مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

ارباب کیخسرو شاهرخ، از شخصیت‌هایی است که نقشی مؤثر در شناساندن دین زرتشت به ایرانیان معاصر و تعمیق گرایش ملی‌گرایان به این دین ایفا کرده‌است. پرسش این مقاله آن است که او در معرفی آیین زرتشت چگونه عمل کرده است که توانسته چنین تأثیری در محیط ایران داشته باشد. برای پرداختن به این پرسش، به سراغ مهم‌ترین اثر او در معرفی دین زرتشت، کتاب «فروغ مزدیسنی» رفته‌ایم و کوشیده‌ایم محتوای آن را تحلیل کیفی کنیم. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که او در مواجهه با ایران در آستانه مدرن شدن، از چهار استراتژی کلیدی بهره گرفته‌است: نخست، با تأکید بر پیوند آیین زرتشت با هویت ملی و باستانی ایرانیان، زمینه را برای بازگشت ملی‌گرایان به این آیین فراهم آورد. دوم، با رویکردی نوآورانه، دین زرتشت را به‌عنوان یک دین توحیدی و یکتاپرست معرفی کرد و با استفاده از اصطلاحات الهیات اسلامی، درک آن را برای عموم تسهیل نمود. سوم، بر تعالیم اخلاقی و عملی این آیین، به‌ویژه اصل پندار، گفتار و کردار نیک، تمرکز کرد تا آن را به‌عنوان یک راهنمای کاربردی برای زندگی مدرن ارائه دهد. سرانجام، با استناد به توجه غربیان به دین زرتشت، آن را دینی همسو با یافته‌های علمی و تمدن نوین غرب معرفی کرد. در نتیجه، موفقیت در احیای آیین زرتشت، نه به دلیل ارائه یک قرائت سنتی، بلکه با ارائه یک خوانش نوین، ملی، اخلاقی و همسو با مدرنیته بوده‌است. این پژوهش، سهم ارباب کیخسرو را در شکل‌گیری گفتمان نوگرای زرتشتی در ایران معاصر برجسته می‌کند.

در یک قرن گذشته، دین‌داری‌ غیررسمی و خارج از نهاد دیانت دچار تحولی شتابان، پیچیده و چندلایه شده ‌است. در واکنش به این پدیده، علوم اجتماعی و دین‌پژوهی طی دوره‌های گوناگون، از اصطلاحات متعددی برای طبقه‌بندی و تحلیل آن استفاده کرده‌اند، از «فرقه» و «نحله» تا «جنبش‌های نوپدید دینی»، «عصر جدید/ نیوایج» و «معنویت‌گرایی جدید». این تنوع اصطلاحات نه‌تنها بازتابی از دگرگونی‌های درون پدیده‌ است، بلکه حاصل چرخش‌های نظری، تغییرات معرفتی و تحولات مفهومی در سنت‌های پژوهشی است. مطالعه حاضر، با بهره‌گیری از روش تاریخ مفاهیم (راینهارت کوزلک) و برپایه چهارچوب نظری نوری تیناز، در پی بازسازی سیر تحول مفاهیم و اصطلاحات به‌کاررفته در نام‌گذاری و مطالعه این پدیده از 1930 تا 2010 میلادی است. براساس یافته‌های این مطالعه، تحول اصطلاحات در این حوزه را می‌توان در قالب سه دوره اصلی و سه حلقه انتقالی صورت‌بندی کرد که هریک نشان‌دهنده چرخش در رویکردهای تحلیلی، رشته‌های مداخله‌گر و زمینه‌های اجتماعی است. این تقسیم‌بندی هم امکان شناخت دقیق‌تر پدیده را فراهم می‌آورد و هم نسبت آن با دانش تولیدشده در پیرامون را روشن می‌کند. درنهایت، پژوهش حاضر با تمرکز بر مناسبات بین زبان، گفتمان نظری و تحولات اجتماعی چهارچوبی میان‌رشته‌ای برای فهم تاریخیِ تحولات دین‌داری خارج از دیانت رسمی ارائه می‌کند.

دیوید باس از بارزترین نظریه پردازان حوزه روان شناسی تکاملی است معروفیت او بیشتر به خاطر نظریه "استراتژی های جنسی" است. بررسی ما بر روی آثار او نشان می دهد که بسیاری از یافته های علمی او با برخی از باورهای دینی همخوانی و سازگاری دارد . این پژوهش کوشیده است تا نشان دهد که از این یافته های علمی می توان برای تبیین بهتر اندیشه های دینی استفاده کرد چراکه این یافته ها هدف، فلسفه و کارکرد برخی از باورهای دینی را که تا قبل از این تفسیر مشخصی نداشتند، آشکار و روشن می سازد. در عین حالی که نظریات روانشناسی تکاملی دین به طور عام و یافته های دیوید باس به طور خاص نمی توانند جنبه ماورایی داشتن باورهای دینی را از نفس بیندازند.

یکی از عناصر بنیادین، اثرگذار و مورد اجماع در شکل‌گیری آرمان‌شهر، حضور شاه ‌آرمانی یا حاکمِ حکیم است. در دین زرتشتی، شاه ‌آرمانی و نظام شاهی، جایگاهی قدسی و الهی دارند. در آیین کنفوسیوس، شاه آرمانی با پرورش فضیلت‌های اخلاقی و حکمت، پیوندی ناگسستنی برقرار می‌کند. این مقاله با هدف بررسی بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس، با رویکردی تحلیلی-نظری و به روش کتابخانه‌ای-توصیفی نگاشته شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش، بررسی و مقایسهٔ بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی و نقش او در جامعه و در شکل‌گیری آرمان‌شهر، با تأکید بر حکومت حاکم حکیم در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس است. بر پایهٔ یافته‌های پژوهش؛ تربیت، خرد، عدالت، عمل به فضایل اخلاقی و گسترش آن در جامعه، و نیز انجام مناسک توسط شاه ‌آرمانی، از وجوه اشتراک به ‌شمار می‌رود؛ در مقابل، فرّه ایزدی، اصالتِ نژاد و موروثی بودن پادشاهی، از وجوه افتراق به ‌حساب می‌آید. پرسش اصلی این است که بایسته‌ها و صفات شاه ‌آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس کدام است. همچنین این پرسش مطرح است که وجوه افتراق و اشتراک صفات و بایسته‌های شاه‌ آرمانی در این دو سنت دینی و فلسفی چیست.

چکیده ساختار فکری دو مکتب کنفوسیوسی و دائویی مشابه است؛ بدین معنا که هیچ یک از آن دو نه در پی وضع قواعد فلسفی - منطقی و اصول اعتقادی جزم آور بوده اند، و نه به مسائل انتزاعی و معقولات ثانوی و کلّیّات عقلی پرداخته اند؛ بلکه توجّه هر دو به امور محسوس و جاری در زندگی و هر آنچه که قابل تجربه برای انسان می باشد، بوده است. به همین جهت مفهوم "متافیزیک" نیز در چین کمی متفاوت است از آنچه که در فلسفه یونان باستان و سپس در عالم اسلامی شاهد آن هستیم. از مهمترین موضوعات متافیزیک، تبیین حقیقت غایی است که در بیشتر موارد دارای نوعی تقدّس برای انسان ها میِباشد . دو مفهومی که از این نظر در این دو مکتب قابل بررسی هستند عبارتند از تی ین یا آسمان و دائو. هردو مکتب به تثلیث آسمان، زمین و انسان توجّه داشته اند و بر ایجاد نوعی سازگاری و توازن میان این سه وجه تأکید دارند. امّا وجه تمایز آن دو بیشتر در نحوهیِ تفسیرشان از دائوست. کنفوسیوس به کمال اخلاقی انسان ها و حسن نظام اجتماعی نظر داشت و دائو را نیز در بطن سنّت و جامعه می شناخت. حال آن که در مکتب دائویی، دائو محور تفسیر هر چیز و حقیقتی ماورائی است که انسان باید جریان موزون آن را بپذیرد و خود را با آن هماهنگ کند . در نتیجه، سعادت انسان نه در جامعه بلکه در طبیعت معنا می یابد. طبیعت، در تفکّر چین هم پدیده های مادّی و هم امور غیر مادّی را در دو ساحت انسان و آسمان فرا می گیرد. در نهایت آن که می توان مکتب کنفوسیوسی را نوعی انسان مداری دانست که اگر به مسائل متافیزیکی توجه م یکرد، به جهت تأثیر آنها بر انسان و جامعه انسانی بوده است و مکتب دائویی را نوعی طبیع تگرایی می توان خواند که دارای رویکرد متافیزیکی است و نگرش انسان را به ماوراء محسوسات و ظواهر فرا می خواند

جرج سانتایانا، فیلسوف و نظریه‌پرداز غربی، دین را پدیده‌ای فرهنگی و نمادین می‌داند که عمدتاً تابع زیبایی‌شناسی و روان‌شناسی است و آن را با رویکرد «واقع‌گرایی شاعرانه» تحلیل می‌کند. این رویکرد دین را مجموعه‌ای از نمادها و اسطوره‌هایی می‌بیند که معنا و آرامش روانی انسان را فراهم می‌کند و کمتر به جنبه‌های معرفتی، متافیزیکی، و تاریخی آن توجه دارد. نقدهای مطرح‌شده نشان می‌دهد این نگرش توانایی کافی برای درک تنوع و پیچیدگی‌های معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی دین را ندارد و فهمی ناقص از ماهیت دین ارائه می‌دهد. همچنین، تقلیل دین به نماد و اسطوره موجب نادیده ‌گرفتن ابعاد معرفتی و حقیقت‌جویانة آن می‌شود. زیرا دین حامل ادعاهای عقلانی و تجربیاتی معنوی است که فراتر از صرف نمادند. افزون بر این، تمرکز سانتایانا بر جنبه‌های روان‌شناختی و زیبایی‌شناسانه دین نقش بنیادین دین در ایجاد معنا، هدایت اخلاقی، و تعالی معنوی انسان را نادیده می‌گیرد. بنابراین، برای فهمی جامع و دقیق از دین و معنای زندگی ضروری است از تحلیل یک‌سویة سانتایانا فراتر برویم و تحلیل‌های فرهنگی، تاریخی، معرفتی، و اخلاقی دین را همه با هم و در تعامل با یک‌دیگر در نظر بگیریم.

در تاریخ با شخصیت‌های بارزی مواجهیم که در صدد احیای فکر دینی بر آمده اند تا مانع انحرافات و آفت‌هایی شوند که محتوای دین را آلوده کرده، طوری که تنها پوسته ظاهری دین تداعی کننده تدین و دین‌داری است. از جمله این شخصیت‌ها سید جمال الدین اسد آبادی، اقبال لاهوری و مرتضی مطهری و ... می‌باشد. استاد شهید مرتضی مطهری به عنوان یک اصلاح‌گر و محیی دینی به آسیب ها و انحرافات درعصرمعاصردرحوزه دین ودین‌داری ازجمله: وضعیت اسف‌بار ونیمه جان وزنگارگرفته چهره دین در میان دین‌داران، عقب‌ ماندگی و انحطاط مسلمانان در دنیای پیشرفته و فناوری محور کنونی، مسخ اسلام در میان مسلمین، التقاط برخاسته از مجامع روشنفکری و متجدّد، جمود و انعطاف ناپذیری ناشی از تحجر، تحریفات وعاظ وگویندگان و اهل منبر، ناآگاهی جوانان از حقیقت دین و آلودگی اخلاقی آنان پرداخته است. ایشان دغدغه دین داشت. نه تنها با ریشه یابی آسیب ها جلوی چالش ها را می گرفت، راهکارهای عملی در جهت برون رفت از آن با دفاع از جنبه عقلانی دین اسلام، تاکید بر عمل‌گرایی جامعه اسلامی، آسیب شناسی مفاهیم دینی، اجتهاد و تاکید بر پویایی آن و مبارزه علمی وعملی با هر گونه التقاط وتحجّر ارائه می‌دهد. این پژوهش به روش کتابخانه‌ای، توصیفی و تحلیلی در صدد بیان دیدگاه‌های آن اندیشمند در خصوص راهکارهای مهم برون رفت آسیب های دین‌داری در عصر حاضر است. عصری که هنرش به حمل پوسته ظاهر دین است با نام دین، و بی دینی روشفکری است.

کتاب چرا دین؟ چرا اسلام؟ چرا تشیع؟ اثری است که به بررسی بنیادین پرسش‌های اساسی درباره‌ی دین، اسلام و مذهب تشیع می‌پردازد. نویسنده تلاش کرده است تا با زبانی ساده و مستدل، پاسخ‌هایی منطقی و مبتنی بر مبانی عقلی و نقلی برای این پرسش‌ها ارائه دهد. کتاب در سه بخش اصلی تنظیم شده است، در بخش اول، نویسنده به ضرورت دین در زندگی انسان پرداخته و با تحلیل فلسفی و روان‌شناختی، نشان می‌دهد که انسان همواره به دنبال معنا، هدف و نظم در زندگی خود است. وی بیان می‌کند که دین، پاسخی جامع به نیازهای فکری، اخلاقی و اجتماعی بشر ارائه می‌دهد و به انسان کمک می‌کند تا زندگی معنادار و هدفمندی داشته باشد. همچنین، نویسنده نقدهایی بر دیدگاه‌های ماتریالیستی و سکولاریستی وارد می‌کند و نشان می‌دهد که رویکردهای غیر دینی نمی‌توانند جایگزین مناسبی برای دین باشند. در قسمت دوم، نویسنده ضمن مقایسه‌ی اسلام با سایر ادیان، دلایل برتری این دین را مورد بررسی قرار می‌دهد. او به جامعیت و پویایی تعالیم اسلام اشاره کرده و نشان می‌دهد که این دین توانسته است نیازهای متغیر بشر را در طول تاریخ پاسخ دهد. همچنین، نویسنده با تکیه بر مستندات تاریخی و منطقی، اسلام را به‌عنوان دینی که دارای آموزه‌های توحیدی ناب، نظام اخلاقی کامل و قوانین جامع اجتماعی است، معرفی می‌کند. در بخش پایانی، نویسنده به مسئله‌ی تشیع پرداخته و بر مبنای منابع معتبر اسلامی، ضرورت پیروی از مکتب اهل‌بیت (ع) را توضیح می‌دهد. او با استناد به آیات قرآن و روایات پیامبر اسلام (ص)، نشان می‌دهد که ولایت و امامت در اسلام، نقش اساسی در هدایت بشر دارد. همچنین، در این بخش به تفاوت‌های میان شیعه و سایر مذاهب اسلامی پرداخته شده و برتری‌های تشیع از منظر معرفتی، تاریخی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است. این کتاب، اثری مفید برای افرادی است که در جستجوی پاسخ‌های روشن و مستدل درباره‌ی مسائل بنیادین دین، اسلام و تشیع هستند. نویسنده با نثری روان و استدلال‌های قوی، تلاش کرده است تا باورهای دینی را با عقلانیت پیوند دهد و تصویری روشن از جایگاه دین در زندگی انسان ارائه کند

در این پژوهش به بررسی منشأ دین بر اساس نظریه فطرت وپاسخ به شبهات آن پرداخته خواهد شد. مسئله اصلی پژوهش این است که آیا خدا دین را از طریق وحی در اختیار انسان نهاده است، یا آیا گرایش انسان به دین صرفا محصول عوامل اجتماعی و فرهنگی است یا ریشه‌ای طبیعی در ساختار انسانی دارد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای است و داده‌ها از منابع علمی معتبر، کتاب‌ها و مقالات پژوهشی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها حاکی از این است که گرایش به دین بخشی از طبیعت انسان است هرچند در جوامع و فرهنگ‌های مختلف به شیوه‌های متفاوت ظهور یافته است. علامه طباطبایی و شهید مطهری بر نقش فطرت در باور‌های دینی تاکید داشته اند. این پژوهش چارچوبی علمی برای درک ریشه‌های دین ارائه خواهد داد که شناخت دین محدود به عوامل محیطی و اجتماعی نیست و بعد فطری انسان نیز نقش اساسی دارد. مخالفین این نظریه الحاد و بی دینی برخی افراد و نیز کثرت و تنوع ادیان و نقش تعیین کننده تربیت در جوامع مختلف را دلیل فطری نبودن دین عنوان کرده‌اند. که طرفداران نظریه فطرت در پاسخ آن‌ها به موانع رشد فطرت و علل افول آن اشاره کرده‌اند.