبیاء و البته به زبان رسول خدا و با معرفی امیرمؤمنان به کمال رسید و نام اسلام را به خود گرفت و ثمره ی آن رضایت و خشنودی خداوند بود. و همین دین است که در آخرالزمان مرزهای زمان و مکان را در خواهد نوردید و به دست توانا و با کفایت مصلح و منجی همه ی دوران به مردم معرفی شده و دین اسلام جهانی خواهد شد.

تجلی نقطه محوری ابن عربی است،تجلی حق دارای مراتبی است .فیض اقدس که مرتبه عدم تعین است و تحدد است مرحله اول تجلی حق است تجلی حق تعالی بر خود این تجلی کاملا یک امر غیبی، فرامادی، فرا زمانی و فراتاریخی است .به عبارت دیگر اولین مرتبه تجلی حق تعالی، ظهور اعیان ثابته است .فیض مقدس، مرتبه دوم تجلی حق تعالی است که تجلی شهودی نیز نامیده شده ،در این مرحله حق در صورت های بی نهایت متکثر در عالم شهادت ظهور پیدا می کند و تجلی می کند.سه نوع تعطیل در سنت غربی و اسلامی لحاظ شده است ، اولی : تعطیل عن المعرفة . دومی :تعطیل عن البیان . سومی : تعطیل ذات عن الصفات .در تفکر هیک تعطیل عن المعرفة موضوعیت محوری دارد چه از لحاظ ادراکات عقلی و چه از لحاظ تجربه دینی انسان نمی تواند به حق فی نفسه آنگونه که هست معرفت پیدا کند . در مقابل در سنت ابن عربی و نظریه تجلی او هر سه نوع تعطیل منتفی و مردود است لذا حق در ذات خود هم قابل شناخت و هم قابل توصیف است و ادراکات عقلی به عنوان مقدمه ای برای شهود حق از اهمیت خاصی برخوردار است .

جان هیک برای تبیین تجربۀ دینی و توجیه باورهای دینی حاصل از آن، از ایدۀ «دیدن به عنوان» ویتگنشتاین، و تعمیم آن به کل تجربه‌های ادراکی و نیز از نظریۀ معرفت‌شناسی کانت و تمایز میان نومن و فنومن بهره جسته است. وی معتقد است که حقیقت فی‌نفسه به کشف و شهود انسانی درنمی‌آید و آن چه افراد بشر تجربه می‌کنند ظهورات و تجلیات حقیقت فی‌نفسه است، نه خود آن. و این ظهور و تجلی ممکن است در قالب یکی از دو مفهوم الوهیت، یعنی «امر متشخص» و «امر نامتشخص » باشد. بنابراین حقیقت فی‌نفسه، واحد و یکتا است اما آگاهی و ادراک جوامع دینی بشری از آن متکثر و متعدد است. علل و ریشه‌های این تعدد و تکثر، پیش‌زمینه‌ها و شرایط و تجارب گوناگونی است که در جوامع مختلف به منصۀ ظهور می‌رسد. هیک تلاش می‌کند ابتدا تنوع تجربه‌های دینی را تبیین و در ادامه معقول و موجه بودن باورهای حاصل از آن را نتیجه بگیرد. بنابراین از نظر هیک تجربۀ دینی، مبنا و اساس دینداری و معرفت دینی است. این تجربه عامل سازندۀ ایمان است، و ایمان دینی نیز اعتقاد به مجموعه‌ای از گزاره‌ها و آموزه‌های دینی نیست، بلکه تجربه‌ای است که بر اثر ارتباط فرد با واقعیت مطلق ظاهر می‌گردد. هم چنین او معناداری و اثبات‌پذیری باورهای دینی را از آن جا ناشی می‌داند که اعتقادات دینی را بازتاب و واکنش تجارب دینی انسان می‌داند. وی معتقد است تجارب دینی مانند سایر تجارب، معنادار و معرفت‌آور هستند. پژوهش حاضر درصدد تحلیل و بررسی دیدگاه جان هیک دربارۀ تجربۀ دینی و معقول و موجه بودن باور حاصل از آن، است.

هر یک از ما آدمیان مجموعه یی از باورها را دارد و به دشواری می توان پذیرفت که همه ی باورها صادق باشند .یکی ازبارزترین نشانه های این موضوع شمار زیاد باورهایی است که همه روزه بر کذب شان توجه می یابیم .این بدان معنا است که در هر مجموعه از باورها احتمال کذب بعضی می رود، در مقام موجود عقلانی ، باید تلاش کنیم تا تنها باورهایی صادق داشته باشیم و این خود نیازمند آن است که به گونه یی باورهای صادق را از باورهای کاذب تشخیص دهیم .کاربست دقایق ، روش ها و روی کردهای معرفت شناسی در خصوص باورها و اعتقادات دینی زمینه ساز معرفت شناسی باور دینی است که البته بی ریشه یابی های تاریخی نیز نیست .پرسش از ماهیت و جای گاه ایمان دینی ،متالهان و فلاسفه را دست کم از نخستین سده های پیدایش مسیحیت به خود مشغول داشته است .این رساله ترجمه بخش معرفت شناسی کتاب تفسیری از دین جان هیک است .در این بخش هیک ابتدا به تبیین معنا و انواع آن می پردازد،از نظر او جهان به لحاظ نظری امری دوپهلو است .وی معتقد است فرد متدین و غیر متدین، معنا یا سرشت زندگی انسانی را به انحای کاملا متفاوتی درک می کنند .هیک در ادامه دین را از منظر واقع گرا و غیر واقع گرا بررسی می نماید .همچنین وی نتیجه می گیرد مردم آگاه بودن شان از وجود داشتن در حضور خدا وزیستن در رابطه یی شخصی از اطلاع دوسویه با خدا را گزارش می کنند.هیک معتقد است باور خداباورانه به مثابه یک باور طبیعی بنیادی است و مطابق اصل آسان باوری سوئین برن ما بر اساس اعتماد به ویژگی واقعی تجربه ی مان زندگی می کنیم زیرا ما چنان ساخته شده ایم که می توانیم تنها بر اساس تجربه ی مان زندگی کنیم.شخص دیندار نیز اگر زندگی را در چارچوب حضور الاهی تجربه کرده باشد، عقلا محق است که اعتقاد داشته باشد که آن چه تجربه کرده، واقعیت دارد .همچنین هیک با استناد به ویلیام جیمز منکر این می شود که امکان متوهمانه بودن تجربه دینی بتواند باور مبتنی بر چنین تجربه یی را غیر عقلانی سازد .وی استدلال بنیادین جیمز را تبدیل به استدلالی برای حق ما به اعتماد به تجربه دینی خودمان می کند و نیز استدلالی که ما را ناگزیر از اعتماد به تجربیات اشخاص بزرگ دینی می سازد

ملاصدرا بر اساس اصولی از جمله اصل جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء، حرکت جوهری و سیر نفس بین عوالم سه گانه و اثبات تجرّد قوه ی خیال، ضرورت وجود بدن اخروی و نحوه ی پیدایش آن و همچنین کیفیت آن را بیان می کند. طبق دیدگاه او بدن اخروی بدنی مثالی است که عینیت آن با بدن دنیوی براساس ملاک این همانی شخصی روشن می گردد. در این دیدگاه بدن مثالی بدنی جسمانی با ماده ی متفاوت و متناسب با عالم خیال است که با فاعلیت نفس خلق می شود. جان هیک نیز با اعتقاد به بازآفرینی انسان به عنوان واحد جسمی ـ روانی توسط قدرت پروردگار و ارائه ی نظریه ی بدل، وجود بدن اخروی را اثبات کرده و آن را بدلی مشابه بدن دنیوی با ماده ی متفاوت اما غیر روحانی معرفی می کند. او ملاک این همانی شخصی را حافظه می داند و به همین سبب بدن اخروی را بدنی جدید و غیر از بدن دنیوی تلقی می کند. در مقام مقایسه، دو دیدگاه دارای نقاط اشتراک و افتراقی هستند که بر اساس آن ها می توان دیدگاه جان هیک از فلاسفه ی سنت دینی مسیحی را به دیدگاه صدرالمتألهین بزرگ ترین فیلسوف اسلامی نزدیک دانست.

مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، بازنمایی دقیق ماهیت ایمان از رهگذر تحلیل دیدگاه علامه‌طباطبایی و جان‌هیک از نواندیشان نامدار معاصر است. در این مقاله با رویکردی نظریه‌پردازانه و به روش توصیفی-تحلیلی به بررسی تطبیقی نگرش علامه و هیک در بازنمایی ماهیت ایمان پرداخته شده و به دنبال آن، نقدهایی به هردو دیدگاه مطرح می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد علامه از روش درون‌دینی به تبیین ساختار ایمان پرداخته و ایمان را متشکل از دو مؤلفۀ علم و التزام معرفی می‌کند. از سوی دیگر، هیک از روش برون‌دینی به مقولۀ ایمان ورود کرده و آن را به عنصری تفسیری بازنمایی می‌کند که مختارانه و برخاسته از تجارب دینی محقق می‌شود. علامه، علم را به عنوان یکی از اجزای مؤلفۀ ایمان معرفی می‌کند، در صورتی که هیک، براهین فلسفی را برای اثبات خداوند، ناکام دانسته و تجربۀ‌دینی را صرفاً برای دفاع از عقلایی بودن ایمان‌دینی مطرح می‌کند. البته مشترکاتی از جمله ارادی بودن و مرتبه‌مندی ایمان در دو دیدگاه مشاهده می‌شود.