مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

ترجمه ماشینی: رادک کوند مفهوم تکامل در نظریه های تکاملی فرهنگی را با نظریه تکاملی نوداروینی مقایسه می کند تا ارزش مفهوم بیولوژیکی برای مطالعه فرهنگ را مشخص کند. نظریه‌های تکاملی معاصر فرهنگ و مطالعه دین، پیشینه تاریخی تکامل فرهنگی را که در مطالعه دین مورد استفاده قرار می‌گیرد، بررسی می‌کند و ایرادات عمده را به نظریه‌های کلاسیک قرن نوزدهم نشان می‌دهد. رادک کوند استدلال می‌کند که نظریه‌های معاصر تکامل فرهنگی اشتباهات مشابهی را تکرار نمی‌کنند، اما زمانی که آنها از نظر تناسب با الزامات اصلی انتخاب طبیعی نئوداروینی ارزیابی می‌شوند، واضح است که آن‌ها بسط‌های مشروع نظریه نئوداروینی نیستند. بلکه استعاره‌های ضعیف و تشبیه‌های گمراه‌کننده‌ای هستند که اندکی به آثار تاریخی علت و معلولی متعارف اضافه می‌کنند. این کتاب همچنین یک رویکرد تکاملی جایگزین را برای مطالعه فرهنگ معرفی می‌کند که ادعا نمی‌کند اصول تکامل نئوداروینی باید خارج از حوزه بیولوژیکی قابل اجرا باشد. رادک کوند نشان می‌دهد که این رویکرد تکاملی جایگزین، با این وجود، یک خط تحقیقاتی عمیقاً غنی‌کننده ارائه می‌کند که هم تاریخ تکامل زیست‌شناختی را به عنوان شکل‌دهنده تغییرات فرهنگی و هم فرهنگ را به‌عنوان نیرویی که بر ژن وارد می‌کند، در بر می‌گیرد.

از جمله مباحث مهم دین­شناختی، مسئله منشأ دین و راز پایایی و مانایی آن است. ریچارد داوکینز زیست­شناس فرگشتی معاصر دین را محصول جانبی تصادفی در فرایند تکامل زیستی به شمار ­آورده است. در این نگاه دین در پرتو انحراف و کج‌روی از چیزهای دیگری پدید آمده که آنها بر خلاف دین، به خودی خود ارزش بقا دارند. او کوشیده است آنچه را که دین می­تواند برون‌داد جانبی آنها تلقی شود، برشمارد و تبیینی از پیوند دین با آنها ارائه کند. مقاله پیش رو بر آن است با مراجعه به آثار داوکینز، تقریر و تبیین او در این زمینه را بررسی کرده، در بوته سنجش گذارد. حاصل مطلب این است که تبیین‏های وی افزون بر برخی اشکالات عام و فراگیر، هر یک به اشکالات خاصی نیز مبتلا بوده و از تبیین دین و ارائه تصویری علمی و اعتمادپذیر از منشأ آن ناتوان است.

کتاب گورو گرنت صاحب به عنوان متن مقدس آیین سیک، مجموعه‌ای از سخنان تعدادی از گوروهای ده‌گانه(رهبران آیین مزبور در فاصله قرون شانزدهم تا هجدهم میلادی) همراه با سخنانی از عارفان و شاعران مسلمان و هندو است. گوروهایی که این مجموعه را گردآوری می‌کردند، مدعی بودند که تمام قطعات آن، کلام الهی است که بر زبان گویندگان آن‌ها جاری گردیده است. با توجه به اهمیت گسترش فرهنگ گفتگو و همدلی میان پیروان ادیان، روشن است که تأکید بر مشترکات می‌تواند زمینه خوبی برای این امر فراهم آورد. پرسش این است که در متون مقدس دین اسلام و آیین سیک، یعنی در قرآن کریم و کتاب گورو گرنت صاحب، چه مشترکاتی وجود دارد، و در روایات مربوط به زندگی پیشوایان بزرگ آیین سیک، چه نشانه‌هایی از همدلی آنان با اهل اسلام می‌توان یافت؟ پژوهش حاضر نشان می‌دهد که میان بسیاری از عبارات کتاب گورو گرنت صاحب و آیات قرآن کریم، شباهت‌های مفهومی(گاه حتی تا حد ترجمه الفاظ) وجود دارد، و از سوی دیگر، روایات تاریخی مربوط به سیره پیشوایان سیک، موارد متعددی از همدلی آنان با مسلمانان را نشان می‌دهد. این شباهت مضامین و همدلی پیشوایان سیک با اهل اسلام، می‌تواند نقطه آغاز خوبی برای گفتگوهای همدلانه میان پیروان هر دو آیین باشد.

در دهه ‏های اخیر قبل از افول ستاره فلسفه دین تحلیلی در قرن بیست‌ویک میلادی ادبیات فلسفه دین با این چالش مهم مواجه شد که فلسفه‏ ورزی در باب دین منحصر به سنت فلسفی تحلیلی نیست و در نظام ‏های فلسفی دیگر هم وجود دارد. در این صورت تفاوت آن با دیگر نظام ها چیست؟ پاسخی که مقاله به آن رسیده است، این است که در فلسفه تحلیلی اصل با پرسشگری در باب مسیحیت است و این پرسشگری در اغلب موارد منجر به تعلیق جواب یا خدشه در معرفت ‎مندی باورهای دین می‎شود. در مقاله این موضوع بحث می‎شود که پرسشگری تمام فعالیت فلسفی نیست و صدق معنای فلسفه ورزی در باب دین آنجاست که ما به یک تعبیر فلسفی از یک عقیده دینی دست یابیم. از سوی دیگر در نظام هایی مثل حکمت اسلامی، در پی پرسش، تعبیری از آموزه و عقاید اسلام عرضه می‎شود که در آن سازگاری درونی، عقل ‏محوری و حقانیت دینی مفروض است و دنبال می‎شود. نوع دین و نظام فلسفی در اینجا بسیار تعیین کننده است. البته این دو نوع رویکرد، تفاوت نظام ‏مند داشته، تضاد بنیادی با یکدیگر ندارند؛ اما در مسئله تمامیت با یکدیگر متفاوت ‏اند.

این مقاله به تحلیل و ارزیابی ادله­ای پرداخته است که نظریات مطرح در باره تعدد قرائت­ها از دین به آن تمسک کرده­اند. با توجه به اینکه تعدد قرائت­ها از دین چالش­های مهمی را در حیطه قلمرو معرفت دینی پدید آورده است، ضرورت دارد که ادله مطرح شده ارزیابی شود. روش تحقیق در این مقاله تحلیلی، انتقادی است. نتایج این تحقیق حکایت از این دارد که مهم­ترین دلیل این نظریات، توجیه طبیعی بودن رخداد تعدد قرائت­ها از طریق مبانی کثرت­گرایی دینی «جان هیک» و هرمنوتیک فلسفی در نسبیت فهم است. لیکن با توجه به اینکه این مبانی، به نسبی­گرایی معرفت دینی منجر می­شود و این نظریات سعی کرده­اند از این لوازم فرار کنند، نظریات آن‌ها دچار تناقض درونی شده است. استدلال به تنوع معرفتی در اجتهاد و معارف طولی دین، نیز هر چند ممکن است مواردی از تعدد قرائت را به دنبال داشته باشد، اما چنین تنوع معرفتی با مدعای اصلی که مبتنی بر مبانی ذکر شده است، تفاوت بسیار دارد.

هدف: تغییر دین، بریدن از صورت قدیمی باورها، شیوۀ زیست وگرایش به گروه‌های دینی، شیوۀ زندگی، نظامهای اعتقادی و روش نوین ارتباط با الوهیت است که در جستار حاضر به این موضوع در ادیان ابراهیمی پرداخته شد. روش: پژوهش حاضر با شیوۀ توصیفى- تحلیلى و با تکیه بر اسناد کتابخانه‌ای، تغییر دین را در ادیان ابراهیمی بررسی کرده است. یافته‌ها: این مفهوم در ادیان ابراهیمی یهودی و مسیحی به صورتهای نودینی، بدعت و ارتداد و مؤلفه‌های همبسته به آن آمد. چنین پدیده‌ای در پیش دینداران و متولیان دینی یهودی و میسحی، ناخوشایند بوده و روی‌آوری به آن هم همسان نبوده است. تغییر دین در مؤلفۀ ارتداد در روایت متن مقدس به معنی بیرون رفتن از دایرۀ ایمان است و گزاره‌های آن با سویۀ توصیه‌ای و حکمی به صورت خشونت‌آمیز بیان شده و شیوۀ اجرای آن نیز در طول تاریخ از سوی خوانشگران و متولیان دینی در پیوند با عناصر فرامتنی و مؤلفۀ قدرت بوده است. اما مفهوم تغییر دین در گفتمان قرآن کریم، تنها در مؤلفۀ ارتداد مطرح شده که پیامد آن، افزون بر حبط اعمال، مجازات اخروی را در هم پی دارد. نتیجه: بر اساس این پژوهه، وجود تغییر دین در روایتگری قرآن کریم با زوایای عقلانیت و مؤلفه‌های آن بررسی شد و در پی آن، احکام قرآن کریم در این خصوص، موجّه دانسته شد.