جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

با فراگیر شدن موج سیستم‌سازی در غرب و ارائه نظام‌های هوشمندِ معرفتی در جهت فراهم سازی امکانات رفعِ نیاز انسانی، راهبرد«القای ناکارآمدی دین در محیط رقابت نظریات و ایده‌های بشری» مهمترین استراتژی مقابله با دین در دنیای کنونی قلمداد می‌شود. این مهم اما به دلایلی نسبت به دین اسلام، بیش از سایر ادیان الهی فعال‌سازی شده است. به منظور فراهم سازی زمینه رقابت، تولید و طراحی آموزه‌های دینی در قالب بسته‌های نظام‌مند و هوشمند متناسب با ذائقه تغییر یافته بشر امروز ضروری است. نظام‌سازی و طراحی سیستم‌های دینی، مدلی است که می‌تواند زمینه مطالعه و مقایسه در میدان رقابت را با سیستم‌های معرفتی بشر، فراهم آورد. این پژوهش از جنس پژوهش‌های توسعه‌ای و با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اندیشه عرفانی امام خمینی(ره) توانسته است بر اساس فرمول: لایه‌های وجودی انسان + نیازهای انسان + الگوی تعامل = سیستم‌های دین اسلام سه سیستمِ معنویت، حقوق و رفاه را از کلان سیستمِ دین، استخراج و موقعیّت آنها را نسبت به خورده سیستم‌های دیگر تبیین نماید.

از مباحث مهم عرفان اسلامی، جلاء و استجلاء و کمال آنها هست. حق متعال چون کامل مطلق و دائم الفیض است عالم از او متجلی می شود و او در اشیاء ظهور می کند، ظهور حق در اشیاء را «جلاء» گویند و شهود حق خود را در غیر(آفریدگانش=مظاهرش) را استجلاء می گویند. کمال این امر در موطن انسان کامل متجلی می گردد. بعد از ابن عربی اولین عارفی که به تفصیل به این موضوع پرداخته و تبیین نموده است ، ابن فناری می باشد، حضرت امام خمینی (ره) نیز نظرات متفاوت خود را بر آرای ابن فناری ارائه نمودند، که حاصل بررسی این سه دیدگاه بهانه نوشتن این مقاله شکل گرفته است.

در سخنان صوفیان و مکتوبات عرفانی آنان همواره پرهیز از امور دنیوی، ترغیب به جوع و انزوا­طلبی و گریز از سیاست و اجتماع از امور مستحسن به شمار آمده است. علی­رغم آشنایی امام خمینی با مبانی و فلسفۀ عرفان و امّهات متون صوفیانه و تدریس کتب عرفانی، به نظر می­رسد که سلوک عرفانی ایشان متمایز از سنّت­های عرفانی متقدمین و حتی گاه در تعارض با آن است. این نوشتار با روش توصیفی و تحلیل محتوا نشان می­دهد که نگرش عرفانی امام خمینی، نه تنها به خمول و خلوت وی نیانجامید؛ بلکه با وام­ستانی از عرفان پویای شیعی و نظر بر سیرۀ اهل­بیت(ع) و توکّل مجدانه، نمودِ اجتماعیِ قابل ملاحظه­ای را از خود نشان داده است. ایشان، حول اصلِ شیعی-عرفانی «ولایت» و با کاربستی کردن نگرش عرفانی خویش، به خلاف سنت رایج عارفان متقدم، با جمع میان فرد و جامعه و فقه و عرفان، ضمن ایجاد پیوند بین ظاهر و باطن، با ایجاد نظام حاکمیتی، بر هم­گرایی دین و دنیا صحّه گذاشتند.

فلسفه اخلاق به مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق می‌پردازد که معرفت‌شناسی اخلاق یکی از مباحث فلسفه اخلاق محسوب می‌شود و بدیهیات اخلاقی که برای توجیه گزاره‌های اخلاقی نظری مفید است از مباحث معرفت‌شناسی اخلاق به حساب می‌آید. برخی اندیشمندان برای توجیه گزاره‌های اخلاقی از بدیهیات نظری استمداد می‌گیرند و برخی همچون امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی برخی گزاره‌های اخلاقی مانند «عدالت خوب است» و «ظلم بد است» را بدیهی می‌داند و گزاره‌های اخلاقی نظری را با ارجاع به این گزاره‌های بدیهی توجیه می‌کنند؛ این تحقیق بر آن است تا دیدگاه امام خمینی را درباره بدیهیات اخلاقی از نوشته‌هایشان تبیین و بررسی نماید. ایشان برای تبیین بداهت گزاره‌های بدیهی در اخلاق، این گزاره‌ها را سازگار با فطرت بشری قلمداد می‌کند و با دسته‌بندی موضوعات اخلاقی، موضوعات گزاره‌های بدیهی اخلاق را در زمره موضوعاتی می‌داند که معنای حسن و قبح در ذات آنها وجود دارد و معنای ذاتی در اینجا به معنای ذاتی باب برهان است؛ اما به نظر می‌رسد بدیهیات اخلاقی در زمره گزاره‌های تحلیلی هستند و نمی‌توانند با خارج از انسان ارتباط برقرار کنند و مصادیق خود را بشناسانند؛ ازاین‌رو برای توجیه گزاره‌های اخلاقی به بدیهیات عقل نظری نیاز است؛ افزون بر اینکه در ذاتی بودن قبح دروغگویی که امام خمینی بدان معتقد است، ابهام وجود دارد؛ زیرا موضوع قبح دروغگویی در برابر دشمن برای حفظ اسرار از منظر امام خمینی نیز تغییر می‌کند و ذیل دروغگویی اجمالی قرار نمی‌گیرد.

نسبت علم‌ودین، یکی از مسائل فلسفه دین بوده که تحلیل‌های پرشمار و برخاسته از نظرگاه‌های مختلف، ازجمله نگاه علمی و فرهنگی ـ ارزشی را نیز به خود دیده است. پژوهش حاضر درصدد است دیدگاه امام‌خمینی«ره» را درباره چیستی علم‌ودین و نسبت این دو به دست آورد. این پژوهش، به روش تحلیلی و تطبیقی و با تتبع در منابع مکتوب و در کانون بحث، متمرکز بر آثار امام‌خمینی«ره» شکل گرفته است. یکی از تقسیمات مشهور که امام‌خمینی«ره» دیدگاه خود را از آن نقطه سازمان می‌بخشد، تقسیم علم به «حقیقی» و «اعتباری» است. در دیدگاه ایشان، علوم طبیعی به عنوان علوم اعتباری و علوم انسانی به عنوان علوم حقیقی شناخته شده‌اند. در دیگرسو، دین در نظر امام‌خمینی«ره» حقیقتی متنزّل از عالَم غیب برای اداره همه امور و شئون حیات دنیوی انسان است که در این زمینه هیچ امر لازمی را فروگذار نکرده است. بر این اساس هدف این تحقیق، یافتن مناسبات علم‌ودین، با ملاحظه تقسیمات و ویژگی‌های بیان شده در آراء امام‌خمینی«ره» می‌باشد. آنچه این نوشتار بدان دست یافته، نفی تعارض علم‌ودین، تداخل علم‌ودین در علوم انسانی و تعامل، تعدیل و تکمیل متقابل در علوم طبیعی از نظرگاه امام‌خمینی«ره» است.