جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله جاودانگی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفه و الهیات است؛ پرسشی درباره ماندگاری انسان و نسبت او با حقیقت. جوزایا رویس، فیلسوف ایدئالیست آمریکایی، با رویکردی اراده‌گرایانه می‌کوشد مفهوم جاودانگی را از تلقی‌های سنتی فراتر ببرد و آن را نه استمرار صرف حیات فردی، بلکه ضرورتی درونی برخاسته از ذات اراده انسان تبیین کند. در منظومه او، جاودانگی با وفاداری، اراده مطلق و «جامعه اخلاقی» گره می‌خورد؛ جایی که فرد در نسبت با کلیت هستی معنا می‌یابد. این نوشتار با رویکرد تحلیلی–انتقادی نخست مبانی نظری جاودانگی در اندیشه رویس را بررسی و سپس نقدهای وارد بر آن را تحلیل می‌کند. مهم‌ترین چالش‌ها شامل نسبت مبهم اراده فردی و اراده جهانی، مسئله هویت شخصی پس از مرگ و پرسش عدالت الهی در این تفسیر است. منتقدان می‌پرسند اگر اراده‌های فردی در حقیقت کلی مستحیل شوند، تمایز نیک‌کرداران و بدکاران چگونه حفظ می‌شود؟ در برابر، مدافعان با طرح «درجات جاودانگی» استدلال می‌کنند که میزان پیوند هر فرد با حقیقت کلی مرتبه او را تعیین می‌کند. جمع‌بندی نشان می‌دهد نظریه رویس، با وجود گشودن افقی تازه، همچنان با ابهاماتی روبه‌روست که تأمل فلسفی و الهیاتی را ضروری می‌سازد.

جریان‌های معنویت‌های نوظهور با ادعای ایجاد رفاه، رفع گرفتاری‌ها و برآوردن نیازهای مردم و جوانان هر روزه با چهره‌های مختلف، جوانانی را به سوی خود جذب می‌کنند. یکی از این جریان‌ها قانون جذب است که می‌گوید انسان می‌تواند با تمرکز، مثبت‌اندیشی و شکرگزاری به همه خواسته‌های خود برسد. آنان مدعی‌اند گفتار و احساسات دارای ارتعاش بوده، تأثیر شگفت‌انگیزی بر رویدادهای زندگی انسان‌ها می‌گذارد. یکی از ابزارهای مهم در این قانون مسئله شکرگزاری است. با عنایت به اینکه شکرگزاری آموزه‌ای قرآنی است، برخی طرفداران این قانون با تأکید بر زمینه اعتقادی مردم توانسته‌اند بین جوانان مسلمانی که فکر می‌کنند این قانون با قرآن همخوانی دارد، آن را ترویج نمایند. این‌اندیشه در مبانی، مسائل و روش با آموزه‌های قرآنی متفاوت است؛ از این رو در صورتی که این مفهوم به‌درستی تبیین نشود و نواقص آن رفع نگردد و از مطلق‌انگاری و مبالغه تنزیه نگردد، نه‌تنها سودمند نیست، بلکه سبب انحراف خواهد شد. در این پژوهش بر مبنای داده‌های کتابخانه‌ای و شیوه تحلیلی-انتقادی مقوله شکرگزاری در قانون جذب از منظر قرآن بررسی می‌شود. ابتدا اصولی چند در باب شکرگزاری و قانون جذب بیان می‌شود و بعد از آن اصول شکرگزاری قرآنی تبیین می‌شود و سپس مقایسه و نتایج آن بیان و سنجش می‌گردد. یافته این سنجش آن است که علی رغم اشتراکات در مواردی، در بسیاری از مبانی و مسائل میان شکرگزاری قانون جذب و شکرگزاری قرآنی سازگاری وجود ندارد.

حدوث و قدم عالم از مسائل مورد نزاع و چالش‌برانگیز در تاریخ تفکر اندیشمندان اسلامی بوده است. در پژوهش‌های پیشین با دغدغه اثبات و ابطال و نگاه تصدیقی، اقامه دلیل بر نظریه موافق و ایراد و خدشه بر نظریه مخالف محور بحث و پژوهش در این باب بوده است؛ در حالی که به نظر می‌رسد پیچیدگی بحث حدوث و قدم عالم در ناحیه تصور و مفهوم‌شناسی است. نگاه خطی ارسطویی به زمان سبب گردیده است فیلسوفان و متکلمان مسلمان در این نظریه به جمع‌بندی و موضع مشترک دست نیابند. در نگاه ارسطویی سیر افقی در عالم ماده تنها خروج عالم ماده از قوه به فعل است و در این نگاه عالم هستی -اعم از مجردات و مادیات- متعلق خلق و ایجاد نیست. نظریات مختلف اندیشمندان مسلمان در باب حدوث و قدم عالم به محل نزاع اصلی پاسخ نمی‌دهند. در اینجا نیازمند اصطلاح‌سازی و مفاهیم جدیدی هستیم. با روش توصیفی-تحلیلی از رهگذر نقد و بررسی نظریات مختلف در باب حدوث و قدم عالم، نظریه حدوث و قدم امری را مطرح می‌کنیم که عدم واقعی عالم را نشان داده، حدوث و قدم عالم را به نحو منسجم‌تر و هماهنگ با متون دینی تبیین می‌کند.

اصل بستار که بیان می‌کند تمام رخدادهای فیزیکی به طور کامل توسط علل فیزیکی پیشین تبیین‌پذیرند، یکی از مفاهیم بنیادین در فلسفه علم و فیزیک معاصر است. این اصل با تکیه بر قوانینی مانند بقای انرژی، چالشی جدی برای آموزه‌های الهیاتی ایجاد می‌کند که بر مداخله یا فعل الهی در جهان تأکید دارند. از دیدگاه تمامیت علّی فیزیک، جهان فیزیکی به عنوان یک نظام بسته عمل می‌کند و هر گونه تأثیر علّی غیرفیزیکی، مانند مداخله الهی، ظاهراً با این نظام بسته در تضاد است. با وجود این متفکران معاصر تلاش‌ کرده‌اند میان مفهوم فعل الهی و اصل تمامیت علّی فیزیکی جمع کنند. این مقاله با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی رابطه میان اصل تمامیت علّی فیزیکی و فعل الهی می‌پردازد و چالش‌ها و راه‌حل‌های گوناگونی را که برای آشتی این دو مفهوم ارائه شده است، تحلیل می‌کند. درنهایت راه حل مستفاد از حکمت اسلامی را برای این مسئله تشریح می‌نماید. این راه حل دقیقاً با هیچ یک از ایده‌های اصلی موجود در مباحث معاصر تطبیق ندارد و در قالب یک تصویر سه‌وجهی قابل صورت‌بندی است که در بخش چهارم مقاله تشریح شده است.

برای نگاشتن نقشۀ راه دربارۀ تولید علم اجتماعی اسلامی باید از زاویۀ دینی-حکمی به سیاست‌گذاری معرفتی نگریست و بر اساس اقتضاها و دلالت‌های این رهیافت، خطوط اصلی و منطق تولید را ترسیم کرد. یکی از سرچشمه‌های این نگاه، مرتضی مطهری است؛ از این رو در مقالۀ پیش رو به پاره‌های پراکندۀ اندیشۀ سیاستی-معرفتی وی رجوع شده و در قالب مطالعه کتابخانه‌ای با جهت‌گیری نظری-تحلیلی و با تکیه بر الگوی دوگانه‌های مفهومی یا دوتایی‌های سیاستی، یک پیش‌نویس مقدماتی برای چگونگی‌ها و مسیرهای تولید علم اجتماعی اسلامی، طرّاحی شده است. دوگانه‌های مفهومی ساخته‌وپرداخته‌شده در این مقاله که نتیجۀ تجویزی به شمار می‌آیند، عبارت‌اند از: «علم طبیعی/ علم اجتماعی»، «الهیّات اجتماعی/ علم اجتماعی اسلامی»، «بی‌طرفی علم اجتماعی تجدّدی/ ارزش‌باری علم اجتماعی تجدّدی»، «دفاع هویّتی از علم اجتماعی اسلامی/ دفاع معرفتی از علم اجتماعی اسلامی»، «ارزش‌گرایی علم اجتماعی اسلامی/ واقع‌گرایی علم اجتماعی اسلامی»، «تهذیب علم اجتماعی تجدّدی/ تأسیس علم اجتماعی اسلامی»، «اسلامی‌شدن علم/ اسلامی‌شدن عالم و عالَم»، «تولید ذهنیّت‌اندیش/ تولید تاریخیّت‌اندیش»، «تولید تدریجی/ تولید جهش‌وار» و «علم اجتماعی بومی/ علم اجتماعی جهانی». این دوتایی‌ها عمده‌ترین مناقشه‌ها و تضادها در زمینۀ منطق و سازوکار تولید علم اجتماعی اسلامی‌اند که در دهه‌های گذشته شکل گرفته‌اند و جریان‌های معرفتی را از یکدیگر جدا کرده‌اند. در این مقاله پاسخ‌ها و انتخاب‌های مطهری درباره این راه‌های رقیب بیان می‌شوند.

این پژوهش به مقایسه و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های متافیزیکی آرتور شوپنهاور و آیت‌الله جوادی آملی در زمینه جنسیت می‌پردازد. شوپنهاور، متأثر از فرهنگ مردسالارانه و جبرگرایی زیستی قرن نوزدهم اروپا، جنسیت را به نقش‌های زیستی محدود کرده، زنان را موجوداتی ناقص می‌داند. درمقابل جوادی آملی، با تکیه بر انسان‌شناسی اسلامی و آموزه‌های قرآنی، بر کرامت ذاتی و برابری معنوی زن و مرد تأکید دارد و کمال انسانی را در بندگی خدا می‌بیند. این مطالعه با روشی تحلیلی-تطبیقی، متون اصلی این دو متفکر را بررسی و تفاوت‌های آنها را در بسترهای فرهنگی-فلسفی‌شان تحلیل می‌کند. مقایسه این دو دیدگاه که برای اولین بار انجام شده، نشان‌دهنده تأثیر عمیق پیشینه‌های فلسفی بر نگرش‌های جنسیتی است. نقد دیدگاه شوپنهاور از منظر عرفان اسلامی به‌ویژه تأکید بر زنان به عنوان مظهر صفات الهی، نوآوری کلیدی پژوهش است. یافته‌ها بر ضرورت بازنگری مفاهیم سنتی جنسیت و جایگزینی آنها با رویکردهای مبتنی بر برابری معنوی و عدالت جنسیتی تأکید دارند و راهکارهایی برای ارتقای برابری جنسیتی در جوامع معاصر پیشنهاد می‌دهند.

قلمرو دین در عرصه علوم از مسائل مهم و چالش‌انگیز در فلسفه دین است. با توجه ‌به اهمیت این مسئله در حل مسائلی مانند اسلامی‌سازی علوم انسانی و رابطۀ علم و دین ضرورت دارد به دنبال پاسخی متقن به آن باشیم. علامه طباطبایی از بزرگ‌ترین اندیشمندان مسلمان معاصر در مباحث دین‌پژوهی است که به طور پراکنده در آثارش به‌ویژه تفسیر المیزان به بحث قلمرو دین پرداخته است. برخی عبارات وی ظهور در دیدگاه حداکثری دارد و برخی عبارات بر باور وی به دیدگاه اعتدالی دلالت دارد. با تمرکز بر آثار ایشان و با روش توصیفی و تحلیلی در این مقاله در صددیم نظر نهایی وی در این زمینه را دریابیم. برخی عبارات ایشان در زمینۀ کارکرد دین در تأمین سعادت همه‌جانبه، جامعیت قرآن، جامعیت سنت و جامعیت شریعت اسلامی حاکی از باور علامه به دیدگاه حداکثری است؛ اما نگاه جامع به منظومه فکری علامه طباطبایی و شواهدی مانند تعاریف اعتدالی که وی از دین ارائه کرده و دیدگاه وی در زمینۀ اشتمال قرآن بر تعالیم هدایت‌بخش و تفاسیر اعتدالی وی از ادلۀ نقلی که ظهور اولیه در دیدگاه حداکثری دارد، به این نتیجه‌گیری رهنمون می‌شود که علامه طباطبایی قائل به دیدگاه اعتدالی است.

دین هرچند از نظر غایت فردگراست، از حیث وسایل و ابزار و از جهت نظری جامع‎ نگر است. قرآن تلاش انسان برای اصلاح اجتماع را منشأ بالندگی فردی خود انسان می‎داند. دین علاوه بر داشتن نظام اخلاقی، از دستورالعمل‎ها و نظام‎های حقوقی و اجتماعی که انسان را به سوی هدف غایی خلقت یعنی سعادت و فلاح برساند، برخوردار است. فیلسوفان ‎دین، افعال الهی را دارای هدف‎های تشکیکی مقدماتی، میانی و غایی می‎دانند و تفکیک‌نشدن آنها را سبب خلط دین‌شناسی می‎دانند. این مقال به مثابه یک مبنا در معرفت دینی ارزیابی می‌شود که در معناشناسی قرآن کاربرد دارد. روش تحقیق آن اسنادی و تجزیه و تحلیل در آن به شیوۀ تحلیل محتواست. دستاورد تحقیق، کشف حقیقت‎ و غایت‎ دین است ‌که‎ جهت‌بخش ارزش‌ها و انگیزه‌ها و رفتار دینی در شریعت محمدی (ص) و بستر رستگاری موحدان قرآن‌باور است. بنابراین ‎پژوهش ‎حاضر، قرائتی نو از غایات دین و قلمرو رسالت پیامبر اکرم (ص) را شرح می‎دهد.

از کلان‌مسائل فلسفه دین، علم دینی است. در این زمینه مسائل مختلفی مطرح است؛ از جمله اینکه: علم دینی به چه معناست؟ معیار دینی‌بودن هر علم چیست؟ آیا علم دینی امکان دارد؟ چه علومی ظرفیت دینی‌شدن دارند؟ ملاک و معیار دینی‌بودن علوم چیست؟ این علوم باید واجد چه اوصاف و ویژگی‌هایی باشند تا بتوان آنها را دینی دانست؟ این ویژگی‌ها را در چه عوامل و مؤلفه‌هایی می‌توان جست‌وجوکرد؟ این مسائل از سنخ مسائل فراعلمی است. در این زمینه، دیدگاه‌ها و نظریه‌های مختلفی شکل گرفته است که از جمله آن، دیدگاه «علم توحیدمحور» است. این دیدگاه هم به علمیت علم اهتمام دارد و هم به دینی‌بودن آن. مقاله حاضر سعی دارد با روش تبیینی و عقلی، ضمن بیان چارچوب نظری و مفهومی بحث، معیار دینی‌بودن علم و همچنین مبانی مختلف آن را توضیح دهد. یافته‌های مقاله عبارت‌اند از: وحدت معیار و تکثر عوامل و مؤلفه‌ها به مثابه شاخصه‌ها، تشکیکی‌بودن معیار هر علم به حسب ماهیت و قابلیت‌های آن ظرفیت دیدگاه در تولید، تهذیب و تکمیل علوم.

علم سکولار مبانی فلسفی متعددی دارد. از جمله مبانی هستی­شناختی آن، نفی علت غایی و غلبه رویکرد مکانیکی نسبت به انسان و جهان است. مسئله اصلی این مقاله آن است که تأثیر این مبنا را در فرایند سکولارشدن علوم جدید بررسی کند. این مقاله که با روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته است، نشان می­دهد کنارنهادن علت غایی، مهم­ترین تأثیر را در علم سکولار داشته است. با آنکه بسیاری از دانشمندان مدرن نقش خداوند به عنوان علت فاعلی را پذیرفتند، انکار خدا به مثابه علت غایی جهان، تأثیر جدی در کنارنهادن مفاهیم داشت. نفی علت غایی از سویی تحت تأثیر جایگزینی نگرش فرانسیس بیکن در تعیین هدف علم، اصالت ریاضیات و تفسیر نادرست از علیّت است؛ از سوی دیگر زمینه­ساز دئیسم، جبرگرایی، پوچ­گرایی، تضعیف ارزش­های اخلاقی و باورهای الهیاتی می­شود که هر کدام از این پیامدها به شکلی در سکولارسازی علوم نقش جدی دارند. اشکالات منطقی و معرفت‌شناختی نفی علت غایی از دیگر دغدغه‌های این مقاله است.