جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله به واکاوی داستان دژ هش‌ربا از منظر روان‌شناسی با تکیه بر نظریه انتخاب می‌پردازیم تا این داستان را از ورای نظریه‎‌های عرفانی ناب بررسی‌کنیم. سه برادری که هریک راهی را برای سلوک خود برمی‌گزینند. پادشاهی که نگران سلامت فرزندان خود است. پادشاه چین که در مواجهه با هر یک از برادران رفتار خاصی را در پیش¬می‌گیرد. شیوه‌های سلوک آنان با توجه به نظریه انتخاب و مؤلفه‌های اصلی آن مسئولیت‌پذیری، واقعیت‌پذیری و انتخاب موضوع این مقاله است. به¬طورکلی تئوری انتخاب توضیح¬می‌دهد که افراد چرا و چگونه رفتارمی‌کنند. تئوری انتخاب معتقد است هرآنچه از ما سرمی‌زند یک رفتار است. و همه رفتارها از درون ما برانگیخته¬می‌شوند و معطوف به هدفی هستند. هدف هر رفتار ارضای یکی از پنج نیاز اساسی ماست: عشق و احساس تعلق، قدرت، تفریح، آزادی، بقا و زنده¬ماندن. در این مقاله شیوه سلوک شاه‌زادگان، از منظر تئوری انتخاب را بررسی¬کردیم و به این نتیجه¬رسیدیم که در برادر بزرگ‌تر، عشق و آزادی، در برادر میانی، قدرت و در برادر کوچک‌تر، عشق برجسته‌تر است. در پادشاهِ پدر مؤلفه بقا غلبه¬دارد و در پادشاه چین مؤلفه قدرت بارز‌تر است. در این داستان دنیای مطلوب و تأثیر آن در حرکت شاه‌زادگان و تغییر نگرش آنان مورد توجه قرارگرفته¬است. عشق به سرزمین پدری جای‌گاه ضعیف‌تری در دنیای مطلوب آنان می‌گیرد و سرزمین، پادشاه و دختر پادشاه چین در دنیای مطلوب آنان برجسته‌تر می‌شود. هر یک از شاهزادگان مسئولیت انتخاب خود را می‌پذیرد و بهای انتخاب خود را می‌پردازد. در این داستان به¬طرز بارزی تفاوت دنیای ادراکی شاهزادگان با پدرشان و با یکدیگر بیان¬شده¬است. مقاله حاضر به روش کتابخانه‌ای با رویکرد تحلیلی- توصیفی انجام¬شده¬است. کلیدواژه‌ها: تئوری انتخاب، ویلیام گلسر، دژ هش‌ربا، مثنوی، قدرت، عشق، آزادی.

عالم خلق با تمام ظواهر فریبندۀ خویش در مقایسه با عالم معنا، مرتبه دانی خلقت محسوب می‌شود. انسان فطرتاً موجودی پاک سرشت است و همین ضمیر پاک و منزه او را به صورت فطری به سوی سرچشمۀ پاکی¬ها و کمال مطلق هدایت¬می¬کند. در طی مراحل سیر و سلوک معنوی به سوی کمال مطلق، ابلیس پرتلبیس با لطایف¬الحیل سعی دارد مانع سیر و سفر روحانی سالک گردد. یکی از موانع این سیر وسلوک، درخواست و اختیار از طرف سالک می¬باشد. سالک باید در برابر معبود خویش به مقام تفویض و تسلیم برسد و هرگونه ادعا و درخواست از طرف سالک، حجاب معرفت محسوب می¬گردد. تا زمانی که آثار خودی در وجود انسان باقی بماند مانع حرکت او به سوی کمال مطلق خواهدبود. درخواست موسی باعث¬گردید در مقام حاملان روندگان، بماند و آنکه کار خود به عنایت رهاکند همچون پیامبر(ص) به مقام محمولان و مجذوبان الهی می¬رسد. این تحقیق بر آن است درخواست¬های سالکان طریقت که موجب بازخواست و مانع از وصال به محبوب می‌گردد را با تأکید به منابع عرفانی- ادبی، از جمله کتاب¬های:کشف المحجوب، مرصادالعباد، مصباح الهدایه و ..... تشریح نماید. کلیدواژه‌ها: سیر و سلوک، موانع، درخواست و بازخواست، کمال مطلق، وصال.

کتاب «عبهرالعاشقین» اثر روزبهان بقلی شیرازی از متون برجسته عرفانی و شاهکارهای ادبی قرن ششم هجری به¬شمارمی¬آید که هماره شایسته دریافت اهتمام و ژرف¬اندیشی متفکرانه می¬باشد. این اثر گرانسنگ که درواقع حدیث نفس و شرح زندگی معنوی روزبهان است، مطالب با اهمیت و ارزشمندی درباره ی عشق صوفیانه و جمال¬پرستی دربرداشته که عرفا و صوفیان بعد از خود را نیز تحت¬تأثیر قرارداده¬است. یکی از ایشان مولانا جلال¬الدین محمد بلخی ست که عشقش به شمس تبریز سبب تحول و شهرت وی گشت. در تحقیق بنیادی پیش¬رو به این پرسش پاسخ داده¬خواهدشد که تا چه میزان اندیشه¬ جمال¬پرستی روزبهان بقلی و نگاه او به مسأله عشق بر ایدئولوژی، تفکر و تحول مولوی تاثیرگذار بوده¬است. همچنین در پاسخ به پرسشی دیگر شباهت¬ها و تفاوت¬های نگاه به مقوله عشق در عبهرالعاشقین و مثنوی مورد بررسی قرارمی¬گیرد. نتایج پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام¬شده اثبات¬می¬کند که مولوی نیز همچون روزبهان عشق به جمال معشوق زمینی را مقدمه و اساس عشق حقیقی دانسته و باور دارد گذار از عشق انسانی به عشق ربانی به شرطی محقق¬می¬گردد که اندیشه بتواند هرگونه روی و اندام زیبا را به آب و گل معنوی، هرگونه داده محسوس را به رمز همچنین هر حجابی را به آینۀ تماشا مبدّل¬سازد. به عبارت دیگر عشق باید بازتاب و آینه تمام عیار ذات باری تعالی باشد. کلیدواژه‌ها:جمال¬پرستی، عبهرالعاشقین، روزبهان بقلی، مولوی، عشق

اقاویل مشایخ صوفیه بر مبنای اندیشه های عرفانی در قلمرو زبانی، ادبی و فکری بنا شده¬اند. سنجشِ سخنان عارفانه فارسی و اصیل و یافتن نکته¬های پنهان اقاویل، هدف این جستار بوده که با روش توصیفی- تحلیلی به تبیین گفتار رسا و شیوای مشایخ در شاخصه¬هایی چون: 1. نکته¬داری - ابلاغ اقناعی 2. موزونی عارفانه 3. کهن¬گرایی فصیح و بلیغ 4. کوتاهی5. اصالت 6. هایکوگونگی7. تأویل و تفسیرپذیری، پرداخته و نسبت به جستارهای پیشین با نگاهی ژرف و منسجم به مختصات سبکی و مکتبی اقاویل نگریسته و به این نتیجه دست¬یافته¬است که شناختن و شناساندن گفتارهای موزون و عارفانه فارسی با ابزارهای بیانی(مجاز، تشبیه، استعاره و کنایه) و عقل شهودی میسر است. این پژوهش در فرجام، می¬شناساند که با شناخت اقاویل شطح آمیز و رمزی، در سایۀ تفسیر و تأویل، گذرگاهی از جهان به خدای جهان هموار می¬شود. کلیدواژه‌ها: اقاویل، مشایخ صوفیه، مختصات سبکی، مکتبی.

نفس آدمي به معناي حقيقت وجودي انسان يك لطيفه الهي و از مراتب اصلي وجود است، گوهر بسيار ارزشمندي است كه در اسلام توصيه به مراقبت و نگهداري از آن شده¬است. اين توجه و تأکید به مراقبت از نفس به دليل حالات مختلفي است كه اين حقيقت مي¬تواند به خود بگيرد. اگر به بدي-ها و گناهان تمايل پيداكند، سقوط¬مي¬كند و تباه¬مي¬گردد و تبديل به نفس امّاره مي¬شود و آدمي را قرين و رفيق شيطان مي¬سازد و اگر به نيكي¬ها و خوبي¬ها گرايش پيداكند و بدان¬ها عمل¬نمايد به سوي نفس مطمئنه حركت¬مي¬كند و يا حالتي مواخذه¬گر نسبت به بدي هاي خود پيدامي¬كند و تبديل به نفس لوامه مي¬شود. ديدگاه امام علي (ع) كه مستقيماً از سرچشمه وحي سيراب¬گرديده در اين باره كاملاً منطبق بر نظر قرآن است و ديدگاه امام خميني (ره) نيز كه شاگرد مكتب اهل بيت (ع) بوده، كاملاً همسو و منطبق بر نظرات حضرات معصومين(ع) است. کلیدواژه‌ها: نفس، مراتب وجود، نفس اماره، امام علي(ع)، امام خميني(ره).

عرفان نظری و عملی از دانش¬های اسلامی هستند كه در سپهر مطالعات دینی از جایگاه ویژه¬ای برخوردارند اما تاكنون آنچنان که باید، مورد توجه قاطبه اندیشمندان علوم انسانی در عرصه‌های مختلف زندگانی، قرارنگرفته‌اند. نتیجه این بی¬توجهی محرومیت انسان‌ها از ظرفیت¬های نگرشی، گرایشی و عملی عرفان اسلامی است. به همین جهت، در این پژوهش برای نخستین بار، ایده «عرفان كاربردی» به¬مثابه دانشی جدید، جهت بررسی آثار و پیوست¬های عرفان نظری و علم عرفان عملی در مسائل انسانی طرح، و با روشی تحلیلی پس از تبیین ضرورت، موضوع، غایت و روش آن، بدین صورت تعریف شده¬است: «تبیین مجموعه دانشی عرفان اسلامی (نظری و عملی) در ساحات گوناگون زندگی فردی و اجتماعی در دو سطح جوانحی و جوارحی با پردازش شرایط و اقتضایات محیط¬های گوناگون انسان معاصر و تمركز بر بررسی موارد عینی و جزئی و ارائه اصول و قواعد خاص¬تر». سپس پیرامون جایگاه عرفان کاربردی و آثار و نتایج آن سخن¬رفته¬است. كلیدواژه‌ها: عرفان، عرفان نظری، عرفان عملی، علم، عرفان كاربردی.

جنبش زنان در دوره معاصر از مرزهای غربی آن فراتر رفته و تمامی جوامع را تحت¬تأثیر قرارداده¬است. متفکران و اندیشمندان اسلامی مواجهه‌های متفاوت و گاهی متعارض در برابر آن داشته‌اند. برخی از نواندیشان با اصل قراردادن دستاوردهای فمینیسم، کوشیدند تا تفسیری تقلیل‌گرایانه از دین به¬دست¬داده و مطابق با دیدگاه¬های فمینیسم، فهمی از دین درباره زن به¬دست¬دهند. برخی دیگر با اصل قراردادن شریعت، به مخالفت با جریان جنبش زنان دست¬زده و بنیان¬های آن را در ناسازگاری با دین مورد فهم قراردادند. راه سومی در میان متفکرانی چون طباطبایی، مطهری و جوادی آملی با بهره¬بردن از میراث عرفان اسلامی ظهورکرد که در آن ضمن اعتنا به مقام و ارزش انسانی زن، تفسیری بدیع از تمایز ساحت انسانی و اجتماعی زن ارائه¬داده و کوشیدند تا معضل ناسازگاری دین و مسئله زن را پاسخ¬دهند. حسب آموزه‌های دینی، زن بر اساس رویکرد تفسیری طباطبایی از ارزش انسانی برابری با مرد برخوردار بوده و بلکه در منظری بنیادین که بازتابی از دستاوردهای تفسیر عرفانی است زن هم واجد حیث فاعلیتی است و هم دارای ساحت پذیرندگی است در حالی¬که مرد تنها وجه فاعلیت دارد. طباطبایی حیث انسانی را ذاتی و اصل قرارداده و وجه اجتماعی را امری ثانوی و بالعرض دانسته¬است. در این مقاله درصدد هستیم تا اولاً شالوده دیدگاه طباطبایی درباره زن را بازخوانی¬کرده، سپس تفسیر وی از منزلت انسانی زن بر مبنای بنیان¬های دینی- فلسفی را تبیین¬کرده و سرانجام دستاوردهای تمایز دو ساحت انسانی و اجتماعی زن برای پاسخ به ناسازگاری را مورد بررسی قراردهیم. کلیدواژه‌ها: زن، ارزش انسانی، حقوق اجتماعی، روش تفسیری، علامه طباطبایی

محبوب حقیقی و معشوق آسمانی در عرفان، حق تعالی است که قابل¬وصف نیست اما برای ابراز عاشقی و شیفتگی خود به او، چاره‌ای جز بهره‌گیری از وصف‌های معشوق زمینی نیست. به این ترتیب سیما و اندام محبوب زمینی در ابیات عرفانی نیز راه¬یافته‌اند. تصویر نمادین از صورت و سیرت معشوق، از وجوه مشترک بین عشق زمینی و آسمانی است که با هنرمندی نظامی در منظومه‌های عاشقانه رسمیت¬می‌یابد و با حافظ به کمال می‌رسد. این مقاله با روش تحلیل منطقی و توصیفی و با استناد به منابع اولیه، به این مطلب اذعان¬دارد که سیمای نمادین اندام معشوق واسطۀ ابتکاری برای ترکیب عشق الهی و انسانی بوده¬است و بخش مهمی از این ابتکار را نظامی گنجوی رقم¬زده¬است. نماد کامل معشوق، زن با همۀ ویژگی‌های دلبرانۀ اوست که واسطۀ بین زمین و آسمان می‌شود، در عرفان «زن سوفیایی» نام¬می‌گیرد و رخ و خّد و خال و ابرو هریک نمادی برای شورانگیزی و درک عشق الهی می‌گردند. کلیدواژه‎ها: عرفان اسلامی، نمودهای عشق، اندام معشوق، محبوب زمینی و آسمانی، نمادپردازی.

اگرچه اکثر صاحب¬نظران معتقدند که میان انوری و تصوف کوچکترین رابطه¬ای نیست، اما تأثیر عام تصوف در عصر انوری از سویی و بررسی دقیق اشعار وی از دیگرسو نشان¬می¬دهد که وی نه¬تنها درغزلیات خود بلکه در برخی رباعیاتش چهره¬ای عارفانه از خود به نمایش گذاشته¬است، در قطعات نیز که درون¬مایه غالب آن¬ها مدح و هجو و هزل است، این بهره¬گیری از نمادها و نشانه¬های عرفان و تصوف مشهود است. با این که روایی مضامین صوفیانه یا عارفانه دراشعار انوری لزوماً گواه بر گرایش عارفانه و تصدیق مبانی تصوف و عرفان نیست و شعرهای قلندری و صوفیانه¬اش محصول تحولی در زندگی او نبوده اما به یقین نمی¬توان تسلط وی برعلوم دینی وتأثیرپذیری¬اش از اندیشه¬ها و مبانی عرفانی را انکارکرد. با تأمل و تعمق در مضامین قطعات انوری این نتیجه حاصل¬شد که کاربرد اصطلاحات و رموز صوفیانه و اندیشه¬ها و مضامین عرفانی در این بخش از سروده¬های وی کاملاً مشهود است و این امر ما را بر آن داشت تا در پژوهش حاضر قطعات او را از این منظر بنگریم و میزان تأثیرپذیری او را از مسأله فراگیر عرفان و تصوف با دقت بیشتری نشان¬دهیم. کلیدواژه‌ها: عرفان و تصوف، انوری، قطعات.

عین‌‌القضات یکی از شجاع‌‌ترین عارفانی بود که اندیشه‌‌های عرفانی، کلامی و ... او گویای این روحیة وصف¬¬ناپذیرش است. وی با علاقة وافری که به مفاهیم دیالکتیکی چون: پیامبر و ابلیس، خیر و شر و ... دارد، کفر و ایمان را نیز به¬گونه‌‌ای خاص و بحث¬برانگیز در اندیشه‌‌های ناب عرفانی خود، طرح کرده¬است. پرسش اصلی این مقاله چیستی دیدگاه قاضی دربارة کفر و ایمان است، که انگیزه‌‌ای شد بر بنانهادن این پژوهش به شیوة تحلیلی- توصیفی و کتابخانه‌‌ای. در این مقاله نخست دو واژة کفر و ایمان در لغت، شرع و اصطلاح درج¬شده¬است، سپس دیدگاه دیگر عارفان یا عرفان¬پژوهان در کتب عرفانی قدیم واکاوی¬شده¬است. در پایان نظر عین¬‌‌القضات دربارة این اندیشة به¬ظاهر کفرآمیز، در دو اثر وی: نامه‌‌ها و تمهیدات بررسی¬شده¬است. دستاورد ما در این تحقیق این است که قاضی با تأثر از آرای حلاج در این باب و عقیدة وحدت وجودی خود و به یاری عبارات شطح‌‌گونة بزرگان و با گذر از ایمان مجازی و کشف کفر حقیقی و رسیدن به مقام فنا و مشاهده به اثبات مقام اتحاد کفر و ایمان همت گمارده¬است. واژه¬های¬کلیدی: عین¬القضات، کفر، ایمان، حقیقت، مجاز.