مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

بی شک یکی از عوامل مهم وتاثیر گذار در تلقی شفاف از مرزهای معرفتی اسلام ناب با تفکرات التقاطی ناشی از پیوند ناقص اپیستمولوژی غربی و کلام دینی، شناخت درست از مقوله روشنفکری است. البته توجه به مقوله روشنفکری مدرنیت وخطر آن برای دیانت نباید. مارا از التفات به سنت گرایی مذموم وتحجرگرایی باز دارد. . رویکرد متحجرانه و مبلّغ دینداری ناآگاهانه در مقابل دینداری عقلانی ،گفتمان عقلانی ولایی تشیع را تهدید می کند باور ما براین است. که هم روشنفکران دینی مدرن وهم تحجرگرایان دو روی یک سکه اند که از مرداب التقاط ریشه می گیرندکه به لحاظ معرفتی نمی توانند دارای بصیرت دینی باشند دگر اندیشی روشنفکری ،التقاط دین با باورهای مدرن به نام نوآوری است. وتحجر، التقاط دین با خمودگی ها ودگم اندیشی های خود خواهانه به نام تعبد و تسلیم است.. روشنفکری دینی به لحاظ معرفتی در صورتی می تواند باورهای دینی وجامعه را به مخاطره نیندازد که همراه با بصیرت باشد.جامعه ای که از بصیرت لازم برخوردار باشد. نه تنها حق را می بیند وباطل را در چهره های گوناگون تشخیص می دهد بلکه عملاً از حق جانبداری می کند واز پیشوایان حق اطاعت می نماید چنین جامعه و مردمی با رهبران الهی صادقانه رفتار می کنند و در عوض، درسختی ها ومشکلات مورد اعتمادآنها هستند ودر دام دشمنان قرار نمی گیرند تقویت بصیرت ایجاب نمود که ره نمودهای جامع وسازنده قرآن واهل بیت(ع)درباره بصیرت را با روش تحلیلی -توصیفی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای مورد تحقیق و بررسی قرار دهیم.

مفهوم «انسان‌کامل» گمگشته‌ای تاریخی در بین تمامی ادیان و مکاتب بشری است که برحسب تفاوت در جهان‌بینی و هدف از آفرینش انسان و سرانجام او، تعاریف متفاوتی‌ دارد. دین زرتشتی و دین اسلام، از ادیان الهی رایج در ایران بوده و هستند که فرقه‌های عرفانی متعددی از آن¬ها نشأت گرفته‌¬است. با توجه به این مسئله که ادیان الهی دارای وجوه مشترک با یکدیگر هستند، در این مقاله تلاش¬شده¬است با مطالعۀ تطبیقی، وجوه مشترک این دو دین در باب انسان کامل با تکیه بر دو کتاب الهی گاهانِ اوستا و قرآن و دو کتاب دینکرد هفت و مثنوی معنوی به¬عنوان آثاری که رگه‌های عرفانی در آن¬ها دیده¬می‌شود، شناسایی¬شود و مسیر شناخت سیر تاریخی تفکر ایرانیان در مفهوم عرفانی انسان‌کامل هموارگردد. وجوه ارائه¬شده در این مقاله عبارتند از14 مورد وجوه مشترک در مفهوم انسان کامل: اعتقاد به توحید، عشق، قرب الهی، خلیفه اللهی، فنا فی‌الله و... و 4 وجه مشترک در مفاهیم عرفانی: عهد الهی(الست)، وحدت وجود، عالم مُثُل، نور. بررسی یافته‌ها ما را به این نتیجه می‌رساند که تنها دلیل فراوانی وجوه مشترک در مفهوم «انسان کامل» در این دو آیین این است که هردو از یک سرچشمه الهی بهره‌مند¬شده‌اند. ناگفته نماند که وجوه مشترک به¬دست¬آمده در سیر مطالعات فراتر از موارد مطرح¬شده¬است که به اقتضای محدودیت فضای مقاله، از ارائۀ آن صرف¬نظر شده¬است. این مقاله بر مبنای روش کیفی و مطالعة کتابخانه‌ای با رویکرد توصیفی تحلیلی به بیان یافته‌های خود می‌پردازد.

چکیده جستار پیش‌رو با عنوان: نواندیشی دینی با تأثیر از سروده‌های عرفانی فارسی (با تأکید بر مدارا و کثرت‌گرایی) در نظر داشته¬است تا با شیوۀ تحلیلی- توصیفی شاخصه‌های نواندیشی یا روشنفکری دینی در ایران سدۀ حاضر را مورد مطالعه قرارداده و با تطبیق این شاخصه‌ها با آرا و اندیشه‌های ادیبان و سخنوران عارف مسلک، میزان همراهی و همسویی این دو نحلۀ فکری را، با متغیرهای یادشده، به نظر خواننده برساند و به این طریق نشان¬دهد که جریان نواندیشی دینی ـ که نمایندگان گونه‌گونی از: مکلّا و معمّم در ایران داشته ـ در کنار تأثیر از گفتمان‌های فلسفی غرب، از عقاید متصوفۀ اسلامی در حوزۀ معرفت شناختی نیز وام‌ها ستانده¬است. در این میان، جریان نواندیش، بیش از هر مؤلفه‌ای از جهت رواداری (و در نتیجه مدارا با دیگران) و نیز عقیده به چندصدایی (به¬جای تک¬صدایی و قرائت واحد از دین)، از ساختار فکری «اهل معنا» متأثر بوده¬است. هر دو نحلة فکری بر این باورند که با رواداری و پذیرش صداهای مختلف، ضمن این که عقیده به توحید حقیقی پاس داشته¬شده، اختلافات و منازعات ایدئولوژیک نیز ازمیان¬برخاسته و در سایة همین اندیشه، بشر بهتر می‌تواند سعادت دنیا و آخرت خود را تأمین¬نماید. باری، آنچه هر دو نحله را ـ در فراخوانی شاخصه‌های گفته¬شده ـ قدری از یکدیگر متمایزمی‌سازد، خاستگاه این شاخصه‌هاست، که در عارفان، عمدتاً، نگاه توحیدی (وحدت وجود بر مذهب تجلی) و در نواندیشی دینی، نگاه جامعه‌شناختی (دوری از تعصب و منازعه) می‌باشد.

در مباحث مربوط به «زبان دین»، مسئله «واقع‌نمایی» از جایگاهی ویژه برخوردار است. اگر فرض کنیم متون دینی غیرواقع‌نما هستند، در این صورت طیف گسترده‌ای از رهنمودهای وحیانی بی‌اعتبار می‌شوند و سازه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگیِ مبتنی بر آن‌ها نیز متزلزل خواهند شد. این مسئله زمانی بحرانی‌تر می‌شود که اعتبار گزاره‌ها و آموزه‌های دینی را در شکل‌دهی به مبانی حکومت دینی و دولت اسلامی، منوط به واقع‌نما بودن متون و منابع دینی بدانیم. با چنین پیش‌فرضی، اگر زبان دین را غیرشناختاری در نظر بگیریم، آنگاه هرگونه استناد و استدلال امام خمینی و دیگر اندیشمندان نظام اسلامی به این منابع، کاری خطا و بی‌حاصل خواهد بود. این پژوهش با بهره‌گیری از رهیافت‌های درون‌دینی و برون‌دینی، نخست به تبیین معنای «واقع‌نمایی» پرداخته و سپس در گام بعد، واقع‌نمایی زبان دین را به اثبات می‌رساند. در نهایت، علت اساس بودنِ نگرش واقع‌نما در خوانش امام خمینی از دین را واکاوی می‌کند. از جمله دستاوردهای این تحقیق، می‌توان به تأیید عقلی، عقلایی و نقلی درستیِ «قرائت واقع‌نما» از دین و منابع آن، به‌ویژه در عرصه تشکیل و اداره دولت اسلامی از منظر امام خمینی اشاره کرد.

منطق فهم دین به عنوان یک پژوهش منسجم و تدوینیافته در جهان اسلام مربوط به عصر حاضر است. منطق فهم دین مشتمل بر مجموعه اموری است که فهم صحیح دین درگرو توجه وکاربست آن در مقام شناخت دین است. دستیابی به معرفتِ ناب دینی مسبوق و معطوف به روششناسی صحیح در فهم دین است. علوم مختلفی مانند دانشهای زبانی، منطق، اصول فقه، علوم قرآن، رجالِ حدیث، زبان دین، هرمنوتیک و .... تنها بخشی از علومی است که به عنوان علوم پایه و پیشنیاز فهم دین محسوب میگردد. بهکارگیری این علوم در فرآیند فهم دین شرط لازم ناباندیشی دینی است نه شرط کافی. منطق فهم دین نیز یکی از ارکان اساسی در شناخت و ارزیابی فهمِ صحیح دین است که با انضمام به علوم آلی پیشگفته شکلیافته وکاربست آن زمینه لازم را برای شناخت صحیح دین مهیا مینماید. بدون تردید یکی از مهمترین اسباب کجفهمی، خشکاندیشی، التقاطیگری، فرقهگرایی، ظاهرگرایی، اخباریگری و ... در جهان اسلام، فقدان توجه به منطق فهم دین است. این پژوهش تنها یک بحث علمی، نظری و ذهنی محض نیست، پردازشِ دقیق و عالمانه آن میتواند ابواب و آفاقی را در ساماندهی فهم دین به سمتوسوی دینپژوهان باز نماید. این تحقیق درصدد است تا نخست ضرورت و اهمیتِ تحقیق پیرامون منطق فهم دین و سپس برخی مسایل مربوط به این موضوع را برای اندیشوران و دینپژوهان طرح نماید. بهرهمندی از این دانش و به کارگیری آن در فهم دین علاوه بر این که موجب ناباندیشی دینی میشود، گام مهمی در کاهش اختلاف فهمها و بدعتها و به تبع آن موجب وحدت امت اسلامی خواهد بود.

شوپنهاور رنج را به‌عنوان یکی از ویژگی‌های بنیادی و اجتناب‌ناپذیر وجود انسان معرفی می‌کند که ناشی از اراده‌ای کور و بی‌هدف است. این اراده هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسد و همواره در جستجوی ارضای تمایلات و خواسته‌های انسان است. در این نگاه، هرگونه میل و خواسته‌ای که انسان‌ها تجربه می‌کنند، به‌طور هم‌زمان با رنجی همراه است، زیرا این خواسته‌ها هرگز به‌طور کامل ارضا نمی‌شوند و تنها به ایجاد خواسته‌های جدید می‌انجامند. شوپنهاور معتقد است که این چرخه‌ی بی‌پایان خواسته‌ها و ارضا نشدن آن‌ها که ناشی از اراده است، تنها منبع اصلی رنج‌های بشری است. او آموزه‌های زاهدانه و نفی اراده را به‌عنوان حس رهایی معرفی می‌کند، این مقاله در چارچوب روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی نگاه شوپنهاور به دین می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه دین در نظر او می‌تواند تسلی‌بخش باشد، اما به‌طور هم‌زمان محدود و توهمی است. هدف مقاله این است که باوجود بدبینی عمیق شوپنهاور به هستی، موضع او نسبت به کارکرد دین چگونه است. نتیجه به‌دست‌آمده این است که شوپنهاور موضعی میانه دارد: او دین را نه کاملاً رد می‌کند و نه آن را به‌عنوان حقیقت بنیادین می‌پذیرد، بلکه دین را به‌عنوان یک ابزار اجتماعی و روان‌شناختی در نظر می‌گیرد، نه یک حقیقت مطلق متافیزیکی.

تبلیغ دینی به‌مثابه رسالت محوری انبیای الهی و عنصر هویتی بنیادین حوزۀ علمیه، همواره نقشی اساسی در حفظ و گسترش آموزه‌های اسلامی ایفا کرده است. در متون دینی، تبلیغ وظیفه‌ای الهی و راهبردی برای هدایت بشر دانسته شده و مورد تأکید قرار گرفته و از دیرباز در ساختار علمی و اجتماعی حوزه‌های علمیه جایگاه ویژه‌ای داشته است. با این حال، در دوران معاصر، مشاهده می‌شود که تبلیغ در اولویت‌های پایین‌تری قرار گرفته و این تغییر نگرش، به‌ویژه در سطح آموزش، پژوهش و تهذیب، منجر به کاهش توجه به تبلیغ شده و تأثیرگذاری آن در تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی را کاهش داده است. پژوهش حاضر، با استفاده از روش تحلیل مضمون و مدل تحلیل لایه‌ای علت‌ها (CLA)، ابعاد و علل این پدیده را در چهار سطح لیتانی، ساختاری، گفتمانی و استعاری بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد در سطح لیتانی، نشانه‌هایی مانند اصالت فقاهت در نظام آموزشی، حاشیه‌نشینی آموزش تبلیغ و گسست تبلیغ از زمانه مشاهده می‌شود. در سطح علل اجتماعی؛ عللی نظیر؛ نظام ارزشی حاکم بر حوزه، تغییرات فضایی مدارس، و ضعف پشتیبانی، در لایه گفتمانی؛ مواردی همچون؛ بسیط‌انگاری تبلیغ، فهم نامتوازن از مردم‌پایه‌بودن آن و در سطح استعاری و نمادین، مواردی نظیر؛ «منبریّ»، «آخرین پناهگاه ناکامان» به دست آمده است. این نتایج نشان می‌دهد که اعادۀ جایگاه تبلیغ دینی در برنامه‌های حوزه‌های علمیه تاثیرات شگرفی در باسازی هویت دینی جامعه اسلامی و مقابله با چالش‌های ملی، جهانی و همچنین ایجاد حرکت‌های عمومی در جهت اقامه حدود الهی و صدور گفتمان اسلامی به سایر جوامع معاصر داشته باشد

ارباب کیخسرو شاهرخ، از شخصیت‌هایی است که نقشی مؤثر در شناساندن دین زرتشت به ایرانیان معاصر و تعمیق گرایش ملی‌گرایان به این دین ایفا کرده‌است. پرسش این مقاله آن است که او در معرفی آیین زرتشت چگونه عمل کرده است که توانسته چنین تأثیری در محیط ایران داشته باشد. برای پرداختن به این پرسش، به سراغ مهم‌ترین اثر او در معرفی دین زرتشت، کتاب «فروغ مزدیسنی» رفته‌ایم و کوشیده‌ایم محتوای آن را تحلیل کیفی کنیم. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که او در مواجهه با ایران در آستانه مدرن شدن، از چهار استراتژی کلیدی بهره گرفته‌است: نخست، با تأکید بر پیوند آیین زرتشت با هویت ملی و باستانی ایرانیان، زمینه را برای بازگشت ملی‌گرایان به این آیین فراهم آورد. دوم، با رویکردی نوآورانه، دین زرتشت را به‌عنوان یک دین توحیدی و یکتاپرست معرفی کرد و با استفاده از اصطلاحات الهیات اسلامی، درک آن را برای عموم تسهیل نمود. سوم، بر تعالیم اخلاقی و عملی این آیین، به‌ویژه اصل پندار، گفتار و کردار نیک، تمرکز کرد تا آن را به‌عنوان یک راهنمای کاربردی برای زندگی مدرن ارائه دهد. سرانجام، با استناد به توجه غربیان به دین زرتشت، آن را دینی همسو با یافته‌های علمی و تمدن نوین غرب معرفی کرد. در نتیجه، موفقیت در احیای آیین زرتشت، نه به دلیل ارائه یک قرائت سنتی، بلکه با ارائه یک خوانش نوین، ملی، اخلاقی و همسو با مدرنیته بوده‌است. این پژوهش، سهم ارباب کیخسرو را در شکل‌گیری گفتمان نوگرای زرتشتی در ایران معاصر برجسته می‌کند.

دیوید باس از بارزترین نظریه پردازان حوزه روان شناسی تکاملی است معروفیت او بیشتر به خاطر نظریه "استراتژی های جنسی" است. بررسی ما بر روی آثار او نشان می دهد که بسیاری از یافته های علمی او با برخی از باورهای دینی همخوانی و سازگاری دارد . این پژوهش کوشیده است تا نشان دهد که از این یافته های علمی می توان برای تبیین بهتر اندیشه های دینی استفاده کرد چراکه این یافته ها هدف، فلسفه و کارکرد برخی از باورهای دینی را که تا قبل از این تفسیر مشخصی نداشتند، آشکار و روشن می سازد. در عین حالی که نظریات روانشناسی تکاملی دین به طور عام و یافته های دیوید باس به طور خاص نمی توانند جنبه ماورایی داشتن باورهای دینی را از نفس بیندازند.

در یک قرن گذشته، دین‌داری‌ غیررسمی و خارج از نهاد دیانت دچار تحولی شتابان، پیچیده و چندلایه شده ‌است. در واکنش به این پدیده، علوم اجتماعی و دین‌پژوهی طی دوره‌های گوناگون، از اصطلاحات متعددی برای طبقه‌بندی و تحلیل آن استفاده کرده‌اند، از «فرقه» و «نحله» تا «جنبش‌های نوپدید دینی»، «عصر جدید/ نیوایج» و «معنویت‌گرایی جدید». این تنوع اصطلاحات نه‌تنها بازتابی از دگرگونی‌های درون پدیده‌ است، بلکه حاصل چرخش‌های نظری، تغییرات معرفتی و تحولات مفهومی در سنت‌های پژوهشی است. مطالعه حاضر، با بهره‌گیری از روش تاریخ مفاهیم (راینهارت کوزلک) و برپایه چهارچوب نظری نوری تیناز، در پی بازسازی سیر تحول مفاهیم و اصطلاحات به‌کاررفته در نام‌گذاری و مطالعه این پدیده از 1930 تا 2010 میلادی است. براساس یافته‌های این مطالعه، تحول اصطلاحات در این حوزه را می‌توان در قالب سه دوره اصلی و سه حلقه انتقالی صورت‌بندی کرد که هریک نشان‌دهنده چرخش در رویکردهای تحلیلی، رشته‌های مداخله‌گر و زمینه‌های اجتماعی است. این تقسیم‌بندی هم امکان شناخت دقیق‌تر پدیده را فراهم می‌آورد و هم نسبت آن با دانش تولیدشده در پیرامون را روشن می‌کند. درنهایت، پژوهش حاضر با تمرکز بر مناسبات بین زبان، گفتمان نظری و تحولات اجتماعی چهارچوبی میان‌رشته‌ای برای فهم تاریخیِ تحولات دین‌داری خارج از دیانت رسمی ارائه می‌کند.