مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

یتساءل خليل أحمد خليل في كتابه الصادر بطبعته الثانية (دار الطليعة 2010)، ما العقل؟ لمَ العقل؟ فيقيم تمييزاً معرفياً، بين العقل والعلم والمعرفة، على قاعدة أن الإرث السائد يجمع بينهم، في حين أن العقل “عقل يكوِّن وهو يتكوَّن” خلافاً لما ذهب اليه لالاند في موسوعته العلمية في تقسيمه للعقل، إلى مكوِّن، ومتكوِّن؛ فالعقل الذي يمثل “نور الجسد الكوني” لا يعرف الانشطار، وعلى إيقاع البحث عن علم اليقين بعقل القلق، يتحرى الكاتب عن ازدواجية العقل والوحي من جهة _ أو الخيال كما يصفه بعض المتأولة _ والعقل والنص من جهة أخرى، ويرى أن هذه التجزئة لا تهدف إلاّ لتذرير عقل العقل، أي العقل المستقل في توظيفاته. ومأساة العقل العربي عنده، ليست في مولده التاريخي بل في تصنيفه، الوافد، من حقل التاريخ السياسي، لا من حقل المقدس أو القدسيات الإسلامية. التحليل الايقاعي، شكّل المنهجية العلمية التي اعتمد عليها الكاتب في تفكيك تساؤلاته، إذ تتمحور غالبيتها حول تساؤلين مركزيين: ما هي حدود الشراكة الأولية بين العقل العلمي والعقل الديني؟ ولماذا أفضت مسارات المعاقلة الشيعية بدءاً من هاشم معروف الحسيني إلى محمد حسين فضل الله إلى تورخة اعتقادية؟ مع الإسلام المولِّد للعقل التوحيدي، يستهل صاحب “سوسيولوجيا الجمهور السياسي الديني في الشرق الأوسط المعاصر” نقده للعقل الاعتقادي، الذي غيَّب عقل النبوة، بعد أن دبّ الخلاف على السلطة، فتمت مصادرة العقل بفعل قوة السلطان، فحوّل التوحيد عن مساره، ووصف بعد دولة الراشدين بـ “الامبراطوري”، بفعل العقل الإرجائي السلطوي، الذي عمل على إلغاء التعدد، بدل الحوار معه؛ الإسلام المصدري أو إسلام القرآن عنده يقوم على قاعدة “أفلا تعقلون”، وهو عقل تشاركي، تعددي، لكن إقصاء عصر النبوة الممتد مع الرسول وبعده، إلى حين تحول الحقبة ما بعد الراشدية إلى مُلك عضوض أفضى إلى محاربة الآخر دفاعاً عن السلطة؛ فهل العقل الديني عقل مانع؟ الإسلام لم ينتج مانعيته من النصوص، إلاّ يوم انقلب سلطة بلا معرفة، دولة بلا فقه حر. يحدد خليل أنموذجين لقراءاته النقدية، الأول، مع محمد عابد الجابري، والثاني مع محمد أركون، ولكنه قبل مطالعته لرباعية نقد العقل العربي عند الجابري، ونقد العقل الإسلامي عند أركون، يستحضر التوليفات التي أسس لها منظرو المسألة السياسية في الإسلام، بين القائلين بخلافة منشودة، والمنادين بإمامة منتظرة. مع الجابري المنظر لاستقالة العقل من تاريخ الحاضر العربي، يبدأ الكاتب معركته النقدية، ويسأله، عن أسباب دراسته للعقل التاريخي العربي من خلال تمذهبه وإنقساماته، وليس من خلال المسكوت عنه لمسيرة التغالب العربي على السلطة، ويرى أن التمييز الذي أقامه صاحب “تكوين العقل العربي” بين عقل سُني وآخر شيعي بوصف الأخير بـ “العقل المستقيل”، يمثل تفريقاً إيديولوجياً، لا يأخذ في الاعتبار أن هذا العقل الشيعي المعارض، كان في صميم هذا التاريخ التغالبي، وهو عقل رافض للسلطة. ناقد العقل الإسلامي، أركون، الذي خلص من نتاجه الفكري الكثيف إلى أن الأصل الالهي هو المسيطر على العقل العربي، يرد عليه خليل، بنفي إمكانية توظيف العقل البشري في حقل اعتقادي، فلا وجود لعقل مؤمن وعقل غير مؤمن؛ الفرضيتان لا علاقة لهما بتوصيف العقل ولا بتوليفه. القسم الثاني من الكتاب يتمحور حول ما أسماه خليل بـ “المعاقلة الشيعية” المعاصرة، عند أهم رموزها من هاشم معروف الحسيني إلى محمد المظفري إلى مرتضى المطهري، إلى محمد جواد مغنية إلى محمد مهدي شمس الدين وصولاً إلى محمد حسين فضل الله. وفي قراءته النقدية لـ” سيرة المصطفى” أبرز مؤلفات الحسيني، يتوصل صاحب “جدلية القرآن” إلى نتائج عدة، أولها تضارب الروايات، ثانيها سيطرة التورخة المؤدلجة والمؤسطرة، ثالثها، تجاوز التاريخ للميتاتاريخ. كتاب “تاريخ الشيعة” للشيخ المظفري، مثّل العينة الثانية، للمعاقلة الشيعية. المظفري الذي أقام علاقة رمزية بين التشيع وعلم الإمام المعصوم _الذي يستمد علمه من الفيض الأعلى _ بدأ بتورخة التشيع السياسي منذ يوم الغدير، وليس من اجتماع السقيفة، وهنا يسأل خليل، هل استقام التاريخ مع وصول علي إلى الخلافة؟ ولماذا تحول تاريخ المسلمين إلى تورخات مذابح واجتثاثات؟ ألأن عقل السلطة لم يتسع لعقل المعارضة؟ وبرأينا أن الإسلام التاريخي أسس للحروب والتغالب منذ الخلاف حول قيادة الجماعة، التي تحولت بإسم الدين إلى حزبيات ومذاهب كما خلص الشيخ عبد الله العلايلي. والخلاصة التي يمكن استنتاجها من تاريخ الإسلام الغابر والحاضر، أن الدولة السلطانية هي التي تحكمت بمصائر الأمة، وعلى هذا لا يمكن الجزم بأن الإسلام، الدين الأكبري، والتوحيدي، هو الذي بلور تاريخ المسلمين، إنما المعطى السياسي هو الذي طبع تاريخهم، منذ الخلاف على قيادة الجماعة بعد وفاة الرسول. وطبعاً الصراع على السلطة لم يترك مجالاً لعقل الدولة، فهل نحن أمام محنة للعقل العربي أم أننا أمام أزمة تاريخية؟ العقل وفق المفهوم الهيغلي، يؤسس للوحدة، والانغلاق العقائدي والتاريخي، هو الذي أنتج العنف السياسي طوال تجربة الخلافات. يستفاد من أطروحة خليل احمد خليل، ان الإسلام، إسلام التوحيد والعدل، تحول نتيجة الخلاف السلطوي، إلى إسلام التشرذم والتمذهب، ورغم مركزية المعاقلة الشيعية في صفحات الكتاب، لكن ثمة أفكار وفرضيات، تعالج مفاصل معرفية شديدة الأهمية، لعل أبرزها غياب سياسة العقل في قيادة أمور الجماعة، وإقصاء المعارضة الشيعية عن الحكم على مدار الخلافات والوصايات؛ المعارضة تلك، كانت بحكم التاريخ، نتاجاً أو رد فعل على السلطة القمعية، وليست عقلاً مستقيلاً كما ذهب إلى ذلك الجابري. أرهقنا خليل أحمد خليل في أطروحته، الكثيفة، والكاشفة؛ ونصه هذا، يمثل ذروة نتاجه الفكري، الإبداعي، وهو بالضرورة يحتاج إلى قراءات متأنية، لكثرة ما يحويه من إضاءات، لما يزل العقل النقدي، يتحرى عنها، متصدياً لعقل النص حيناً، وللعقل الاعتقادي حيناً آخر

گردآوری و انعکاس دیدگاه تعدادی از علمای شیعه درباره «علم فلسفه» است. نوشتار حاضر به طرح نظریات بزرگانی چون: شهید ثانی، خویی، میرزاجواد تبریزی، اسحاق فیاض، روحانی، مکارم شیرازی، محمد شیرازی، سیدعلی علوی، سیدحسین شاهرودی، ربانی گلپایگانی و مهدی مومن درباره موضوعات مختلف پیرامون علم فلسفه اختصاص یافته است. مولف همچنین در انتهای کتاب به کلیات نتایجی که از مجموع سخنان آن بزرگواران برداشت کرده اشاره کرده است. لزوم یادگیری این علم به منظور ایجاد آمادگی در برابر شبهات وارده از سوی معاندان، اختصاص ورود به این علم برای عده خاصی که از توانایی فکری و تحلیلی بالایی برخوردارند و همچنین اهمیت یادگیری از استادی که خود متبحر باشد از جمله مواردی است که در این کتاب به آن‌ها اشاره شده است.

تاریخ فقه اسلامی شاهد شکل گیری دو جریان به ظاهر هم سو و مشابه- هر چند در دو مقطع زمانی و با جلوه های متفاوت- بوده است. یک جریان، جنبش اخباریه در مکتب امامیه است که با رویکردی تازه در باب شریعت ورزی، ضمن نفی اجتهاد، عقل را در رسیدن به احکام شرعی، ناتوان می شمارد.جریان دوم سلفیه است که در میان اهل سنت، اگر چه در اساس یک جریان اعتقادی است و صرفا یک حرکت فقهی نیست، اما در عرصه فقه و شریعت نیز نگاههای ویژه ای دارد که تا حدود زیادی مشابه دیدگاه های اخباریه است.ژرف اندیشی در آموزه ها، رویکردهای کلان و متدولوژی این دو جریان مهم اصول گرا، وجود مشاکلت ها و احیانا تاثیر و تاثرهایی را میان آنها آشکار می سازد.مواجهه این دو جریان با فرآیند اجتهاد، نفی عقلانیت در ساحت احکام، غیرموجه دانستن استدلال ها و براهین عقلی در فهم شریعت و تکیه کامل بر روایات، از مهم ترین مواردی است که میان آن دو به نوعی همگن و متجانس می نماید.در این پژوهش، تلاش شده است تا گوشه هایی از مشابهت هایی این دو جریان، به ویژه در نوع نگاهی که به عقل دارند، مورد تامل و بررسی قرار گیرد.

چکيده استاد محمدرضا حکيمي را بايد يکي از ارکان مکتب تفکيک در دوران معاصر به‌شمار آورد؛ شخصيتي که اين مکتب را با آثار جذاب و خواندني خويش بيش از همه و هميشه بر سر زبان‌ها انداخت و برايش اعتبار و آبرويي درخور کسب کرد. طرح ديدگاه «عقل خودبنياد ديني» از سوي تفکيکيان و از جمله استاد حکيمي، تلاشي براي خالص‌فهمي گزاره‌هاي ديني و پيراستن آن از شوائب انديشه‌هاي التقاطي و وارداتي است. در اين ديدگاه، ابتدا عقل در تقسيمي کلي به دو قسم پيشاديني و پساديني تقسيم مي‌شود و سپس با استناد به اينکه عقل پساديني يا همان عقل خودبنياد ديني به دليل اتصال به کانون لايزال وحي الهي از تمامي انحاي احتياج مبراست، بر استقلال و خودبسندگي اين عقل از ديگر حوزه‌هاي معرفتي تأکيد مي‌شود. در پژوهش پيش رو با تمرکز بر آثار استاد حکيمي و با روش توصيفي و تحليلي به نقد و ارزيابي اين ديدگاه پرداختيم. نتيجه آن شد که اعتبار اين ديدگاه به دليل ضعف‌ها و کاستي‌هاي درخور توجهش از کفايت لازم برخوردار نيست؛ ضعف‌هايي نظير ابهام در ماهيت و عناصر هويت‌ساز عقل خودبنياد ديني و تعارضات موجود ميان تبيين استاد حکيمي و مباني مکتب تفکيک که نمي‌توان به‌سادگي از آنها عبور کرد.

تاثیر نزول قرآن کریم بر تزلزل فرهنگ و عقلانیت مسلط عصر جاهلی، مورد اتفاق همگان است. اما چگونگی این تاثیرگذاری، در میان متفکران مورد مناقشه قرار گرفته است. سوال اصلی این مقاله آن است که آیا قرآن کریم عرضه کننده عقلانیتی مستقل است یا محتوای قرآن کفایت تاسیس یک عقلانیت جامع و مستقل را بدون نیاز به معارف و داده‌های بشری نمی‌کند. ابتدا، نظر منکران عرضه عقلانیت مستقل از سوی قرآن مورد بازخوانی قرار گرفته تا مشخص شود که مستمسک آن ها در پافشاری بر نظر خود دو چیز است. یکی تاکید بر تاریخمندی این کتاب و دیگری نقد نص انگاری قرآن. سپس نظر برخی از موافقان عرضه عقلانیت مستقل از سوی قرآن کنکاش شده تا روایت‌های متفاوتی که از این عقلانیت مستقل وجود دارد روشن شود.

دین مقدس اسلام بر خلاف همه مذهب‌ها و مسلک‌های اجتماعی موجود و گذشته مصرّاً پیروان خود را به تعقّل و خردورزی دعوت می‌کند و در بسیاری از آیات قرآن کریم به این حقیقت توجه شده است. از نظر قرآن کریم، نیروی عقل و خرد آدمی یکی از سرچشمه‌های علم و آگاهی بشر و نیز یکی از ممیزات واقعی انسان از سایر حیوانات می‌باشد. به همین علت، نقش عمده‌ای در ابعاد گوناگون شناخت حقیقی و در نتیجه رسیدن آدمی به حق و واقعیت دارد. در این مقاله در پی آنیم که پس از روشن شدن معانی عقل، با بهره مندی از آیات قرآنی و روایات به قدر میسور از ارزش این موهبت الهی و کارایی آن سخن بگوییم.

تعیین اهمیت «تکلیف و تعبد» و میزان پیوند آنها با «عقلانیت و معنویت»، از مهم‌ترین مسائلی است که در معنویت فرانوگرا و شریعت‌گریز نادیده انگاشته شده است. از آن زمان که انگاره «جمع عقلانیت و معنویت» در راستای فروکاهی رنج‌های جامعه ایرانی ارائه گردید، نقدهای بسیاری بر آن نگاشته شد. جدای از اینکه این انگاره از دامنه کارآمدی فراگیر برخوردار نبود، مشکل اساسی آن این بود که در عین اینکه از سوی یک نواندیش ایرانی مطرح شد، تن‌پوش و ارکانی نوگرا داشت و نسخه فارسی‌شده معنویتی بود که غرب پس از سال‌ها، برای زندگی انسان عصر نو پیشنهاد نموده بود. در این پژوهش، نگارنده با کاربست روش توصیفی ـ تحلیلی به همراه نقد و ارزیابی، به این نتیجه دست یافته است که دین نهادینه (در برابر ادیان نوپدید) با سه ساحت شریعتی، اخلاقی و اعتقادی، معنویت‌زایی را در جهان امروز به همراه دارد و تا پذیرش عقلانی اصول و التزام به فروع دین صورت نپذیرد، پدیدآیی معنویت نیز ناممکن است.

در توسعه و تحول جامعه دینی، توجه به جایگاه و کارکرد عقل بر مبنای خردورزی جایگاه محوری دارد، چرا که عقل گرایی در قرآن به عنوان روشی کارآمد، مؤثر و مترقی در تحول انسان و جامعه در ادوار گوناگون تاریخی با ویژگی فرازمانی و فرابخشی مورد تأیید واقع شده و کارکردهای آن در ابعاد مختلف، سبب تحول در اندیشه دینی شده است. این پژوهش در پاسخ گویی به پرسش کارکردها و راهکارهای عقل گرایی در قرآن ، مهم ترین کارکردهای آن از جمله رشد و شکوفایی استعداد عقلانی، کشف حقیقت و استقامت در راه آن، آزادی اندیشه و رهایی از خرافات و پرهیز از تقلید و تبعیت های مذموم و نفی اسطوره گرایی را تبیین کرده و با بیان دیدگاه های اندیشمندان دینی راهکارهایی چون ایجاد زمینه تفکر و خلاقیت در متربی، تهذیب نفس، دوری از مراء، مشورت و هم اندیشی و ذکر دلیل برای امور را برای رسیدن به تحول جامعه دینی برمی شمارد.

رواج گفتمان عقلگرايی و علمگرايی را بايد فرصتی مغتنم برای ترسيم تصويری شايسته و بايسته درباره تعامل عقل، علم و دين برشمرد. در منظومه معرفتی شيعه عقل از دو منظر هستی شناختی و كاركردشناختی و علم از سـه منظـر 1.علـوم تجربـی ؛2 .مطلـق علـوم؛ 3 .علـوم وحيـانی و الهـامی می تواند مورد توجه قرار گيرد. بر اين اساس، عقل و علم از دو حيث 1 .حيث ملازمت؛ 2 .حيث تاثيرپذيری می توانند با هم تعامل داشته باشند. از حيث ملازمت، عقل با علـمِ از نـوع سـوم رابطـه تساوی برقرار ساخته كه در آن، سخن از ملازمت و معيت عقل و علم است؛ يعنی هر عاقلی عالم وهر عالمی عاقل است و با علمِ از نـوع اول و دوم رابطـه عمـوم و خصـوص مـن وجـه را برقـرار می سازد؛ يعنی عدم ملازمت و معيت عقل با علم غير الهامی. از حيث دوم، يعنـی كـاركرد متقابـل عقل و علم، عقل جهت باروری خود علم را خوانده و علم نيز برای رشد و شكوفه اش دستش بـه سوی عقل بلند است. به بيان ديگر، عقل و علم موجب هم افزايی و تكامل يكديگر بـرای كشـف حقيقت می باشند. سخن آخرآنكه دين نه تنها مانع، بلكه هادی ای اسـت كـه انسـان را بـه سـوی عقل و علم والاتر و برتر رهنمون ساخته و قادر است انقلاب عقلی و علمی برپا كند.