مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

---

‫عقل يکي از مهم‌ترين ابزارهاي انسان براي کسب معرفت است. پژوهش حاضر با روش تحليل محتوا به بررسي ديدگاه معصومين‌( درباره عقل پرداخته و قلمرو تحقيق را به کتاب "عقل و جهل" اصول کافي و شرحي که ملاصدرا بر آن نگاشته، محدود کرده است. فرضيه تحقيق آن است که عقل از نگاه پيشوايان ديني، زمينه‌ساز دريافت رستگاري از جانب خدا بوده و سبب نزديکي انسان به خدا مي‌گردد. عقل در اخلاق به‌معناي بخشي از نفس انسان، در کلام به‌معناي مشهورات، و در فلسفه گاهي به‌معناي قوه‌اي از نفس، و گاهي به‌معناي جوهر مجردي است که در وجود و تأثير، مفارق از ماده است. از نظر ملاصدرا، عقل با همه تباين و تشکيکي که دارد، همه اقسام آن در غيرجسماني بودن، مشترک است. عقل، نخستين و کامل‌ترين آفريده الهي، و اشرف ممکنات است. بر اساس روايات، عقل موجودي است که حقيقت آن عين حقيقت روح اعظم است، و همانند روح، درک تفصيلي آن براي ما امکان ندارد. درباره ارزش و جايگاه عقل، روايات اصول کافي عقل را آفريده شده از نور خداوند، و ثروت نافع دانسته، و حتي به‌عنوان معيار و ميزان ارزش عمل انسان معرفي شده است. البته عقل به‌طور مطلق کارساز نيست، بلکه عقل ياري شده به نور الهي، وسيله هدايت است. در مجموع، جايگاه عقل از نظر روايات، بسيار بلند است و حجت دروني است که در روند شناخت قوانين و وظايف ديني، زيربناي تمام حجت‌هاي معتبر ديگر مي‌باشد. برخي از روايات، همه فضايل و کمالات انساني را ويژگي‌ها و نشانه‌هاي عقل دانسته، که البته ملاصدرا منظور از آن را عقل اول مي‌داند که ميان او و خدا واسطه‌اي نيست. تأمل در روايات نشان مي‌دهد که عقل انسان، قوه‌اي است که خير و شر را درک مي‌کند و آن‌ها را از يکديگر جدا مي‌سازد. و همين قوه است که انسان‌ها را به گزينش خير، و اجتناب از شر فرامي‌خواند.

‫عقل به‌عنوان پيامبر دروني، و انبياي الهي به‌عنوان پيامبران بيروني با تقويت يکديگر، مسير کمال را که همان معرفت خدا و قرب به او مي‌باشد، به انسان نشان مي‌دهند. در اين راستا، اميرالمؤمنين علي( دين‌داري را ارزشي غبطه‌آور، محور وحدت، معنابخش و هدايت‌گر زندگي مي‌داند. آن حضرت همچنين طرق دين الهي را معتدل دانسته، و هدف، مقصد و مبدأ آن را واحد مي‌شمارد. از اين منظر، سوءظن به خدا و همه رذايل اخلاقي آفت ديانت به‌شمار مي‌روند. امام علي( هدف از بعثت انبياي الهي را بيداري عقول انسان‌ها، و آشنا کردن آن‌ها با حسن و قبح افعال بيان نموده است. آن حضرت عدالت اجتماعي، تعليم و تربيت و شکوفايي بخش‌هاي مهم اقتصادي را مهم شمرده، و به‌طور کلي توجه به آباداني شهرها، بالندگي تجارت، عدالت‌ورزي، حق‌گرايي، امنيت اقتصادي و ضرورت برنامه‌ريزي، جزء اهداف اقتصادي در سنت علوي مي‌باشد. امام علي( عرصه سياست را نيز با نگاهي توحيدي مي‌نگرد، و نقش سياست را در شکل‌گيري اخلاق و رفتار اجتماعي برجسته مي‌سازد. درباره رابطه دين و ايمان نيز امام( علم و معرفت را رکن ايمان و شرط لازم آن، و عمل را جلوه خارجي ايمان شمرده، و ميانه‌روي در امور را هم نشانه خردمندي، و هم نشانه کمال ايمان مي‌داند. علي( عقل را در دسته‌بندي‌هاي مختلف به مطبوع و مسموع، رعايي و روايي، معاش و معاد، سالم و فاسد، کامل و ناقص، نظري و عملي تقسيم مي‌کند. اگرچه درباره رابطه عقل و دين، دو ديدگاه اساسي و متقابل شامل نظريه عقل‌گرايي حداکثري و رويکرد ايمان‌گرايي وجود دارد؛ اما انديشمنداني همچون علامه طباطبايي و شهيد مطهري نظريه موازنه‌گرايي بين عقل و نقل را پذيرفته‌اند. از نظر امام علي( عقل، اساس دين است، و ارتباط محکم و هماهنگي با وحي دارد. بدين ترتيب، عقل و دين داراي يک رابطه دو سويه و سازگار مي‌باشند.

ماهيت مفاهيم «عقل» و «دين»، و از همه مهم‌تر، رابطه بين آنها همواره از مهم‌ترين مباحث قابل توجه و مناقشه در بين متکلمان و نظريه‌پردازان حوزه‌هاي مطالعاتي، به‌ويژه معرفت‌شناسي و علم کلام بوده است. آراء متفاوت و گاه متناقض در اين زمينه شبهات و ابهامات بسياري را موجب شده است. انديشه‌هاي شهيد مطهري به عنوان يکي از قابل استنادترين الگوها در زمينۀ ارتباط عقل و دين، همواره مطمح‌نظر بوده است. ازاين‌رو، با نظر به اهميت اين موضوع، پژوهش پيش‌رو با هدف شناخت نسبت عقل و دين با يکديگر از نظر ايشان صورت گرفته است. براي گردآوري داده‌ها، از روش اسنادي و ابزار فيش‌برداري استفاده شده است. نتايج نشان مي‌دهد که در نظر شهيد مطهري، عقل و دين علاوه بر سازگاري، مکمّل يکديگر نيز هستند. در واقع، انسان با هيچ‌کدام از دو مقولۀ مذکور، به‌تنهايي قادر به وصول تکامل و سعادت واقعي نيست و اين مهم تنها در صورت همراهي عقل با دين قابل تحقق است. با وجود اين، دين نسبت به عقل از تقدم برخوردار است؛ زيرا دين پرورانندۀ عقل است.

خدای متعالی به انسان که در بدو تولّد هیچ نمی دانست، وسیله های شناخت و معرفت را عطا فرمود تا با به کارگیری آن ها، به مقام شاکران دست یابد. مقام شکر که حاصل علم و عمل است، این معنا را بیان می کند که در باطن انسان، دو کنش وجود دارد: یکی ذهنی و دیگری عاطفی، و عقل و دل که هردو باطن انسان را تشکیل می دهند، منشأ این دو کنش هستند.حال پرسش این است که اگر روان انسان واحد است، وجود دو عنصر عقل و دل چگونه تصوّر می شود. ارتباط این دو در وجود آدمی، چگونه توجیه می شود؟ آیا می توان گفت هر دو از نظر مصداق یک چیز و از لحاظ مفهوم دو چیزند؟ اگر چنین است، چرا دو کارکرد دارند؟ به نظر می رسد که انسان، یک حقیقت بیشتر نیست و طبع و ذهن و دل، جلوه های آن است. او حرکت درونی و تکاملی دارد. این حرکت، با تولّد آغاز می شود و به عقل مستفاد پایان می پذیرد. هدف این است که آدمی به صورت طبیعی، به مطلوب حقیقی اش که درک جمال الهی است، دست یابد. از آن جا که هر حرکت ارادی، دارای سه مؤلّفه آگاهی، شوق و عمل است، حرکت تکاملی و ارادی انسان نیز خالی از این سه نیست و این سه مؤلّفه، به منشأ و پایگاه نیاز دارند.پایگاه آگاهی، عقل، و منشأ شوق، دل است و عمل، برآیند این دو به شمار می رود. در حقیقت، معرفت، شأن عقل، و شوق، کار دل، و عمل، نمای بیرونی هر دو است. از تحقیق حاضر چنین نتیجه گرفته می شود که علم و اندیشه، کار عقل، و ایمان و باور، کار دل است; گرچه در برخی نصوص دینی، کار هر کدام به دیگری نسبت داده شده است. نتیجه نهایی این که عقل و قلب، دو وجهه یا دو جنبه از روح انسان هستند. به بیان دیگر، یک روح است که دو نمود دارد.

در این نوشتار کوشش شده است تا رابطه عقل و دین از دیدگاه متفکّران مسلمان بررسی شود و به این پرسش پاسخ داده شود که آیا ایشان عقل و دین را با یک دیگر متعارض می دیده اند و اصولاً چه توجیه و تبیینی درباره اختلاف هایی که احیاناً میان آموزه های دینی و احکام عقلی به چشم می خورد، داشته اند. متفکّرانی که آرای ایشان بررسی شده است، به طور عمده نماینده فکریِ مذهب و گروهی خاص هستند و از منظری متفاوت به مسأله تعارض عقل و دین نگریسته و راه حل های گوناگونی ارائه کرده اند. در این رساله، با بررسی این دیدگاه ها در مواردی به نقد آن ها نیز پرداخته، و نقاط قوّت و ضعف آن ها بیان شده است و در پایان، با نگاهی دوباره به این آرا و نظریّات، نقاط اشتراک و تمایز آن ها به اشاره بیان، و بر نقش یقین به صورت نقطه مشترک این نظریات تأکید شده است و بیان داشته ایم که عدم تعارض عقل یقینی و یقینیات دین مورد توافق این متفکّران است و همگی آنان در این امر اشتراک نظر دارند که اگر تعارضی مشاهده می شود، میان احکام و آموزه های غیریقینی عقل و دین است; امّا با وجود اشتراک این آرا در عنصر یقین، ابهام در حدود یقین و طریق وصول به یقین باعث تفاوت اندیشه های ایشان شده است; بدین جهت، در فصل پنجم این رساله به تبیین معنای یقین پرداخته شده و نظریه مورد نظر، بر این اساس تبیین شده است.