جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مقوله شفاعت از مسائل مهم قرآنی است که از دیرزمان درباره آن گفتگوهای جدی و چالشی و در عین حال متفاوت و گاه متناقض در جریان بوده است. زمخشری و طبرسی به عنوان دو چهره درخشان و صاحب سبک در عالم تفسیر، هر یک متناسب با گرایش‌ها‌ی مکتبی، خوانشی متفاوت از شفاعت به دست داده‌اند. نوشتار حاضر با نگرشی توصیفی تحلیلی دیدگاه زمخشری و رهیافت تفسیری وی را از نظرگاه طبرسی نقد و بررسی کرده است. در بخش نخست چگونگی تفسیر و دریافت معنایی خاص از تفسیر آیات مربوط به مفهوم شفاعت توسط زمخشری و تطبیق آن با نوع نگرش و ورود طبرسی به این طیف از آیات انجام گرفته است. در بخش دوم مبانی که زمخشری با اتکاء به اندوخته‎های جریان معتزله از مفهوم شفاعت به دست می‎دهد بر اساس نگاه تفسیری طبرسی نقد گردیده است. در پایان با بررسی روش تفسیری هر یک از این دو مفسر در حوزه قواعد و منابع تفسیری روشن گردیده است که طبرسی در نیل به مقاصد کلام الهی مسیری مطمئن‎تر از زمخشری را با توجه به استفاده از منابع تفسیری بیشتر همچون قرآن، روایت و عقل و بهره‎مندی از قواعد تفسیری کامل‎تر، مانند توجه به کاربرد کلمات در زمان نزول و قرائن و مبنا بودن علم و علمی، طی کرده است.

حدیث به معنای حکایتگر سنت، مانند هر خبر و حکایت دیگری، قابلیت صدق و کذب داشته و نیازمند اعتباریابی است. تلاش‌های مختلفی در زمینه اعتبارسنجی حدیث در قرون مختلف صورت گرفته که برخی موفق و برخی با نقص‌ها و نقض‌هایی مواجه شده‌اند. یکی از آثار ناظر بر اعتباریابی حدیث، اثر «حدیث‌های خیالی در مجمع‌البیان» است که مولف آن مدعی است مراد از ابوجعفرهای تبیان طبری بوده و طبرسی در بهره از این کتاب در تشخیص مصداق اشتباه کرده و این موارد را به امام باقر(ع) منتسب کرده است. این اشتباه موجب تولید احادیث خیالی منسوب به امام باقر(ع) در این کتاب شده است. این مقاله با انتقاداتی همراه بوده و آثاری ناظر به نقد آن به صورت پراکنده نگاشته شده است. نوشتار حاضر به منظور ارائه منسجم نقض و ابرام‌های صورت گرفته در قالب یک نوشتار، و نیز تحلیل و نقد ادله ارائه شده توسط طرفین و میزان واقع‌نمایی آنها، سامان یافته است. همچنین به برخی از ادعاهایی که کمتر به آنها توجه شده - مانند عدم دسترسی طبرسی به تفسیر طبری و دس نسخه‌های خطی تبیان توسط ناسخان-، و نیز ارائه آمارهای کمی در این زمینه، در این نوشتار توجه داده شده است.

سنّت نبوی، یکی از مبانی مهم شرع مقدس اسلام و پاسداری از آن بر همگان بایسته است؛ اما در پاره‌ای از دوران، برخی مکاتب فکری اسلامی در اعتبار احادیث نبوی تشکیک کرده‌‌اند. «قرآنیون شبۀ قاره» یکی از فِرقی است که چنین‌‌‌اندیشه‌ای را در میان مسلمانان بسط و گسترش داده است. در این جریان، دانشمندان به‌تبعیت از «شاه‌ولی‌اللّه» در قرن هجدهم و «سَراحمدخان» در قرن نوزدهم میلادی به بازنگری احادیث پیامبرa پرداختند و در قرن بیستم، «چکرالوی» توانست فرقه‌ای نو به‌نام «قرآنیون» تأسیس کند؛ آنان به‌دلایلی همچون: 1. عدم وحیانی‌بودن سنّت پیامبرa؛ 2. عدم شارع‌بودن پیامبرa؛ 3. شبهه‌ناک‌بودن صداقت اخلاقی صحابه؛ 4. ناصحیح‌بودن حفظ و انتقال احادیث؛ 5. جعلی‌بودن بسیاری از احادیث؛ 6. استقلال قرآن در تفسیر خود؛ 7. تبیین مناسک دینی به وسیله عقل؛ 8. عدم نیاز به احادیث با توجه به نزول آیۀ «اکمال»، سنّت نبوی را به‌عنوان یکی از مصادر تشریع، فاقد اعتبار دانسته و قرآن را یگانه مرجع اطمینان‌بخش از سوی خداوند معرفی کردند. از همین روی، در این نوشتار کوشش شده با روش توصیفی ـ تحلیلی، مبانی اهل قرآن تبیین و تحلیل شود.

محمود ابوریه از منتقدان حدیث، در کتاب اضواء علی السنّه المحمدیه، متاثر از دیدگاه خود، درباره نقل به معنای روایات و عدالت صحابه، قید «متعمدا» در روایت «من کذب علی متعمدا» را به شدت مورد انکار قرار داده است؛ او معتقد است، این قید از طریق جعل جاعلان یا درج راویان، وارد حدیث شده است، چون این قید، با عقل بشری و همچنین خلق و خوی پیامبر اسلام $ سازگاری ندارد؛ در این مقاله، با بررسی و ارزیابی دقیق ادعای ایشان، اثبات شده است که شواهد او، ناتوان از اثبات مدعایش است و این قید، نه تنها از طریق جعل یا درج وارد روایات نشده است، بلکه قید «متعمداً» به‌طور متواتر از صحابه جلیل القدر پیامبر اسلام$ نقل شده است؛ بنابراین، این قید، مورد تأیید قرآن کریم و سنت پیامبر $ است و هیچ محذور عقلی نیز ندارد.

طبقه‌بندی مؤنث و مذکر در زبان عربی، کارآمدی لازم جهت شناسایی ابعاد دلالی جنس زبانی در قرآن را ندارد؛ زیرا اولاً دوگانه حقیقت/مجاز و ثانیاً مقام استعمال عامل تعیین‌کننده در این طبقه‌بندی است؛ اما آنچه در فهم قرآن موضوع مطالعه است، جنس انسانی و نحوه ارتباط قرآن با جنسیت به‌مثابه مؤلفه اساسی حیات انسانی است. یکی از اساسی‌ترین مسائل در فهم قرآن، وضع وضوح و ابهام عناصر آن است. ازاین‌روی، به نظرمی‌رسد نیازمند یک طبقه‌بندی هستیم که بتواند عناصر زبان را از لحاظ ارتباط با جنس انسانی و وضع دلالی و ابهام آن‌ها در قرآن مجید شناسایی کند. ازاین‌روی، بر مبنای تمایز جنس زیستی و زبانی، وجود یا عدم وجود ابهام و تمایز رابطه معانی عناصر مبهم، صنوف مختلف جنس زبانی در قرآن را به‌صورت زیر شناسایی و طبقه‌بندی کرده‌ایم: الف) جنس زبانی ب) جنس زبانی محض ج) جنس زبانی نامتعین یا تعین‌طلب: ج-1) جنس نامتعین متباین المعانی ج-2) جنس نامتعین غیرمتباین المعانی ج-3) جنس نامعین مطلق.

جاهلیت اصطلاحی قرآنی است و بیانگر ویژگی های رفتاری، اخلاقی و اعتقادی مردم حجاز در دوره تاریخی پیش از اسلام می باشد. سید قطب پس از تقسیم جاهلیت به قدیم و مدرن و تفکیک جوامع به جاهلی و اسلامی، در تبیین اصطلاح جاهلیت، جهل و کفر را مقابل یکدیگر قرار می دهد و در نتیجه جامعه جاهلی را جامعه ای کافر می داند. اما از نظر علامه طباطبایی کفر و ایمان دارای درجات و مراتب اند و هر جهلی کفر نیست از نظر ایشان طبق آیات قرآن کریم کفر و بت پرستی یکی از آثار و نتایج جهل است نه عین آن. بر این اساس کافر دانستن جامعه جاهلی و باورمندی به تکفیر آنان مورد قبول علامه طباطبایی نیست. نظریه مختار این پژوهش که با روش توصیفی تحلیلی انجام گرفته است مؤید نظریه علامه طباطبایی است. از نظر مقاله پیش رو خطای سید قطب در خلط معنایی بین قانون و حاکمیت در آیه «أ فحکم الجاهلیه یبغون» است.

اعتبار اخبار آحاد در اعتقادیات از بحث­برانگیزترین مسائل در میان عالمان در حوزۀ معرفت دینی است. حجیّت این قبیل اخبار در نگاه اصولی با دو مشکل اساسی روبروست: عدم کاشفیّت ذاتی در روایات آحاد که این دسته روایات را در مقابل متواترات در طبقۀ ظنون قرار می­دهد و فقدان اثر عملی در عقاید. پژوهش حاضر که با بهره‌مندی از روش توصیفی - تحلیلی انجام شده، در پی بررسی عوامل رویکرد اختلافی شیخ صدوق و شیخ مفید، پیرامون عمل برپایۀ خبرهای واحد ظنّی (ثقه)، در حوزۀ اعتقادیات است که در ظاهریکی به حجیّت این گونه خبرباور دارد و دیگری هیچگونه اعتباری برای آن قائل نیست. در این راستا برخی عوامل، زمینه‌ساز تفاوت رویکرد شیخین در رویارویی با حدیث آحاد و در پی آن حدیث ضعیف و اعتبار آنها محسوب می­شود: 1. شیخ صدوق به مستنداتی در باب مفهوم و مصادیق خبر آحاد دست یافته که بر شیخ مفید، مجهول مانده است. 2. شیخ مفید نیز برای اخبار آحاد، اعتبار قائل بوده، مگر اخبارآحادی که از سوی عامّه وضع شده بود. 3. شیخ صدوق نظیر متکلّمان شیعی زمان خود خبر واحد را علم آور نمی دانسته و اعتقادی به خبر آحاد نداشته است. 4. یکی از مفاهیم خبر آحاد ثقه، خبر ضعیف است و این مفهوم در منظر شیخین به سبب قرائن مورد توجه شیخین متفاوت بوده و بدیهی است، این رویکرد اختلافی در مفهوم حدیث ضعیف در پذیرش اعتبار و یا عدم اعتبار خبر آحاد از سوی ایشان تأثیر گذار خواهد بود.

روایات تفسیری یکی از منابع مهم فهم قرآن بوده و آسیب شناسی آن ها امری ضروری است. ذهبی در کتاب التفسیر و المفسرون مباحث متعددی را بحث کرده است .از جمله به بررسی آسیب های این دسته از روایات پرداخته است. معرفت نیز درکتاب التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب به نقد دیدگاه ذهبی دراین راستا مبادرت کرده است. جستار پیش رو به روش توصیفی- تحلیلی به بررسی آسیب های روایات تفاسیر مأثور در نگاه ذهبی و معرفت پرداخته است. نگارنده در تحلیل آسیب های سه گانه به موارد ذیل دست یافته است: معرفت و ذهبی مهم‏ترین اسباب ضعف تفاسیر مأثور را وجود اخبار جعلى بیان کرده اند، اما در منشا و زمان جعل حدیث اختلاف نظر دارند ذهبی بطور ضمنی پیدایش جعل حدیث را بعد شهادت حضرت علی (ع) می‏داند و آن را به شیعه نسبت می‎دهد، اما آقای معرفت آغاز جعل حدیث را زمان معاویه بیان نموده و زمینه های وضع روایات را در زمان پیامبر(ص) دور ذهن نمی‏داند. ذهبى عصر صحابه را ورود اسرائیلیات به حوزه تفسیر دانسته و دلایلی از آیات و روایات را مبنی بر جواز رجوع صحابه به اهل کتاب نقل می‏کند، اما معرفت این دیدگاه را رد کرده و مخاطب آیات مورد نظر ذهبی را مشرکان می‏داند که به اوایل نبوت پیامبر(ص) بر می‏گردد. و برداشت غلط از حدیث «حدثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج » علت گسترش اسرائیلیات می‏داند 3. ذهبی حذف سند را مهم‎ترین دلیل اسباب ضعف روایات بیان کرده است معرفت نیز وجود ضعف سند را علل کم‏اعتبارى روایات بیان می‏کند، اما وی برای پذیرش روایت تنها بر سند آن تکیه نکرده است بلکه زمانی که محتوای روایات از آیات رفع ابهام نمایند حتی اگر سند آن قابل پذیرش نباشدحدیث قابل اعتنایی خواهد بود.

موضوع سیاست خارجی به‌طور عام و اصول سیاست خارجی به‌طور خاص، در آموزه‌های قرآن کریم قابل پی‌جویی است؛ از این‌رو می‌توان آنچه امروزه در سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی دنبال می‌شود را با آیات قرآن کریم سنجید. در این پژوهش با استفاده از روش‌های تحلیل محتوا و معنی‌شناسی،اصل «حکمت» در اندیشه سیاسی و قرآنی آیت‌الله خامنه‌ای مبنای تحلیل و تبیین قرار گرفته است.نخست پس از تحلیل اصل حکمت در قرآن و گردآوری مقولات و مؤلفه‌های این اصل، در گام پسین، آنها را با مقولات و نتایج حاصل از بیانات آیت‌الله خامنه‌ای مقایسه کرده، شباهت‌ها، تفاوت‌ها و میزان تناظر آن‌ها سنجیده شده است. بر اساس یافته‌های پژوهش، حکمت قرآنی و حکمت در سیاست خارجی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای جدای از یکدیگر نیستند؛ زیرا کسی که بهره‌ای از حکمت قرآنی داشته باشد، اندیشه او مستحکم می‌شود و چنین کسی در سیاست خارجی بر اساس خِرَد عمل می‌کند نه بر اساس احساسات. همچنین فرد حکیم از نظر قرآن، حقایق عالم را درک می‌کند و به مصالح و منافع آگاه است و مسلماً چنین کسی در سیاست خارجی به منافع و شرایط لازم و بهره‌هایی که باید از رابطه با دنیا گرفت، آگاه است.

اعجاز قرآن از مهم‌ترین مبانی تفسیری علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی است. علامه طباطبایی اعجاز قرآن را بر دو اصل می‌داند: قطعاً معجزه وجود دارد و قرآن از مصادیق آن معجزات است. در مقابل، جوادی‌ آملی اعجاز قرآن را با استفاده از قیاسی منطقی نتیجه‌گیری کرده است. همچنین جوادی آملی معتقد است که هیچ زبانی توان ترجمۀ قرآن را ندارد و ترجمۀ قرآن را باعث سقوط و کاهش لطافت‌های آن دانسته؛ ازاین‌رو، برگزیدۀ تفسیر را جایگزین ترجمۀ آیات کرده است. وجه افتراق دیگر دو مفسر این است که علامه طباطبایی فصاحت را تنها به لفظ نمی‌داند، بلکه به لفظ و معنا می‌داند. اما ‌جوادی‌ آملی به‌نوعی تنها بر معنا تأکید دارد و اذعان می‌کند که عرب‌ها الفاظ را داشته، ولی الفاظ دارای این معانی والا را نداشته‌اند. مقایسۀ مبانی دو مفسر نشان می‌دهد که این دو مفسر در اصلِ اعجاز قرآن با یکدیگر اشتراک‌نظر دارند، اما، در تبیین و جزئیات این مبنای تفسیری، میان استاد و شاگرد اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. مهم‌ترین هدف این مقاله واکاوی و تحلیل این موضوع است که خاستگاه این اختلاف دیدگاه کجاست. در این مقاله، با روش تطبیقی، دیدگاه دو مفسر یادشده دربارۀ مبنای اعجاز قرآن بررسی شده است.