مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های معرفت‌شناسی تبیین نحوه دستیابی به باورها است. ویلیام کلیفورد خوانشی حداکثری از نظریه‌ی دلیل‌گرایی ارائه می‌دهد. این رهیافت معرفت‌شناسانه در راستای توجیه باورها تنها معیار صحیح را قرائن و شواهد کافی می‌داند. کلیفورد با معیارهای اخلاقی به بررسی این موضوع می‌پردازد. اگر شخصی معیار معرفتی را نادیده بگیرد، مرتکب خطای اخلاقی می‌شود یعنی در این جا خطای معرفتی مساوی با خطای اخلاقی است .کلیفورد با معیار سخت‌گیرانه‌ی قرائن و شواهد کافی به نقد دین می‌پردازد و در نظریه‌ی معرفت‌شناسانه‌اش جایی برای ایمان دینی باقی نمی‌گذارد. ویلیام جیمز یکی از منتقدان جدی نظریه دلیل‌گرایی کلیفورد است. جیمز معتقد است که کلیفورد گزاره‌های ناب را نادیده گرفته است. گزاره‌های ناب گزاره‌هایی هستند که دارای سه ویژگی زنده، مهم و اجتناب‌ناپذیر اند. گزاره‌های دینی نمونه‌ای از گزاره‌های ناب است. در رابطه با این گزاره‌ها برای گزینش نباید در پی قرائن و شواهد کافی بود بلکه باید تصمیمی مبتنی بر احساس گرفت. یعنی تصمیمی که مطابق اراده است. جیمز به طور کلی هفت نقد بر نظریه کلیفورد وارد می‌کند. مدعای اصلی ما این است که انتقاداتی که جیمز بر نظریه معرفت‌شناسی کلیفورد مطرح می‌کند انتقاداتی وارد به نظر می‌رسد.

چکیده توجیه معقولیت باورهای دینی یکی از مباحث مهم معرفت‌شناسی دینی به شمار می‌رود. برخی معرفت‌شناسان کلاسیک و دلیل‌گرایان، عقلانی بودن باورها را تنها در سایه‌ دلیل گزاره‌ای موجه می‌دانند که به ارزیابی سخت و افراطی برای دفاع از معقولیت باورهای دینی منجر می‌شود. در مقابل، فیلسوفان معرفت‌شناسی اصلاح‌شده، اغلب، برای معقول نمودن باورهای دینی، به جای تکیه بر دلیل گزاره‌ای، از شایستگی‌های باوری نظیر قابلیت اعتماد و تضمین بهره می‌برند که عملکرد آنان در دفاع از معقولیت این باورها را با انتقادات کمتر و موفقیت بیشتر مواجه کرده است. در میان فیلسوفان معرفت‌شناسی اصلاح‌شده، دیدگاه "نیکلاس ولترستورف" (1932م) خوانش معتدل‌تری دارد. هدف این پژوهش بررسی معقولیت باورهای دینی از دیدگاه اوست که با استفاده از توصیف و تحلیل مفاهیم، استدلال‌ها و عبارت‌هایش که در این زمینه به صورت مکتوب ارائه کرده صورت پذیرفته است. با بررسی آراء وی، مناقشات معقولیت و آراء دلیل‌گرایان بهتر مورد بررسی قرار می‌گیرد. او با استفاده از مفهوم "حق" به عنوان نوعی شایستگی باوری، به تشریح شرایط عقلانی بودن باورها پرداخته و به قاعده‌مند کردن معیاری برای دفاع از معقولیت باورهای دینی اقدام کرده است. ولترستورف معقول بودن این باورها را صرفا به قرار گرفتن آنها در میان باورهای مبنایی منوط نکرده است. اگرچه او به این واسطه و با ارائه‌ نظر‌ خود فراتر از "پلنتینگا" عمل کرده و معیارش فراتر از معیار صرفا عینی دلیل‌گرایان و اعتمادگرایان محسوب می‌شود اما این نظر ناتمام بوده و انتقاداتی به آن وارد است. مطابق با این معیار می‌توان موارد ناروای باوری را شناسایی کرد و از ساختار معرفتی خارج ساخت اما با توجه به آن نمی‌توان به انتخاب باور عقلانی دست زد. همچنین معیار وی از آنچنان عینیتی که مد نظر فلاسفه است برخوردار نیست. این معیار فاصله زیادی با نسبی‏گرایی نداشته و نمی‌تواند برای سنجش و مقایسه باورهای اشخاص یا ادیان با یکدیگر به کار رود. واژگان کلیدی: معقولیت باورهای دینی، مبناگرایی، دلیل‌گرایی، معرفت‌شناسی اصلاح‌شده، ولترستورف،حق.

پژوهش حاضر به بررسی دیدگاه ملاصدرا، میرزا مهدی اصفهانی و شیخ مجتبی قزوینی در مورد منزلت عقل در معرفت دینی می پردازد .پس از تبیین معنای عقل از دیدگاه این سه شخصیت ، مشخص می شود که عقل مورد نظر ملاصدرا از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی و شیخ مجتبی قزوینی حجتی غیر قابل قبول است؛از نظر ملاصدرا، انسان باید با دو قدم نقل و عقل(قوه ای که انسان به وسیله آن حقایق اشیاء رادرک می کند) به سمت خداوند حرکت کند ؛ عقل و نقل با یکدیگر مطابق اند و مقصود هر دو شناخت خداوند و صفات و افعال او است . او بر لزوم همراهی تفکر و کشف تاکید کرده و بیان می کند که انسان حکیم باید به تطهیر قلب و درون خود بپردازد و از شهوت و ریاست و اغراض حیوانی چشم بپوشد و با حضرت حق مناجات بسیارداشته باشد.در این چارچوب وفضای فکری، برای انسان سالک واصل، تقسیم علم به علم دینی و غیر دینی(علم حاصل از تفکر) بی معنا خواهد بود. از نظر میرزا مهدی و شیخ مجتبی قزوینی، عقل نوری می باشد که انسان به وسیله آن خوبی و بدی را تشخیص می دهد و در هنگام غضب و شهوت شدید آن را از دست می دهد .دراین دیدگاه اساس و پایه دین بر معرفت فطری استوار است؛ طریق انبیاء وقرآن در معارف و اصول اولیه مانند شناخت و اثبات خداوند ، تذکر به فطرت و وجدان است و در غیر فطریات و وجدانیات ،منحصر به بیان الهی و متابعت انبیاء است ؛برهان و عقل فلسفی با ضروریات دین مخالف است ؛ برهانهای فلسفی مفهوم محورند در حالی که خداوند متعال موجودی خارجی است و مفهوم نمی تواند آن را ثابت کند. از نظر آن ها ، عقل فلسفی بزرگترین مانع برای شناخت خداوند است و این عقل را باید حجت شیطان دانست؛ زیرا مردم می توانند به علت احتمال خطا و اشتباهی که در آن است ،از آن تبعیت نکنند و در نتیجه خداوند متعال دیگر نمی تواند بندگان خود را به علت عدم تبعیت از این حجت مواخذ کند. درپایان نیز معارف حاصل از روش فلسفی با معارف حاصل از روش تفکیک در مسئله حدوث وقدم عالم و همچنین شناخت و اثبات خداوند ، مقایسه شده است . علاوه بر این در بین مباحث مشخص شده است که اولا دلیلی بر حصر معنای عقل در معنای مورد نظر علمای تفکیک نداریم ،ثانیا به طور قطع می توان گفت که فرار از روش منطق و فلسفه ،محال است؛ رد منطق و فلسفه به جز باخود آنها میسور نیست ، ثالثا این گونه نیست که فلاسفه اسلامی به تبعیت کورکورانه از فلاسفه غربی و یونانی پرداخته باشند، بلکه تفلسف آنان با تکیه بر بدیهیات اولیه و روش فطری تفکر که همان روشی است که قرآن به آن دعوت کرده، صورت می پذیرد . فلاسفه الهی بنابر تعالیم قرآن و اهل بیت علیهم السلام بوسیله حجت باطنی (عقل) به تأمّل در آفاق و انفس پرداخته و از رهگذر این تأمل کوشش نموده اند به درک و فهم عمیقی نسبت به مراتب هستی و تنزلات ربوبی و شناخت مبدأ عالم نائل آیند و همانند پیشوایان خود با منکران و جاهلان و معاندان به بحث و گفتگو پرداخته و با رد شبهات مختلفی که بر پیکره دین وارد می شده است ، همواره در راه حفظ دین به جهاد فکری و علمی می پرداختند .رابعا با این که در وحی هیچ احتمال خطا و اشتباه وجود ندارد ، اما آنچه که در دسترس ما قرار دارد نقل وحی است و همان طور که در عقل احتمال خطا وجود دارد، به طور قطع در نقل نیز احتمال خطا وجود دارد. خامسا این گونه نیست که مسائل اصول اعتقادی مطرح شده در آیات و روایات به صورت یک سلسله مسائل تعبدی بیان شده باشند، بلکه این مسائل به صورت یک سلسله بیانات استدلالی و منطقی مطرح شده اند.

مقایسه‌ای بین دیدگاه‌های فلسفی و کلامی امام «محمد غزالی» و سورن «کی‌یر کگور» در مورد ابعاد مختلف «معرفت دینی» است. در این پژوهش سعی شده است با مطالعه آثار و افکار این دو اندیشمند غربی و اسلامی شباهت‌ها و نقاط متمایز تفکرات آن‌ها در مورد امکان و کیفیت معرفت یافتن نسبت به آموزه‌های دینی مورد بحث قرار گرفته و دیدگاه‌های آنان در مورد عقل و عقل دینی ارتباط عقل فلسفی و عقل دینی، عقل‌ستیزی و اعتبار بیش از حد قائل شدن به عقل بررسی گردیده و نقش معرفت حضوری و شهودی در کشف آموزه‌های دینی تحلیل شود. از دیدگاه نویسنده هر دوی این اندیشمندان عقل دینی را تا حدی معتبر می‌شمارند اما در سطوح مهمتر دین برای عقل اعتبار زیادی قائل نیستند و برای ایمان دینی و کشف و ذوق باطنی در دین اعتبار بیشتری قائل هستند.

نگارنده در بخش نخست کتاب معرفت‌شناسی را از دیدگاه فلاسفه((اومانیست)) نقد و بررسی می‌کند و بخش دوم را با این انگاره پی می‌گیرد :بن‌بست حاصل از اکتفا نمودن به((انسان)) به منزله مبنای معرفت در اندیشه نیچه و لزوم پیدایش تفکری دیگر که هایدگر پیشرو آن است .وی در بخش پایانی به گونه‌ای مجمل مبنای معرفت‌شناسی دینی را ـ به طریق نقلی یا روش عقلی ـ ارزیابی می‌کند .مولف، سرانجام تصریح می‌کند :((با وجود این که انسان مختار و آزاد آفریده شده اما مطرود به خود واگذار نشده تا در عرصه شناخت که مقدمه عمل است دچار گمراهی شود)) .

به نظر می‌رسد ایمان به خدا موضعی است که کل وجود آدمی را دربرمی‌گیرد و شکل‌دهنده‌ی تلقی او نسبت به همه‌ی عالم، به حیات و خود اوست. هرچه نفس با آن سروکار دارد به چنین ایمانی نیز مربوط است و هیچ بعدی و سطحی از نفس نیست که از چنین ایمانی بی‌تاثیر باشد. به این ترتیب، واقعیتی که واژه‌ی ایمان از آن حکایت دارد، چیزی به مراتب بیش‌ از اتخاذ و به‌کارگیری عقل صرف (ایمان به) پاره‌ای از آرا و عقاید است و به همین دلیل، هیچ تحلیلی از رابطه‌ی منطقی بین مفاهیم صرف (براهین) تاثیر چندانی بر مبانی واقعی ایمان نخواهد گذاشت. آن‌چه بیش‌تر از چنین تحلیلی با مساله‌ی ایمان مرتبط است، کشف این حقیقت است که چگونه نفس، سرانجام این جهت‌گیری یا موضوع بنیادین را در زندگی اختیار می‌کند یا در پیش می‌گیرد که مشخصه‌ی ایمان و همه‌ی فعالیت‌های مربوط به آن است. این مساله نه تنها به وسیله‌ی گزینش‌های مشخص و صریح، خواست‌ها و تمایلات، آگاهانه‌، تجارب و تفکرات شخصی مستقیم و استعداد و آموزش خاص شکل‌ می‌گیرد، بلکه به وسیله‌ی خصیصه‌ی جوامع و نهادهایی که شخص در آن شرکت می‌جوید صورت می‌پذیرد، پیشینه‌ی تاریخی که به شکل دادن آن جامعه کمک کرده است. نوشتار حاضر در باب معرفت‌شناسی دین است. بحث نگارنده ناظر به عنصری از علاقه‌ی دینی است که بر باور متمرکز است؛ یعنی آن‌چه می‌توان آن را جنبه‌ی معرفتی دین نامید، به زعم نویسنده، مهم‌ترین پرسشی که برای بسیاری از باورهای دینی می‌توان طرح کرد این است که آیا این باور صادق است".

تحلیلی است از مبانی فهم دین و معرفت‏شناسی دین. فهم دین از مباحث نوظهور کلام جدید و فلسفه دین است که عمدتاً از چالش تحولات اجتماعی با دین ناشی شده است. نویسنده برپایه ایده‏ای که درباره ثابتات و متغیرات شریعت اسلامی اتخاذ می‏کند به تبیین مبانی و مسائل فهم دین می‏پردازد. این ایده مقرر می‏دارد که در اسلام حقایق جاودانه و اصول کلی در کنار قواعد و قوانین متغیر وجود دارد که با اجتهاد به دست می‏آید. این عنصر متغیر برای همراهی و هماهنگی با همان تحولات اجتماعی در نظر گرفته شده بنابراین اسلام درعین تطابق با واقع، کامل بودن، خلوص و عدم نقص می‏تواند با مقتضیات زمان پیش برود. نویسنده نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت سروش و دیگر تئوریهای مربوط به فهم دین را نقد می‏کند و با بیان مسئولیت‏های حوزه علمیه در قبال جامعه به تبیین چگونگی اعمال این مسئولیت‏ها می‏پردازد.