مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی و به روش تحلیلی – توصیفی به تشریح دیدگاه ملاصدرا و مولانا پیرامون جبر و اختیار و تبیین مواضع وفاق و خلاف آنها بدون رجحان یکی بر دیگری می پردازد که با هدف ایجاد بستری مناسب در قاب مقایسه و تحلیل ، ذهن مخاطب را در این خصوص مشخصا به سمت و سوی یک مطالعه تطبیقی منسجم و منطبق با مبانی دینی ما بین عرفان و فلسفه سوق می دهد. بر همین مبنا در مقام بیان آراء و افکار صدرالمتالهین به عنوان نماینده فلسفه اسلامی و حکمت متعالیه به نظر می رسد ایشان در این زمینه به هنگام ورود در بحث و طرح سوال ابتدا براساس مبانی فلسفه خود، با دغدغه فکری یک فیلسوف و حکیم وارد این بحث می شود اما در ادامه و تبیین پاسخ با چشم انداز یک عارف و سالک قصد حل مسئله را دارد که براساس آن می کوشد بر خلاف رویه مشهور فلاسفه، تمامی افعال آدمی را حقیقتاً بدون هیچ واسطه ای منتسب بر حق تعالی نماید و در و واقع گویی پلی از حکمت به عرفان می زند و آنچه که در نهایت به عنوان نظریه نهایی صدرا تبیین می گردد، همان نظریه راسخون فی العلم است که مشتمل بر قاعده «لاجبر و لا تفویض، بل امر بین الامرین» می باشد. اما در طرف دیگر، جولان ذهنی مولانا در مقام عارفی سترگ و شاعری بلند آوازه از یک سو و پیچیده بودن ذاتی مسئله از سوی دیگر سبب شده است که وی در شرایط مختلف، مواضع متفاوتی داشته باشد. از این رو برخی او را به جبر می شناسند و عده ای دیگر به اختیار و بعضی نیز وی را از اساس به تشتّت در آراء متهم کرده اند. این در حالی است که دیدگاه کلامی مولوی با دیدگاه عرفانی او تفاوت دارد و در عین حال هیچ یک ناقض دیگری نمی باشد. او از منتقدان جبر کلامی و از مدافعان جبر عرفانی است و آنچه که در نهایت اثبات خواهد شد این که ایشان پیرو مکتب وسط و اعتدال «امر بین الامرین» می باشد.

بحث اختیار انسان از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین مباحث تفکر بشری است که از زوایای مختلف فلسفی، کلامی، حقوقی و اخلاقی مورد واکاوی واقع شده است. در فلسفه اسلامی دیدگاه‌های مختلفی بیان شده است که جامع‌ترین آنها دیدگاه ملاصدرا است که بر مبنای اصول خاص فلسفه اصالت وجودی خویش به نحو ابتکاری آن را تبیین کرده است. پیشرفت‌های حاصل در علوم شناختی در سال‌های اخیر باعث توجه به این موضوع از جنبه عصب‌شناختی شده است و یکی از برجسته‌ترین متخصصان این حوزه، مایکل گزنیگا است که به نحو مبسوطی به تبیین آن پرداخته است. این پژوهش ابتدا دیدگاه‌های دو متفکر را در حوزه‌هایی چون مبانی و اصول فکری آنها به ویژه در بحث مساله نفس و بدن و نیز اختیار انسان بیان می‌کند، پس از بیان هر قسمت به مقایسه دیدگاه آنها پرداخته وجوه اشتراک و تفاوت آنها را بیان می‌کند، سپس به تحلیل علت و مبنای اشتراکات پرداخته و در نهایت به ارزیابی دیدگاه آنها می‌پردازد و به این نتیجه می‌رسد که فلسفه اسلامی به‌ویژه حکمت‌متعالیه با داشتن بنیان مستحکم و دقیق عقلی منطبق بر‌آموزه‌های دینی و عرفانی و نیز پیش‌گامی در بیان برخی از دیدگاه‌های مطرح شده در فلسفه ذهن معاصر مانند نوخاستگی نفس از بدن نیاز به‌همسویی بیش‌تری با واژگان فلسفی معاصر و نیز یافته‌های علمی جدید به‌ویژه در مباحث انسان‌شناسی دارد که می‌توان گفت پرداختن به‌پژوهش‌های تطبیقی به‌این به‌روزآوری کمک شایانی نموده و راهی است برای نشان دادن رابطه مکملیتی که می‌تواند بین فلسفه اسلامی و علم به‌صورت واضح‌تری وجود داشته باشد. از طرف دیگر در حوزه عصب‌شناسی نیز گزنیگا معتقد است ما نیاز به‌استدلال فلسفی مدرن داریم و علوم اعصاب جدید هم باید ارج نهاده شده و فهمیده شوند.

پژوهش حاضر پیرامون چگونگی ارتباط بین نفس و بدن است. که از مباحث اساسی و مهم در بین فلاسفه و متکلمان می‌باشد. نتایج حاصل از پژوهش ذیل، نشان‌‌دهندۀ نقش و کارکرد روح بخاری در فلسفه، عرفان و کلام با محوریت حکمت متعالیه و متکلمان می-باشد. پژوهشگر ابتدا به چیستی روح بخاری و نحوۀ شکل‌گیری آن پرداخته است. و سپس کارکرد روح بخاری را در طب، فلسفه، کلام و عرفان بررسی می‌نماید. روح بخاری لطیف‌ترین، شریف‌ترین و معتدل‌ترین جزء بدن جسمانی به‌ شمار می‌آید و نقش واسطه‌گری میان نفس مجرد و بدن مادی را به عهده دارد. در طبیعیات قدیم روح بخاری از لطافت بسیار زیادی برخوردار است، که از اخلاط عناصر اربعه متکون گشته است. و به دلیل تفاوت‌های آشکار خود از بدن و نفس متمایز می‌گردد. این تعریف در کتب فلاسفۀ پیش از ابن‌سینا مانند افلاطون، ارسطو، افلوطین، فارابی نیز می‌باشد. و می‌توان نتیجه گرفت که جزء ابتکارات ابن‌سینا محاسبه نمی‌گردد. همچنین فلاسفۀ بعد از ابن‌سینا مانند خواجه نصیر و ملاصدرا نیز به این مسئله نگاه موشکافانه‌ای داشته‌اند. برای مثال روح بخاری در تعریف ملاصدرا، در ابتدا مانند مشائیان بررسی شده است. اما در انتها ملاصدرا از مشائیان فاصله گرفته است و در نظام تشکیکی خود قائل به اتحاد نفس با بدن و همچنین جسمانیۀ ‌الحدوث به روحانیۀ ‌البقا است و وجود روح بخاری را به عنوان یکی از آنات و شئون نفس می‌داند. بنابراین معتقد است روح بخاری مرتبۀ نازلۀ نفس است. حتی ملاصدرا در نگاه عمیق‌تر بین روح بخاری و نفس متوسط دیگری را به نام بدن مثالی مطرح می‌نماید. گروهی از متکلمان و عرفا نیز همچون فلاسفه روح بخاری را رابطۀ نفس و بدن می‌دانند. این در حالی است که برخی از متکلمان که قائل به جسمانیۀ ‌الحدوث و جسمانیۀ البقا هستند، روح بخاری را همان روح یا جسم لطیف فناپذیر دانسته‌اند.

مسأله توحید افعالی یکی از مسائل مهم در حوزه افعال الهی است که همواره ذهن انسانها را به خود مشغول داشته است؛ در این میان از امامیه و اشاعره به عنوان طرفداران توحید افعالی و از معتزله و قدریه به عنوان مخالفان توحید افعالی یاد شده است. بر این اساس ملاصدرا نیز به عنوان یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان مسلمان، طرفدار توحید افعالی دانسته شده است. نگارنده در این پژوهش با جستجو در آثار ملاصدرا، به این نتیجه رسیده است که توحید افعالی در اندیشه ملاصدرا تقریرهای متعددی دارد و تلاش کرده است تا تقریرهای متعدد وی را جمع‌بندی کرده و نشان دهد که خداوند به عنوان مرتبه عالی هستی، در عین بساطت، واجد کمالات همه اشیاء و امور است و همه چیز از جمله افعال اختیاری انسان را در بر می گیرد. ملاصدرا بر اساس رابطه علیت ثابت کرد، که علل متوسطه چون خودشان معلول خدای متعال هستند هیچگونه استقلالی ندارند و اساساً افاضه وجود بمعنای دقیق کلمه مختص به خدای متعال می باشد و سایر علتها بمنزله مجاری فیض هستند که با اختلاف مراتبی دارند نقش وسایط را بین سرچشمه اصلی وجود و دیگر مخلوقات ایفا می کنند. بنابراین معنای عبارت معروف «لا مؤثر فی الوجود الاّ الله» این خواهد بود که تأثیر استقلالی و افاضه وجود مخصوص به خدای متعال است. وی با استناد به آیات و روایات اهل بیت(علیهم السلام) توانست با تحلیل عقلی، فلسفی،کلامی و عرفانی اثبات کند که واجب تعالی علت همه موجودات و به اصطلاح «علهالعلل» است، و همگی علتها و معلولها نسبت به خدای متعال، عین فقر و وابستگی و نیاز هستند و هیچگونه استقلالی ندارند از این رو خالیقیت حقیقی و استقلالی منحصر به خدای متعال است و همه موجودات در همه شؤون خودشان و در همه احوال و زمانها نیازمند به وی می باشند و محال است که موجودی در یکی از شؤون هستی اش بی نیاز از وی گردد و بتواند مستقلاً کاری انجام دهد و حتی افعال اختیاری انسان به اذن و مشیت و اراده و تقدیر و قضای الهی انجام می شود.

انسان دارای حقیقتی استکمالی و مقام لایقفی است، اما این موضوع که از نظر ملاصدرا، منازل انسان در سیر استکمالی چیست؟ و انسان برای وصول به مراتب کمال، چه منازلی را از سر می­گذراند، مسألۀ مورد تحقیق در این نوشتار است. هستی دارای مراتب طبیعی، مثالی و عقلی بوده و انسان به تبع آن دارای مراتب وجودی حسی، خیالی و عقلی است. انسان از مقام جسمانی با استمداد از عقل نظری و عملی و بهره­گیری از جذبۀ ربانی عبور می­کند و به سمت تجرد خیالی می­رود و پس از استکمال در این درجه به درجۀ عقلی می­رسد، شخص انسانی دارای اکوان متعددی است و در هر انسان جسمانی، انسانی نفسانی و عقلی موجود است. ایشان در تقریر سیر استکمال نفس بر اساس حرکت جوهری، از مرتبۀ حس به خیال و از خیال به عقل، انسان را متوقف نمی­داند و مرتبۀ فوق عقلی نیز برای او قائل است و راه­یابی به کمال باید در عقل نظری و عملی اشتداد یابد و این استکمال در عقل نظری در مرتبه­ای متوقف نمی­ماند و عبور از عقل مستفاد و رسیدن به مقام فنای فی الله راه را برای سلوک در مراتب فنا می­گشاید و در مرتبۀ عقل عملی نیز میان قوای علم و غضب و شهوت اعتدال ایجاد می­نماید، به مراتب کمالی نائل می­آید و در نهایت عقل عملی و نظری در مرتبۀ وصول به فنای فی الله با یکدیگر متحد می­شوند. بر اساس راهبرد حکمت متعالیه که جامعی از برهان، قرآن و عرفان است، معلوم می­گردد که در حرکت جبلّی و ارادی انسان در قوس صعود می­تواند همۀ مراتب امکانی را تا فراسوی بی­نهایت و مقام لایقفی بپیماید.

موضوع این گفت و گو حول چگونگی پیدایی فلسفه اسلامی تا شکل گیری فیلسوفان بزرگ و تاثیر این فلسفه و فیلسوفان بر تمدن اسلامی اسلامی است. سوالی که مطرح هست این است که فلسفه و عقلانیت چه سهمی در شکوفایی تمدن اسلامی داشته اند؟ از طرف دیگر این مسئله مورد سوال است که اکنون تمدن اسلامی و فلسفه اسلامی در چه شرایطی به سر می برند؟

در روزگار حاضر که فلسفۀ اسلامی در سودای حضور در عرصۀ جهانی است، اگر خواستار آن باشد تا به آینده بیندیشد و به قصد تحول در علوم انسانی بنگرد، لازم است پیش از پرداختن به مسائل روزگار حاضر، به نفس معاصرت بیندیشد. دکتر طالب زاده می گوید که گفت وگوی فیلسوفان اسلامی با هگل آزمون معاصرت فلسفه اسلامی است.

بيست و سومين همايش بزرگداشت حكيم ملاصدرا، با موضوع «حكمت ايراني و حكمت متعاليه» در تاريخ 22/3/98 برگزار شد. فرايند برگزاري همايش «حكمت ايراني و حكمت متعاليه» در تاريخ 25/9/97 با تشكيل جلسه شوراي عالي علمي بنياد حكمت اسلامي صدرا و تصويب موضوع، آغاز شد. در ادامه و پس از بررسيها و جلسات هم‌انديشي، سرفصلها و موضوعات همايش استخراج و بتصويب شوراي عالي همايش رسيد و در تاريخ سوم بهمن ماه 1397 براي اطلاع عموم اساتيد و پژوهشگران، اعلان شد. در مدت اعلام شده براي ارسال چكيده مقالات، تعداد 122 چكيده مقاله دريافت شد. از اين ميان، پس از داوري و بررسيهاي مربوطه، تعداد 72 چكيده مقاله پذيرفته و در كتابچه چكيده مقالات منتشر شد. همچنين تعداد 25 سخنران در روز برگزاري همايش، مقالات و ديدگاههاي خود را ارائه دادند. در ادامه خلاصه‌يي از سخنرانيهاي اساتيد و چهره‌هاي ماندگار فلسفه كشور، تقديم شده است.

موضوع اين مقاله ضعف اراده يا شكاف بين نظر و عمل است و مسئلة آن، چگونگي تحليل وجودي اين مسئله بر اساس نظرية وحدت تشكيكي وجود. در تحليل ماهوي، مبادي فعل ارادي داراي ترتب علّي و زمانيند اما در تحليل وجودي، آنها مراتب حقيقت واحد وجودند. با اين تفسير، علم و عمل وجوه يك حقيقتند كه وقتي از ذات نشئت ميگيرد، در مرحله‌يي نام علم به خود ميگيرد و در مرحله‌يي ديگر، نام اراده يا شوق. در نتيجه، علم و عمل ارادي دو رشتة بهم‌متصل هستند كه ريشة واحدي در ذات انسان دارند؛ ريشه‌يي از سنخ محبت و ابتهاج. در ديد ماهوي، ضعف اراده را بايد در ضعف اعضاي زنجيرة علّي قبل از آن، مثل تصور فعل و تصديق به فايدة آن، جستجو نمود. اما در ديد وجودي، ضعف عمل ارادي در رابطة مستقيم با ضعف وجودي انسان و ضعف علم مساوق با آن است. تفاوت نگاه وجودي با نگاه ماهوي در اينست كه نگاه وجودي عمل ارادي را در انتهاي يك زنجيره از مبادي و جداي از علم نميداند بلكه عمل يكي از ظهورات حقيقتي وجودي و مساوق با علم است.