جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تحلیل مفهوم " شاکله" و قلمروی آن در رفتار انسان در آیۀ شریفۀ شاکله، مسالۀ پژوهش حاضر است. مفسرین در زمان‌های مختلف با مبانی فکری متعدد الهیاتی- فلسفی به این مساله پرداخته اند که منجر به پیامدهای متفاوت انسان‌شناسانه و رفتارگرایانه شده است. از میان خیل آنان سه نماینده ( فخررازی؛ ابن‌عاشور؛ علامه طباطبایی) برگزیده شد که با سه برداشت متفاوت الهیاتی به این مساله نگریسته اند. تبیین حاضردر طیّ دو بخش ارائه شده است: 1. چیستی مفهوم شاکله و به تبع آن بررسی لوازم و پیامدهای معنای مورد نظر در کیفیت رفتار انسان ؛ 2. دامنه و قلمروی شاکله مندی رفتار. در بخش اول، چیستی شاکله از نظر فخر رازی، " طبیعت و جبلّت فرد انسانی" است اما از نظر ابن‌عاشور، شاکله به معنای " طریقت و سیرت آدمی" به حساب آمده است. این در حالی است که علامه طباطبایی قائل به " دوگانه‌انگاری شاکله" می باشد بدین صورت که بخشی از شاکله می تواند برخاسته از بنیۀ مزاجی و ذاتی فرد باشد ( طبیعت)؛ و بخشی دیگر، از محیط بیرونی و در ظرف زندگی او شکل گرفته باشد. در بخش دوم ( قلمروی شاکله‌مندی رفتار) می توان گفت که آیه شریفۀ شاکله، سه سور دارد: سور کنشگر، سور رفتار، و سور شاکله. بدین معنا که " از هر انسانی برخی از رفتارها بر وفق برخی از شاکله هایش سر می‌زند".

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

بررسی آیات قرآن‌ و تفاسیر‌، بیانگر‌ آن است که برخی از آیات دربردارنده مفاهیمی عمیق‌تر و گسترده‌تر و محل بحث بیشتر در تفسیر‌ است. از جمله آیات مورد بحث مفسران آیات 1 تا 5 سوره نسا می باشد. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی بررسی تطبیقی 5 آیه اول سوره نساء از منظر علامه طباطبایی، جوادی آملی، آلوسی، تفسیر المنار، ابن عاشور، سید عبدالحسین طیب با روش توصیفی-تحلیلی است. یافته های این پژوهش نشان می دهد؛ آیه اول سوره نساء با خطاب عموم مردم بر لزوم تقوای الهی هم رابطه انسان با خدا را تنظیم می‌کند و هم پیوند آنان با یکدیگر را در آیه اشاره به خلقت همه انسان‌ها از نفس واحد شده که همه مردان و زنان حتی آدم و حوا از یک حقیقتند تا همگان را به عظمت قدرت پروردگار توجه دهد و مقدمه‌ای برای تاکید مجدد بر تقوای الهی و نیز تقوای ارحام باشد. آیات دوم تا پنجم نیز در حقیقت زمینه‌سازی برای بیان احکام ارث و احکام ازدواج است و این دو موضوع بیشترین تاثیر را در شکل‌گیری جوامع انسانی و بقای آن دارد، زیرا احکام ازدواج مبین نظام خانواده تولید مثل و تداوم نسل اند که اجزای تشکیل دهنده جامعه‌اند و احکام ارث بیانگر توزیع بخشی از ثروت است که بنیان و بقای جامعه بدان وابسته است. از خطوط اصلی اسلام رعایت مسائل حقوقی عاطفی و امور شخصی یتیمان است. بر همین اساس این آیات روش جاهلی در سودجویی از یتیمان محروم کردن آنان از ارث تهاجم به مال یتیم و اتلاف آن و سوء استفاده از آن را باطل دانسته و همه اعم از اولیا و اوصیای یتیم و دیگران را از خوردن مال یتیم و خیانت در پرداخت آن نهی می‌کند.

إن هذه الفصول المنضویه تحت عنوان « من قضایا الفکر الدینی» إن هی الا محاولات للنظر فی بعض مجالات الفکر الاسلامی مند بدایاته الی العصر الحدیث و ذلک بالوقوف عند علامات ممیزه له و دون اللجوء الی السرد التاریخی و تقصی الاحداث الحافه بنشأۀ الافکار او تفصیل القول فیها.

مقایسه تطبیقی تفسیر مفسران پیرامون آیات و موضوعات قرآنی از جمله راه‏‌های فهم صحیح مراد الهی است. در این روش، آراء مفسران قرآن براساس شواهد قرآنی، عقلی و نقلی مورد مقایسه و ارزیابی قرار می‌گیرد و نظر صحیح پیرامون آیه و موضوع منتخب، تبیین می‌شود. ابن‌عاشور و علامه طباطبایی روش تفسیری قرآن به قرآن را مبنای تفسیر خود قرار داده‏اند. بر این اساس، مقایسه و ارزیابی نظریات تفسیری این دو مفسر با یکدیگر اهمیت به‏سزایی دارد و موجب فهم مراد الهی براساس سیاق آیات قرآن می‌شود. آیه 124 سوره بقره افزون ‏بر ارائه نمایی کلی از مکالمه حضرت ابراهیم با خداوند و درخواست‏‌های وی از ذات ربوبی، حاوی مفاهیم و اصطلاحات مهم کلمات، ابتلاء و امامت است که فهم معنای دقیق حقیقی آن‏‌ها تأثیر مهمی در شکل‏گیری زمینه فکری و اعتقادی مسلمانان نسبت به سنت‏‌های الهی همانند ابتلاء و نیز موضوع مهم و اصولی امامت دارد. در همین راستا، تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی تفسیر آن دو مفسر پیرامون محتوای آیه 124 سوره بقره از جمله: اصطلاحات مهم قرآنی ابتلاء، کلمات و امامت و نیز درخواست حضرت ابراهیم برای اعطای امامت به ذریه‏اش و در نهایت پاسخ خداوند به او، پرداخته است. براین اساس، ابن‏ عاشور و علامه طباطبایی، سیاق واحدی را بر آیه شریفه در نظر می‌گیرند و درباره دعای ابراهیم و پاسخ خداوند به آن؛ نظری مشابه با همدیگر مطرح نموده‎اند، اما زمان شروع ابتلای ابراهیم و تفسیر اصطلاحات قرآنی مذکور در آیه محلّ اختلاف این دو مفسر است. ابن‌عاشور اصطلاحات مذکور را همانند مفسران سلف فریقین تفسیر نموده‏ است، حال آنکه علامه طباطبایی ضمن استناد به آیات متعدد قرآنی، تفسیری بدیع و متفاوت از اصطلاحات قرآنی آیه محلّ بحث ارائه نموده است.

ضرورت فهم اهداف کلی شریعت و نتایج تاریخی ، فرهنگی و اجتماعی آن ایجاب می کند که مفاهیمی چون تعارض و رجحان دراسباب و علل نزول آیات ، مورد بررسی قرار گیرد. در همین راستا ، این رساله تلاش می کند با بررسی مقایسه ای و تطبیقی ، دو تفسیر ارزشمند (( التحریر والتنویر )) از ابن عاشور و(( من وحی القرآن )) از سیدمحمدحسین فضل الله ، را مورد بررسی قرار دهد. لازم به ذکر است سیدمحمد حسین فضل الله مفسر، عالم و مرجع شیعه در سال 1935 میلادی در نجف اشرف عراق به دنیا آمد و در سال 2010 در بیروت درگذشت ؛ و محمد الطاهر بن عاشور (1296-1393ق)، ادیب، دانشمند، مفسر، اصولی، سیاستمدار و محقق تونسی، در سال 1296 هجری قمری مطابق 1879 میلادی در تونس بدنیا آمد ، و در سال 1393قمری مطابق 1973 میلادی در گذشت ؛ و لذا علامه فضل الله تفسیر ابن عاشور را دیده و مورد تحقیق قرار داده بود نظر ابن عاشور در تفسیر التحریر و التنویر که به حق یکی از بهترین و محکم ترین تفاسیر در تحقیق و تحلیل است ، این است که به هرحال ممکن است برخی تفاسیر از خطا مصون نمانده باشند . و نظر مفسر لزوماً به معنای علم قطعی وی نیست ؛ بلکه ممکن است توضیحی برای موضوع مورد نظر باشد . ولی نظر سید محمدحسین فضل الله این است که تفسیر و بیان شأن نزول از زمان خود پیامبر آغاز شد ؛ و ایشان جواب سؤالات و اشکالات و ابهامات ایشان را می داد ، و مراد از هر آیه را بیان می فرمود ، و آنچه مردم نمی دانستند و یا متوجه نمی شدند را به آنها می آموخت . لذا در این رساله در خلال بررسی آیات قرآنی به اشتراکات ، شباهت ها و تفاوت های بین دو نظر مفسرین مذکور در خصوص شأن نزول آیات پرداخته می شود .