جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حکمت درقرآن معادل خیرکثیر معرفی شده و اختصاص آن به اشخاص به اعطای خداوند است. ملاصدرا در بحث حقیقت حکمت به این ویژگی توجه می دهد اما تحصیل شرایط بهره مندی از آن را تابع ملزوماتی می داند. از نظر ملاصدرا، حکمت علم مصطلح نیست. برخورداری از شرایط اعطای آن بسیار سخت و طاقت فرسا بوده و تقلیدی نیست. حکمت عامل تحول انسان نیست بلکه خود عامل تعین و تکون نفس و کمال اول است. حکمت سازو کار شدن انسان است. ملاصدرا از میان ملزومات تحقق شرایط اعطای حکمت، تخلق به اخلاقیات شرعی و همنشینی با قرآن را از بقیه ملزومات مهمتر می داند. وی حکمت حقیقی را معرفتی اعطایی و خاص به الله تعالی و صفات و افعالش می داند به گونه ای که این معرفت به ایمان حقیقی فرد منتج گردد. صاحب معرفت حکمی و ایمان حقیق، شناختش از توحید خداوند، معاد و مشتقات آن و حقیقت قرآن بسیار متفاوت از دیگران است. بزرگان حکمت و خیر کثیر غیر از خداوند و انبیاء الهی از نظر ملاصدرا همگی اهل الله، اهل شهود و اهل طربق انبیاء الهی هستند.

نظریه مُثُل افلاطونی از دیرباز به عنوان یکی از ارکان بنیادین هستی‌شناسی فلسفه کلاسیک مطرح بوده است. در جهان اسلام، این نظریه بازخوانی‌های متعددی را تجربه کرده که از برجسته‌ترین آن‌ها باز خوانی در حکمت متعالیه ملاصدرا است. صدرالمتألهین با تکیه بر اصولی چون اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، مُثُل را نه مفاهیم ذهنی‌ و نه صور خیالی، بلکه موجوداتی عقلانی و مستقل‌ می داند که در قوس نزول منشأ صدور عالم طبیعت و در قوس صعود غایت کمال آن‌ها محسوب می‌شوند. این تفسیر وجودشناختی از مُثُل، تفاوت بنیادینی با تلقی مفهومی و منطقی مُثُل در سنت مشائی دارد. در مقابل، استاد مصباح یزدی با اتکا به اصول و منطق مشائی، دیدگاه ملاصدرا را در محورهای متعددی مورد نقد قرار داده است؛ از جمله در نسبت میان مُثُل و کلی طبیعی، نقش مُثُل در علم الهی، شمول مُثُل نسبت به مفاهیم اخلاقی و موارد خبیثه، و ابهام در ذات مُثُل. هر یک از این نقدها با استناد به مبانی فلسفی خاص، امکان تحقق خارجی یا عقلی مُثُل را به چالش کشیده‌اند. در پژهش حاضر، با روش توصیفی–تحلیلی، نظریه ملاصدرا در پاسخ به ملاحظات یادشده بررسی شده است. تحلیل نشان می‌دهد که حکمت متعالیه در سنت اسلامی با اصلاح مفهوم مُثُل از یک صورت ذهنی به یک حقیقت وجودی، نه ‌تنها انسجام نظری خود را حفظ کرده بلکه ظرفیت پاسخ‌گویی به اکثر اشکالات استاد مصباح یزدی را نیز دارا می‌باشد. این پژوهش در نهایت به این نتیجه دست می‌یابد که نظریه مُثُل در حکمت متعالیه، با پشتیبانی از مبانی متافیزیکی مستحکم، قابل دفاع عقلانی بوده و راه‌گشای گفت وگوهای نوین میان فلسفه اسلامی خواهد بود.

مسئله شرّ، کارزار مهمی برای ادیان توحیدی است؛ زیرا اگر خداوند علم بی‌کران، قدرت مطلق و خیرمحض است، چرا از پیدایش شرور در آفرینش خویش، جلوگیری نکرده است؟ الهی‌دانان پویشی با نفی فاعلیت تام، علم پیشین و قدرت مطلق الهی تلاش می‌کنند به این پرسش پاسخ دهند. به‌باور ایشان تنها فعل خداوند در عالم، قراردادن امکانات در موجودات و هدایت‌گری آنها به سوی نظم و هماهنگی و اهداف الهی است. اما موجودات برپایه خلاقیت و اختیار خود، مسیر فعلیتشان را انتخاب می‌کنند و خداوند توانایی الزام آنها را در جهت نظم و هماهنگی ندارد. اکنون اگر انتخاب موجودات به سویی که خداوند به آن ترغیب می‌کند، نباشد، شرور طبیعی در عالم به وجود می‌آید. لذا مسئولیت شرور طبیعی در عالم به عهده خداوند نیست و شرور منافی خیریت خداوند نیست. اما ملاصدرا با فرض علم پیشین و قدرت مطلق الهی، فاعلیت بالتجلی خداوند را اثبات کرده و شرور طبیعی را منافی خیریت و قدرت مطلق الهی نمی‌داند. او متعلق جعل را وجود دانسته و درنتیجه شرور که از سنخ امور عدمی هستند را متعلق جعل الهی نمی‌داند. همچنین شرور را لازمه ذاتی عالم طبیعت دانسته و بیان می‌کند نفی شرور از عالم طبیعت یا مستلزم اجتماع نقیضین است و یا مستلزم عدم عالم طبیعت. بنابراین شرور طبیعی لازمه عالم طبیعت است و منافاتی با فاعلیت تام و وجوب ذاتی خداوند ندارد. این نوشتار با روش تحلیلی- انتقادی دیدگاه الهی‌دانان پویشی را برپایه ناسازگاری درونی آن و نیزدیدگاه‌های صدرا نقد کرده و پاسخ ملاصدرا را سازگار با مبانی فلسفی او می‌داند.

ارتباط نزدیک انسان با محیط و جغرافیای زیستی خویش سبب شده است که این عامل نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری شخصیت و اخلاق او داشته باشد. به همین دلیل، محیط به ‌عنوان یکی از عوامل زمینه‌ساز کمالات اخلاقی و سعادت انسان محسوب می‌شود. از طرفی، تمایل ذاتی عقلانی انسان به اخلاقی زیستن، نیازمند پرداختن به تأثیر دستاوردهای فلسفی در نگرش‌های اخلاقی است. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی به این مسئله می‌پردازد که: بر اساس دیدگاه هستی‌شناسانه ملاصدرا در مبحث جسمانیه‌الحدوث و روحانیه‌البقاء ، آیا محیط و جغرافیا بر شکل‌گیری عقل عملی و بُعد اخلاقی انسان تأثیرگذار است؟ و اگر پاسخ مثبت است، این تبیین و تحلیل چگونه صورت می‌گیرد؟ از بررسی آثار وی به عنوان نتیجه‌گیری بحث به دست می‌آید که ملاصدرا با نگرش هستی‌شناسانه خود، نفس انسان را منشأ اخلاق می‌داند و تلقی وجودشناسانه او از جهان و انسان نشان‌دهنده دستاوردهای متمایز اخلاقی اوست. او زمین خاکی را مبدأ پیدایش نفس انسانی می‌داند که از مرتبه جمادی به نباتی و سپس به مرحله نفس حیوانی می‌رسد. بنابراین، بر اساس مبنای جسمانیه‌الحدوث و روحانیه‌البقاء بودن نفس، عوامل جغرافیایی بر اخلاق انسان مؤثر هستند. در دیدگاه او، تأثیر محیط بر اخلاق از طریق رابطه نفس و بدن و تحول‌پذیری نفس از بدن تبیین می‌شود.

اصالت و تشکیک در وجود پس از اعتباری دانستن ماهیت، تاثیراتی در مباحث مربوط به ماهیت از جمله جنس و فصل دارد. نگارنده می‌‌کوشد با تکیه بر اصالت وجود و تشکیک در آن، با عبور از تلقی‌‌های مرسوم در این‌‌باره، نشان دهد که اولاً فصل از سنخ مفاهیم وجودی است نه ماهوی و ثانیاً احکام تابع جنس و فصل به کلی تغییرمی‌‌یابد تا در واقع پاسخی ارائه کند به این پرسش مهم که اگر اصالت وجود و بساطت وجود در نظام صدرایی دیدگاهی پذیرفته‌‌شده است چگونه فصل و امتیاز در یگانه‌‌انگاری وجود معنا می‌‌شود. توجه به این پرسش، تفکیک‌‌های مرسوم میان موجودات که مبتنی بر مباحث جنس و فصل با تلقی‌‌های رایج فلسفی بود را، منحل می کند و نظامی صحیح با عنایت به نظریه اصالت و تشکیک وجود پی‌‌ریزی خواهد شد. به علاوه، طبق نگاه دقیق به تشکیک در وجود که مابه‌‌الامتیاز عین مابه‌‌الاشتراک است، فصل اشیاء از هویت تمایزی و تقابلی به هویت تشکیکی و طولی برمی‌گردد. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی وابزار کتابخانه‌ا‌ی و توجه به نظریه اصالت وجود بازخوانی مجددی نسبت به فصل اشیاء صورت گرفته است.

رابطه انسان با خدا یک مسئله فطری است و از دیرباز ذهن بشر را به خود مشغول داشته است. انسان ها در طول تاریخ در تلاش بوده اند که خالق خود را بشناسند و با او ارتباط برقرار کنند. گاهی حتی به خدایان دروغین متوسل می شدند و سعی در تقرب جستن به آنان داشتند چرا که نیاز به پرستش و مولا داشتن در انسان یک نیاز فطری است و انسان نمی تواند آن را نادیده بگیرد. ملاصدرا به عنوان یک فیلسوف بزرگ مسلمان، که نظام فلسفی جدیدی را ابداع کرده است در رابطه با موضوع رابطه انسان با خالق اظهار نظر های بدیعی دارد و با اصول فلسفی خاص خود از جمله اصل اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، وحدت تشکیکی وجود و مسئله امکان فقری ممکنات، تبیین متفاوتی از ارتباط انسان با خالقش دارد. اصولی که مختص به فلسفه حکمت متعالیه است درک عمیق و جدیدی از نحوه ارتباط انسان با خداوند ارائه می دهد. مارتین بوبر فیلسوف عارف مسلک یهودی نیز طرح بدیعی از رابطه انسان با خدا را مطرح می کند و فلسفه گفتگو و رابطه صمیمانه و محبت آمیز من-تو (I-thou) را ارائه می دهد. در فلسفه مارتین بوبر انسان با خداوند همواره رابطه دارد و این رابطه هرگز قطع نمی شود. بوبر که به عرفان حسیدی گرایش دارد رابطه انسان با خدا را از طریق رابطه با خلق میسر می داند و معتقد است انسان ها بدون ارتباط با یکدیگر نمی توانند با خداوند وارد رابطه حقیقی شوند. از طرف دیگر، رابطه انسان و خدا به عنوان رابطه عبد و مولا در این نوشتار مورد توجه است. اینکه در قرآن کریم هدف از خلقت انسان بندگی عنوان شده به چه معناست؟ و در این میان تکلیف آزادی انسان و میل او به رها بودن از قیدها چه می شود نیز، موضوع دیگری است که نوشتار حاضر سعی در تبیین آن دارد. همچنین این مسئله که رابطه انسان و خدا در فلسفه هر کدام از این دو فیلسوف بزرگ به چه صورت است و آیا می تواند به منزله رابطه عبد و مولا تلقی شود، نیز مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.