مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پلورالیسم یکی از اندیشه‌های برآمده از اندیشه تنوع ادیان در کلام مسیحی است که دین را به تجربه دینی تقلیل می‌دهد. یکی از انواع نظریات در باب تجربه دینی نظریهٔ احساس شلایرماخر است. در این نظریه بر جنبه شهودی و عاطفی دین تأکید می‌شود و دین امری مستقل در تجارب انسانی و فاقد بعد معرفتی تلقی می‌گردد. در این نوشتار ضمن تبیین نظریهٔ احساس شلایرماخر، به اشکالات وارد بر آن بر اساس تعریف دین و رابطه دین با عقل و احساس پرداخته می‌شود و از منطق حاکم بر نهج البلاغه در ارائه روش صحیح دینداری و مؤلفه‌های اساسی آن بهره‌گیری می‌شود. روش پژوهش توصیفی – تحلیلی است و نتایج حاکی از آن است که نظریهٔ احساس شلایرماخر تببین دقیق و جامعی از مبنا و غایتِ فعل دیندارانهٔ انسان ارائه نمی‌دهد. در مقابل، نگرش اسلامی نسبت به اصل مقوله دین، رویکردی است که طبق آن مصنوع بودن دین توسط خدا و نظارت آن بر حوزه باورها و اعمال در اولویت توجه است. در این رویکرد تعادلی منطقی و مفهومی نسبت به وجود عقل و احساس در بطن دین نمایان است.

الهیات جهانی از کلان‌مسائل فلسفه دین به دنبال اصول و ارزش‌های مشترک الهیاتی است تا بر اساس آن در راستای تحقق گفت‏وگوی میان پیروان ادیان به نیازهای مشترک الهیاتی آنان پاسخ بگوید. طرح این مسئله در جهان غرب، نظریه‌های مختلفی را به همراه داشته است که از جمله آن می‌توان نظریه «کثرت‌گرایی دینی»، نظریه «وحدت متعالی ادیان»، نظریه «شمول‌گرایی افراطی» و.... نام برد؛ اما بر اساس آموزه‌های اسلام می‌توان تبیینی از دین جهان‌شمول و به تبع آن الهیات جهانی ارائه داد که ضمن پذیرش جهان‌شمولی، عقلانیت آن، آسیب‌های نسبیت‌گرایی و کثرت‌گرایی دینی را به دنبال نداشته باشد؛ بنابراین الهیات جهانی در منظومه فکری اسلام، دارای منطق خاصی است که ضمن ابتنا بر مبانی و زیرساخت‌های نظری، دارای معیارها و ملاک‌های خاصی است که تضمین‌کننده وجه الهیاتی و جهان‌شمولی آن خواهد بود. معیارهای الهیات جهانی عبارت‎اند از الهی‌بودن، جهان‌شمولی، جامعیت و جاودانگی و مبانی الهیات جهانی نیز در محورهای هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی، دین‌شناختی و... قابل طبقه‌بندی هستند. با توجه به معیارهای یادشده و مبانی و زیرساخت‌های آن می‌توان درباره سازوکار و مکانیسم تعامل و گفت‏وگو با پیروان دیگر ادیان نیز داوری نمود؛ ازاین‏رو مقاله حاضر می‌کوشد با روش عقلی و نقلی، ضمن طرح معیارها و مبانی الهیات جهانی به راهکارهای عملی تعامل با پیروان دیگر ادیان، به مثابه برایند این الهیات بپردازد.

این اثر به بررسی یکی از اهم مباحث فلسفه دین معاصر یعنی مسئله تنوع ادیان و رویکردی موسوم به کثرت‌گرایی دینی می‌پردازد. رهیافت کثرت‌گرایی رویکردی معرفت‌شناسانه و دین‌شناسانه در زمینه تنوع ادیان دارد و بر آن است تا روشن سازد که این تنوع برآمده از حقیقت فاهمه بشری و ماهیت طبیعت و شریعت می‌باشد. نویسنده در این اثر می‌کوشد ضمن نقد و بررسی دیدگاه کثرت‌گرایی دیدگاه‌های رقیب را مورد بررسی قرار دهد. این کتاب شامل دو بخش و مجموعة شانزده فصل می‌باشد.

این نوشتار می‌کوشد تا به برخی از چالش‌های مسئله کثرت‌گرایی دینی مانند حقانیت ادیان، مسئله نجات در پلوراليسم و پلورالیسم اجتماعی پاسخ گوید. نویسنده قبل از پرداختن به بحث اصلی به برخی مباحث مقدماتی در باب چیستی پلورالیسم، دیدگاه‌های رقیب (شمول‌گرایی و انحصارگرایی) و زمینه تاریخی آن می‌پردازد. کتاب شامل چهار فصل شرح زیر است:

در این اثر نویسنده می‌کوشد که نظریه پلوراليسم دینی رایج در غرب را از دیدگاه یکی از متفکران مدافع آن در فلسفه دین، جان هیک، بررسی و ارزیابی کند، نویسنده معتقد است که می‌توان با استفاده از اصول و مبانی تعالیم اسلامی و برخی مبانی فلسفی و معرفت‌شناسی اسلامی به مفهوم جدیدی از «پلوراليسم در دین» نائل شد که به طور طبیعی و با توجه به اختلاف جنس و سنخ، در طیف مورد نظر فلاسفه‌ای چون هیک قرار نمی‌گیرد و ماهیتی متفاوت با آن دارد. در این تفسیر از پلوراليسم، وحدت حقه حقیقی ادیان هم‌سو با تکثر واقعی ادیان ارزیابی می‌شود و این دو مقوله به اعتقاد نویسنده نه‌تنها یکدیگر را نفی نمی‌کنند که مکمل هم نیز باشند. این اثر شامل سه بخش، هفت فصل و دو ضمیمه می‌باشد. در بخش اول به تعریف موضوع، بررسی مفروضات اولیه و تبیین مبانی این نظریه پرداخته شده است.

مسئله تعدد ادیان مطلبی است که هر چند از دیرباز مورد توجه اندیشمندان بوده است اما عموماً آن را به عصر جدید مربوط می‌دانند و شاید دلیل عمده این چنین انتسابی وجود زمینه‌های چنین تفکری در عصر ما باشد. فلسفه نقادی، معرفت‌شناسی جدید، شکاکیت نوین، نسبیت‌گرایی عصر، رئالیسم انتقادی و بسیاری دیگر از مباحث عصر جدید نمونه‌های بسیار زیادی چون پلوراليسم را در دامن خود متولد نمودند و شاید آنچه این فرایند را رونق می‌بخشد میل بشر جدید به تبیین امور باشد. تکثیر ادیان امری است که از دوران‌های بسیار قدیم در جهان بر آگاهان پوشیده نبوده ولی تبیین آن به نحوی که بحث حقانیت یا عدم حقانیت در آن موضوعیت یا به خاص دوران جدید است. این اثر نیز می‌کوشد جمع‌بندی و تحلیلی مختصر از این مقوله مهم داشت باشد و در این راه به رویکردهای تعیب این دیدگاه نيز عطف عنان می‌کند و انحصارگرایی، شمول‌گرایی و وحدت‌گرایی را بررسی می‌نماید. اصل اثر در شش بخش به بررسی عناوین مذبور می‌پردازد. اما این اثر ضمیمه‌هایی از نوشته‌های بزرگان اندیشه معاصر در ایران و جهان در تأیید و نقد رویکرد و پلورالیستی دارد.

این مقال بر آن است تا افق روشنی از پلورالیسم دینی و ارتباط آن با ادیان گوناگون از جمله مسیحیت و به‌ویژه اسلام عرضه کند. جان هیک (طراح پلورالیسم دینی در جهان معاصر) ضمن طرح و نقد انحصارگرایی و شمول‌گرایی, از پلورالیسم دینی دفاع می‌کند و یگانه راه توجیه کثرت دینی را پلورالیسم می‌داند. به نظر او، پلورالیسم دینی بر آن است که حقانیت و نجات‌بخشی در زندگی، حق انحصاری هیچ دینی نیست، همة آن‌ها یکسان حقانیت و نجات‌بخشی دارند. او معتقد است که هیچ صلح واقعی میان ادیان جهانی نخواهد بود تا زمانی که هر دینی در مورد خود، تصور برتری بر ادیان دیگر دارد. صلح پایدار و گفت‌گوی واقعی هنگامی رخ می‌نماید که بپذیریم که ادیان متفاوت, تفسیر‌های متفاوت و به‌یکسان معتبری از واقعیت نهایی و خدا هستند. همچنین او معتقد است که اندیشه پلورالیستی ریشه در تفکر شرقی و اسلامی دارد و به تعبیری خاستگاه اندیشه پلورالیسم دینی در شرق است نه در غرب. او بر این عقیده خود در حوزه اسلام به عباراتی از خواجه عبدالله انصاری، ملای رومی و ابن عربی متوسل می‌شود.

در پهنه جهان اسلام، در ساحات گوناگون عرفان و علوم باطنی، حکمت و دانش­های عقلی، اخلاق نظری، کلام و معارف عقیدتی، قرآن، فقه و حدیث و علوم نقلی و حتی دانش تاریخ می‌توان از «دیگری» سخن گفت و موضع اندیشمندان مسلمان را در این موضوع در هر حیطه به طور جداگانه به نظاره نشست. آنچه در این مقاله مطرح است، بررسی مسئله «دیگری» در ساحت دیگر شرایع از نظرگاه محیی الدین ابن­عربی است. بدین منظور، پرسش از حقانیت یا عدم حقانیت ادیان به آثار ابن­عربی عرضه گردیده و مبنای فکری او در برابر مسئله دیگر شرایع مورد بررسی قرار گرفته است. پرسشی که هرچند برای خود او به عنوان مسئله مطرح نبوده است اما بررسی آن، رویکرد ابن­عربی را به عنوان یک عارف مسلمان در مواجهه با دیگر شرایع نشان می‌دهد و از جمله فروع دیدگاه او در برابر مقوله عام «دیگری» به شمار می­آید.