مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

---

---

در این پژوهش مسائل زیر مورد توجه است: نظر این دو از عقل به عنوان یکی از اصلی‌ترین امکانات شناختی بشر چیست؟ و رویکرد غالبشان از عقل در معرفت دینی چیست؟ در تعارض‌ بین عقل و نقل، چه راه‌حلی را پیشنهاد می‌کنند؟ نتایج اینکه عقل از نظر این دو در کنار نقل مهم‌ترین امکانات معرفت دینی است. اگر چه جوادی‌آملی معنای عامی برای عقل در نظر می‌گیرد. هر دو محدودیت‌هایی برای توانایی‌های عقل در کشف معارف دینی در جزییات قایل‌اند. با توجه به نظر مفید در فقه و اجتهاد، رویکرد غالب وی به عقل رویکرد ابزاری است، اما جوادی‌آملی صریحاً از عقل در کنار نقل به عنوان منبع معرفت دینی یاد می-کند. در بحث تعارض هر دو تعارض را ظاهری، ولی میان عقل و نقل می‌دانند. در رفع تعارض نیز گاه ترجیح را به دلیل عقلی و گاه به نقلی داده؛ بنابراین آن‌ها عقل‌گرا یا نقل‌گرای محض نیستند؛ اگرچه جوادی‌آملی عقل‌گراتر از مفید می‌توان نامید.

این اثر، درصدد تبیین این نکته اساسی است که همان‌گونه که نبوت و وحی از حقایق الهی و اراده و مشیت حضرت حق، کاشفیت دارد، عقل برهانی نیز کاشف علم و مشیّت ربوبی است و همان‌طور که نقل از خلقت و عالم تکوین گفتگو می‌کند، عقل هم از حوزه تدیّن و حقایق الهی پرده برمی‌دارد و این هر دو، پیام‌آوران معصومی هستند كه اندیشمندان در هر حوزه علمی، با هر شیوه دانش، از محصول و داده‌های آن دو بهره جسته، به حوزه ربوبی تقرّب علمی می‌جویند. این دو حجّت الهی نه‌تنها معارض یکدیگر نیستند، بلکه با کمال هماهنگی و تأثیر و تأثّر متقابل، از امتیازات یکدیگر سود می‌برند.

‫وارد شدن در حوزه‌ي مفهوم‌شناسي واژگان قرآن و تعيين قلمرو معنا‌شناختي هر يک از آنها بر اساس کاربرد قرآنيشان، ـ و نه بر اساس تلّقي‌هاي بيروني ماـ از مهم‌ترين مسائلي است که براي رسيدن به فهم صحيح معارف قرآن، بايد در رأس مطالعات قرآني قرار گيرد. مسأله‌ي معرفت و شناخت که اساس آموزه‌هاي ديني به شمار مي‌رود، با تعابير مختلفي هم‌چون: تدبّر، تفقّه، تعقّل و تفکّر که از واژگان مترادف‌نماي اين حوزه مي‌باشند، بيان شده است. در اين ميان تعيين قلمرو معنايي هر يک از اين واژگان و تمايز قائل شدن ميان آنها، دقّت نظر زيادي را در کاربرد قرآنيشان مي‌طلبد. ازاين‌رو در اين پژوهش با تکيه بر خود آيات و با روش معني‌شناسي در چارچوب روابط همنشيني، ـ پس از بررسي تک‌تک آيات مشتمل بر واژگان فوق ـ قلمرو معنايي هريک از آنها به دست مي‌آيد و بر مبناي نتايج حاصل شده است که مي‌توان با دفع شبهه‌ي ترادف اين واژگان، ترابط معناشناختي آنها را که شامل وجوه اشتراک، افتراق و يا تعيين جايگاه هريک از آنها در کلام وحي مي‌باشد، مشخص نماييم. بر اين اساس مشخص مي‌نماييم که در کاربرد قرآنی، واژه‌ي تدبّر از ميان اين واژگان، بالاترين جايگاه را دارد و تفقّه، تعقّل و تفکّر به ترتيب در مرتبه‌ي بعد قرار مي‌گيرند. کليدواژه: معني‌شناسي، روابط همنشيني، تدبّر، تفقّه، تعقّل، تفکّر

---

‫پيرامون موضوع اين رساله که بحث عقل و دين از منظر استاد جوادي آملي مي باشد ضرورت دارد در بدو امر و قبل از ورود به بحث به بررسي تعريف عقل و دين از منظرهاي مختلف بپردازيم و آنگاه تعريف استاد جوادي آملي را از دين و عقل بيان نمائيم و متناسب با اين بحث به موضوع معرفت ديني و تناسب آن با دين بپردازيم و مشخص بنماييم که آيا دين همان معرفت ديني است يا اينکه دين و فهم دين دو مرتبه جدا از هم هستند. در ادامه نيز به ارتباط عقل دين از حيث تعارض و هماهنگي و تلازم که ازمقدمات و لازمه هاي بحث اين رساله مي باشد اشاره مي شود. با استفاده از آيات و روايات و مباحث عقلي مشخص مي شود که بين يافته هاي صحيح عقل و دين تعارضي نخواهد بود، بنابراين عقل و دين در يک راستا و هماهنگ دو حجت دروني و بيروني براي هدايت انسانها هستند. از همين روست که جناب استاد جوادي آملي با تعاريف خاصي که از عقل و دين ارائه مي دهند، عقل برهاني را در عرض دين قرار مي دهند و آن را منبع مستقلي در کنار قرآن و سنت براي فهم و اجتهاد مي دانند. با توجه به اينکه محقق نوعي نقد به تعريف دين از منظر استاد جوادي آملي دارند، عقل را در عرض دين و يافته هاي آن را جزء دين نمي دانند نقدهايي را در اين خصوص ارائه کرده و در پايان نتيجه مي گيرد که عقل در عرض قرآن و سنت و منبع مستقل دين نيست بلکه عقل نقش کاشفيت و فهم قرآن و سنت را بر عهده دارد. کلمات کليدي: جوادي آملي، عقل، دين، نقل، کتاب، سنت.

---

‫عقل به‌عنوان پيامبر دروني، و انبياي الهي به‌عنوان پيامبران بيروني با تقويت يکديگر، مسير کمال را که همان معرفت خدا و قرب به او مي‌باشد، به انسان نشان مي‌دهند. در اين راستا، اميرالمؤمنين علي( دين‌داري را ارزشي غبطه‌آور، محور وحدت، معنابخش و هدايت‌گر زندگي مي‌داند. آن حضرت همچنين طرق دين الهي را معتدل دانسته، و هدف، مقصد و مبدأ آن را واحد مي‌شمارد. از اين منظر، سوءظن به خدا و همه رذايل اخلاقي آفت ديانت به‌شمار مي‌روند. امام علي( هدف از بعثت انبياي الهي را بيداري عقول انسان‌ها، و آشنا کردن آن‌ها با حسن و قبح افعال بيان نموده است. آن حضرت عدالت اجتماعي، تعليم و تربيت و شکوفايي بخش‌هاي مهم اقتصادي را مهم شمرده، و به‌طور کلي توجه به آباداني شهرها، بالندگي تجارت، عدالت‌ورزي، حق‌گرايي، امنيت اقتصادي و ضرورت برنامه‌ريزي، جزء اهداف اقتصادي در سنت علوي مي‌باشد. امام علي( عرصه سياست را نيز با نگاهي توحيدي مي‌نگرد، و نقش سياست را در شکل‌گيري اخلاق و رفتار اجتماعي برجسته مي‌سازد. درباره رابطه دين و ايمان نيز امام( علم و معرفت را رکن ايمان و شرط لازم آن، و عمل را جلوه خارجي ايمان شمرده، و ميانه‌روي در امور را هم نشانه خردمندي، و هم نشانه کمال ايمان مي‌داند. علي( عقل را در دسته‌بندي‌هاي مختلف به مطبوع و مسموع، رعايي و روايي، معاش و معاد، سالم و فاسد، کامل و ناقص، نظري و عملي تقسيم مي‌کند. اگرچه درباره رابطه عقل و دين، دو ديدگاه اساسي و متقابل شامل نظريه عقل‌گرايي حداکثري و رويکرد ايمان‌گرايي وجود دارد؛ اما انديشمنداني همچون علامه طباطبايي و شهيد مطهري نظريه موازنه‌گرايي بين عقل و نقل را پذيرفته‌اند. از نظر امام علي( عقل، اساس دين است، و ارتباط محکم و هماهنگي با وحي دارد. بدين ترتيب، عقل و دين داراي يک رابطه دو سويه و سازگار مي‌باشند.