جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از موضوعات مورد اختلاف دانشمندان علوم قرانی، قلمرو قرآن کریم است. گروهی معتقدند قرآن کریم پاسخگوئی نیازهای دینی و دنیوی انسان است. برخی هدف پیامبران را زندگی دنیا ندانسته و قلمرو قرآن را تنها امور اخلاقی و اخروی می­دانند. در پاسخگوئی قرآن به نیازهای علمی انسان نیز این اختلاف جاری است که آیا می­توان از قرآن کریم مبانی، گزاره و نظریه­ علمی استخراج کرد و یا آن را معیار سنجش نظریات علمی دانست یا آنکه باور به اثر گذاری قرآن بر علوم، منافی بلاغت و سبب تضعیف باور مسلمانان می­شود. این مقاله با روش کتابخانه­ای و تحلیلی و ارائه محتوا و سبکی نو ثابت کرده است که برخورداری از روش در مطالعات علمی قرآنی و استخراج مبانی و مفاهیم حقیقی، ثابت و قواعد کلی از قرآن کریم و تطبیق آن بر مصادیق گوناگون علمی پیامد تنزل شان قرآن، مخالفت با بلاغت و تضعیف باور دینی را ندارد. چنانکه مفاهیم قرآن می­تواند معیار سنجش آموزه­های علمی و جهت بخش علوم باشد از این­رو سزاوار است علوم با آن سنجیده و افکار و نظریه­ها با آن جهت گیری شود و ادعای تمایز ماهوی علوم از دین ناتمام و راه حل تعارضِ ادعائی علوم با دین، رفع آسیب­های علوم است.

نظام‌‌پرداخت که جایگزین واژه‌‌های نظام‌‌جبرانِ‌‌خدمات و سیستم‌‌پرداخت و پاداش شده، شامل حقوق، دستمزد و مزایای نقدی و غیر نقدی می‌‌شود. در آن، نوع شغل و توانایی‌‌های‌‌شاغل و سِمت‌‌های‌‌رسمی و شیوه و شرایط و بهبود انجام کار؛ در محورِ توجه قرارگرفته‌‌اند. ازآنجاکه فعالیت‌‌های‌‌کارکنان که حیاتی‌‌ترین سرمایه‌‌ی‌‌سازمان‌‌ها می‌‌باشند، رابطه‌‌ی معناداری با نظامِ‌‌پرداخت‌‌عادلانه دارد، هدفِ اساسی پژوهش؛ تبیین تأثیرعدالت‌‌توزیعی در این نظام‌‌ بر کارایی‌‌کارکنان از منظر قرآن است. با توجه به‌‌این‌‌که موضوع از نوع اکتشافی می‌‌باشد، تحقیق با شیوه‌‌ی آمیخته انجام‌شده است. بر اساسِ روش‌‌منتخب، نخست داده‌‌ها جمع‌‌آوری و سپس سنجه‌‌ها و عناصر آن‌‌ها با نگرش قرآن‌‌بنیان و با ماهیت نظریه‌‌پردازی به تجزیه‌وتحلیل گرفته‌شده است. یافته‌‌ها نشان می‌‌دهد از منظر ‌‌اسلام، به موضوع فراتر از تئوری‌‌های موجود، اهتمام شده و برای ایجاد آن باید مجموع مبانی، و معیارها و مؤلفه‌‌های مادی و معنوی ‌‌مؤثر در افزایش‌‌کارایی، در کانون توجه قرارگیرند. بر همین اساس مباحث آن در ذیل اولویت‌‌های فردی (تعهد و برابری) و سازمانی (تجربه و تناسب و...) دسته‌‌بندی و نتایج و برآیند نهایی حاکی از آن است که میان توزیعِ‌عادلانه‌ی حقوق و مزایا با کارایی‌‌ رابطه‌‌ی‌‌مستقیم و مثبت وجود دارد و تحقق این مهم نیازمند ایجاد نظام‌‌پرداختِ دادگرانه در همه‌ی ابعاد و زمینه‌ها است.

دانش تربیت قرآن بنیان همانند هر علم دیگری دارای موضوع و مسائل مخصوص به خود با هدف و غایتی مشخص است. این دانش با توجه به مسائل، موضوع، هدف و روش دانش، در بین دانشمندان اسلامی، دارای تعاریف گوناگونی است. در این پژوهش با توجه به اندیشه های گوناگون در تعریف تربیت به یک تعریف جامع قرآنی از دانش تربیت دست یافتیم که عبارت است از؛ فرایند تحول و شکوفاسازی قوه ی شأنیه و استعدادهای متربی به صورت تدریجی با تکیه بر مبانی برای رسیدن به هدف غایی (کمال) است. در دانش تربیت از مبانی، اهداف، اصول، روش ها، مراحل و موانع تربیت بحث می گردد. بنابراین هدف از پژوهش ارائه ی یک تعریف جامع قرآنی و یک طرح جدید از مسائل دانش تربیت قرآن بنیان در علوم مضاف به عنوان فلسفه ی دانش تربیت است و محرومیت زدایی فلسفه دانش تربیت، که در این زمینه فعالیتهای پژوهشی صورت نگرفته است. هر چند کتبی در زمینه ی فلسفه ی تعلیم و تربیت تألیف گردیده ولی همچنان چیستی دانش تربیت قرآنی مغفول مانده است. نویسنده بر آن است تا با روش بررسی اقوال دانشمندان اسلامی و ارائه تحلیلی منطقی موجود در فلسفه دانش تربیت، به چیستی دانش تربیت قرآنی بپردازد. رویکرد تحقیقی این نوشتار، بر اساس رویکرد تاریخی و منطقی شکل گرفته است.

پژوهش حاضر به منظور دستیابی به مدل مفهومی تفکر انتقادی در منابع اسلامی، انجام شده است. روش پژوهش تحلیل کیفی محتوای متون دینی (شجاعی، 1399) بود که برای فهم و استنباط آموزه‌‌های روان شناختی از منابع اسلامی به کار‌ می‌رود. برای دستیابی به این هدف ابتدا مفاهیم و گزاره‌‌های مرتبط با تفکر انتقادی از منابع اسلامی گردآوری و با استفاده از اصول پیش پردازش متن مورد بررسی قرار گرفت. در مرحله بعد محتوای استنباطی هر گزاره روی یک فرم ثبت و بعد از تکمیل شدن برای اعتبارسنجی در اختیار 13 نفر از کارشناسان قرار گرفت تا نظر خود را در مورد برداشت‌‌های انجام شده از آیات و روایات در یک مقیاس چهار درجه ای از کاملا موافقم تا کاملا مخالفم اعلام کنند. سپس بر اساس نظر کارشناسان دو شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) محاسبه و با توجه به معیارهای در نظر گرفته شده و نتایج به دست آمده در این مرحله، 11 مؤلفه برای تفکر انتقادی شامل استفاده از منابع معتبر، ارائه تبیین واضح و روشن، ارزیابی منطقی ایده‌‌‌‌ها، ادله و ادعاها، علم‌محوری، داشتن ذهن باز، عاقبت‌‌‌اندیشی، استدلال، جامع‌نگری، پرسشگری،‌‌‌اندیشه ورزی و پرهیز از قضاوت نسنجیده به دست آمد. در پایان مدل مفهومی تفکر انتقادی با استفاده از مؤلفه‌‌های به دست آمده در مراحل قبل ترسیم و گزارش نهایی تهیه شد.

تأثیر قرآن کریم بر علوم مختلف اسلامی و انسانی برای معتقدان به حقانیت این کتاب ارجمند، واضح و مبرهن است. اصول‌فقه نیز از علومی است که وامدار قرآن بوده و حجیت آن بر اساس آیات قرآن اثبات شده است. فراتر از آن، قرآن در تأسیس، رشد و بالندگی اصول‌فقه بسیار تأثیرگذار است، همچنان‌که اصول‌فقه مباحثی دارد که به‌کارگیری آن‌ها در فهم درست قرآن ضروری است. مسئله اصلی در این پژوهش، هم‌افزایی قرآن و اصول‌فقه در شکل‌گیری نظام استنباط معارف دینی با استفاده از روش گردآوری کتابخانه‌ای و روش پردازش توصیفی-تحلیلی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد‌: قرآن کریم تأثیر مستقیمی در پویایی قواعد اصول‌فقه نظیر اجتهاد و تقلید، مباحث الفاظ، امارات (قطع و ظن) و اصول عملیه دارد. اصول‌فقه نیز دانشی پیش‌نیاز برای تفسیر قرآن است و تأثیر بسزایی در فهم آیات کلامی، اخلاقی-تربیتی و فقهی-اجتماعی دارد.

با توجه به اینکه یکی از نیازهای اساسی جامعه برای پیشرفت و تعالی، امید (Hope) و امیدواری (Hopefulness) است؛ ضرورت داشت تا پژوهشی با نگاهی روان‌شناختی به عوامل امیدساز در جامعه، با تمرکز بر قرآن کریم، انجام شود. بنابراین، هدف پژوهش حاضر، بررسی روان‌شناختی عوامل امیدساز در جامعه از منظر قرآن کریم است. این پژوهش بر اساس روش تحلیل محتوای کیفی (Qualitative Content Analysis) سامان یافته است؛ روشی پژوهشی که برای تفسیر ذهنی محتوای داده‌های متنی از طریق شناسایی مضامین به کار می‌رود. بدین منظور، منابع اسلامی و روان‌شناختی مورد مطالعه قرار گرفت و مطالب به‌صورت منطقی استخراج شدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که از منظر قرآن و با یک نگاه روان‌شناختی، سه عامل شناختی، هیجانی و رفتاری در امیدسازی در جامعه مؤثر هستند. نتایج این پژوهش نشان داد که خداباوری، معادباوری، نیکو باوری و هدفمندی در زندگی از عوامل شناختی امیدساز در جامعه هستند. در حوزه عاطفی، به دو عامل تسلط بر هیجانات منفی و انتظار فرج اشاره شد. همچنین در حوزه رفتاری، عواملی همچون الگوگیری از امیدواران، حمایت اجتماعی، کاهش آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی، عملکرد صحیح دولت و عوامل سیاسی، و امر به معروف و نهی از منکر مورد توجه قرار گرفتند.

پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل مفهومی زودباوری بر اساس منابع اسلامی انجام شد. درک مفهوم زودباوری از ویژگی‌های اساسی انسان و در قلمرو شناخت اجتماعی است که زودباوری، درک فرد را نسبت به قضاوت‌ها و تصمیم‌های انسانی تحریف و تضعیف می‌کند. روش پژوهش در این تحقیق به صورت تحلیل محتوای کیفی شیه و شانون به شیوه تحلیل محتوای عرفی و قراردادی بود. بدین منظور، ابتدا با تعیین واحد تحلیل معنایی، تمام آیات قرآن کریم و روایات مورد بررسی قرار گرفت و تحلیل داده‌های آیات و روایات مربوط به زودباوری با روش تحلیل محتوای کیفی در سه مرحله کدگذاری شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که بر اساس منابع اسلامی، 5 مؤلفه اصلی شامل سرعت در پذیرش، سرعت در تغییر، زودفریبی، ضعف در تدبیر و غفلت از شر شناسایی و استنتاج شدند که از مفاهیم سفاهت (سَفَه)، حماقت (حُمق) و بلاهت (بُله) استخراج شده‌اند. طبق مدل به دست آمده، زمینه‌هایی شامل جهل و نابخردی، بی‌ایمانی و عدم شناخت اجتماعی وجود دارد که تسهیل‌گر زودباوری هستند. با بررسی این مفاهیم که هسته مرکزی مدل حاضر را تشکیل می‌دهند و با توجه به منابع اسلامی درباره زودباوری مشخص شد، سفاهت و حماقت نقش اصلی را ایفا می‌کنند و بلاهت سبب استواری در زودباوری است. بنابراین، برای اجتناب از زودباوری در حوزه روابط بین‌فردی اولویت به رفع زمینه‌ها است.

مدیریت راهبردی محیطی به‌عنوان ابزاری مؤثر در ترویج فرهنگ، اهمیت بسزایی در دانش مدیریت یافته است. در قرآن کریم نیز محیط و نقش آن در ترویج فرهنگ توحیدی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این مقاله با هدف ارائه الگویی برای مدیریت راهبردی فرهنگ محیطی از منظر قرآن کریم، به بررسی نقش محیط در ترویج فرهنگ توحیدی پرداخته است. مسئله اصلی پژوهش، چگونگی استفاده از آموزه‌های قرآنی و سیرۀ انبیاء برای تحلیل و رصد محیط‌های فرهنگی به‌منظور ارائه راهبردهای مدیریت فرهنگی است. روش تحقیق این پژوهش، تحلیل محتوای کیفی بوده و داده‌ها از متن قرآن کریم استخراج شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که: ۱. در قرآن، محیط با دو مفهوم احاطه کامل و احاطه جزئی مورد اشاره قرار گرفته است که مفهوم دوم به معنای مدیریتی نزدیک‌تر است؛ ۲. ترویج فرهنگ توحیدی در قرآن، با تحلیل رقابتی فرصت‌ها، تهدیدها، قوت‌ها و ضعف‌های محیط‌های رحمانی و شیطانی امکان‌پذیر است؛ ۳. سه نوع برنامه مدیریتی شامل برنامه‌های تبیینی، پالایشی و عملیاتی تطبیقی بر اساس رصد محیط فرهنگی توسط انبیاء قابل استخراج است. نتیجه‌گیری پژوهش بیانگر آن است که با تحلیل دو محیط فرهنگی رقابتی رحمانی و شیطانی و طراحی برنامه‌های عملیاتی مبتنی بر سیرۀ انبیاء، می‌توان الگویی جامع برای مدیریت راهبردی فرهنگ محیطی از منظر قرآن کریم ارائه داد.

معنای زندگی و معنادرمانی از جمله عناوینی هستند که در راستای بهبودی حال درونی و سلامت روحی انسان در شرایط سخت، به مدد انسان آمده و زندگی را از خلأ معنایی و پوچی به سمت هدفمندی سوق می‌دهند. ویکتور امیل فرانکل پایه‌گذار و مروج این نظریه بود. اما این نظریه در مقایسه با آموزه‌های قرآن کریم، در مبانی انسان‌شناختی با چالش‌های فراوانی مواجه است. هدف این پژوهش پاسخ به این پرسش است که: مبانی انسان‌شناختی نظریۀ معنادرمانی با مقایسه با رهیافت‌های قرآنی دارای چه نقاط اشتراک و همچنین نقاط اختلافی است؟ با مراجعه به منابع موجود و آموزه‌های قرآن کریم، یافته‌ها ما را به نقاط اشتراک و هم‌پوشانی دو نگاه می‌رساند؛ مانند فطری بودن احساسات دینی، معناداری زندگی، مختار بودن انسان در تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری انسان، قدرت بر متعالی سازی زندگی، هدفمند بودن زندگی و موارد دیگر. همچنین موارد اختلافی فراوانی بین دو نگاه وجود دارد که کاستی‌هایی را در نگاه فرانکل به نمایش می‌گذارد. از جمله می‌توان به فرضیه‌ی تکاملی داروین، پلورالیسم دینی، معنویت، آزادی، مسئولیت، نیازهای تعالی‌بخش، وجدان و نقش آن در زندگی و تغییر باورها، فرجام‌پذیری انسان و موارد دیگر اشاره کرد که بیانگر ضعف نگاه فرانکل و تفوق نگاه قرآن کریم است. روش‌شناسی این پژوهش، تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ای بوده است. به این معنا که پس از جمع‌آوری اطلاعات لازم از کتابخانه‌ها، به توصیف معنادرمانی فرانکل و آموزه‌های قرآن کریم پرداخته و سپس با تحلیل یافته‌های مذکور به استخراج و استنباط پیرامون موضوع تحقیق اقدام نموده است.

خانواده مهم‌ترین نهاد اجتماعی است که شرط پویایی و استواری آن، وجود روابط صحیح و پایدار میان همسران است. قرآن با تعبیر «میثاق غلیظ» افزون بر اشاره به اهمیت و جایگاه بلند پیمان همسری، به لوازم چنین تعبیری نیز اشاره می‌کند. در آیه 21 نساء ضمن یادآوری خاطرات شیرین دوران همسری، با یادکرد چنین پیمانی به پای‌بندی به لوازم آن هشدار می‌دهد. این تحقیق با هدف توجه دادن زوجین به جایگاه بلند پیمان همسری که با عبارت «میثاق غلیظ» که ترکیبی مقدس و متعالی است، به دنبال پیشگیری از فروپاشی کانون خانواده است. در این تحقیق با روش تحلیل محتوا و با گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه‌ای، اصولی چون وفاداری همسران، تکریم همسر، معاشرت به معروف به‌عنوان لوازم اخلاقی میثاق غلیظ در ازدواج و نگهداری به شایستگی، رها کردن به معروف، و احسان و مشورت همسران با یکدیگر به‌عنوان لوازم اخلاقی میثاق غلیظ در طلاق شناخته شدند.