مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

با توجه به نقش تعیین کنندة علوم عقلی در میان دیگر شاخه¬های علوم انسانی، بررسی کارشناسانه و تبیین جایگاه علوم عقلی در مهندسی ساختار علوم اسلامی برای جهان اسلام، و به ویژه برای محققان و مراکزی که نگاه دائرهْْ‎‎ْْالمعارفی به علوم دارند، از مسائل بسیار مهم است. مبانی و فضای فکری و نوع برداشت متفکران اسلامی از آموزه¬های دینی امری بوده است که در تعیین موقعیت این علوم و نقض و ابرام‌های موجود در این زمینه نقشی تعیین کننده داشته است. این نوشتار با گذری بر مفهوم‌شناسی و بیان خصیصه¬های علوم عقلی، به تبیین و توجیه جایگاه این علوم در میان دیگر دانش‌ها پرداخته است.

مرکز پژوهشی دائرهْْ‌المعارف علوم عقلی اسلامی در نظر دارد پیش از نگارش دائرهْْ‌المعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ‌نامه‌هایی در زمینة منطق، فلسفه، کلام و عرفان منتشر نماید. این فرهنگ‌نامه‌ها، ویژگی‌هایی دارند که آنها را از همة دانش‌نامه‌های موجود متمایز می‌سازد و برخی از شاخصه‌های بی‌سابقه در محتوا، برجستگی ویژه‌ای در آنها ایجاد خواهد کرد. اولین رشته‌ای که به لحاظ ترتیب منطقی برای نگارش فرهنگ‌نامه برگزیده شده، منطق است. در این شماره، دو نمونه از مقالات نگاشته شده با ویژگی‌های مورد نظر، یعنی مقالة «منطق» و مقالة «تصور»، جهت بهره‌مندی از دیدگاه‌های دانشوران علوم عقلی و کارآشنایان در امرِ دانش‌نامه‌نویسی ارائه می‌گردد؛ بدان امید که صاحب‌نظران با راهنمایی‌های خود، ما را در تصحیح و تکمیل این شیوه یاری رسانند.

محققان برای دستیابی به مطالب مورد نظر خود به بررسی، جستجو و تحلیل متون و منابع و مدراک نیاز دارند، معمولا پژوهشگران فرهیخته تا متن مورد نیاز خود را ملاحظه و تحلیل نکنند اقناع نمی شوند و این امر در حوزه علوم اسلامی تشدید می شود. ولی مشکل اساسی؛ حجم وسیع منابع و کثرت تعداد آنها است که برآوردن این نیاز را برای اندیش مندان مشکل می کند، زیرا: 1- وقت و امکانات زیادی را از محقق می گیرد. 2- مراجعه دستی از سرعت مناسب برخوردار نبوده و چون کار انسانی است دقت لازم را ندارد. 3- فکر و ذهن محقق را به مقدماتی مشغول می کند که امکان تفکر جدید را از او خواهد برد (ذی المقدمه فدای مقدمه می شود). 4- بررسی دیدگاه دیگران برای او فرصت سوز شده و زمینه ی اظهار نظر جدید و به موقع نخواهد یافت.

کتاب «درسهای اسفار» تالیف مرتضی مطهری، مجموعه درس های کتاب اسفار ملاصدرا توسط استاد شهید آیت الله مطهری در حوزه علمیه قم در سالهای 1356 و 1357 می باشد که بعد از شهادت ایشان تنظیم و چاپ شده است. استاد شهید در این درس ها قسمتی از مبحث «قوه و فعل» کتاب اسفار را تدریس نموده اند و علت انتخاب این مبحث، مطرح بودن برخی اندیشه های مارکسیستی در ارتباط با مسئله حرکت در آن دوره بوده است. این کتاب از یک سو غنای فلسفه اسلامی را نمایان می کند و از سوی دیگر دقت نظر و تسلط آن استاد شهید را بر مسائل فلسفی آشکار می سازد و همانند سایر آثار استاد از بیانی روشن و روان برخوردار است. این مجموعه شامل شش مجلد می باشد. می توان ادعا کرد این 6 جلد یک دوره ی مناسب برای شناخت هر چه بهتر فلسفه صدرالدین، بلکه فلسفه ایران و اسلام است. عناوین جلد چهارم عبارتند از: - در ربط حادث به قدیم - زمان اول و آخر ندارد - ادله قائلین به بدایت زمان - در حقیقت «آن» و کیفیت وجود و عدمش - در کیفیت عدم حرکت و عدم امور ناشی از حرکت - در اینکه «آن» چگونه زمان را تقدیر می کند - در کیفیت تعدد زمان و حرکت به وسیله یکدیگر و کیفیت تقدیر هر یک از آنها با دیگری - در معنای بودن شیء در زمان.

آینده‌پژوهی رایج در بستر اندیشه و بافتار غربی شکل گرفته است و بسیاری از نشانه‌های غربی را با خود دارد. این دانش غربی افزون بر آن‌که نمی‌تواند پاسخ‌گوی جوامع غیرغربی باشد به دین نیز بی‌توجه است. پژوهش حاضر می‌کوشد که آینده‌پژوهی اسلامی را به عنوان نسخه اسلامی و بدیل آینده‌پژوهی رایج معرفی کند و به این پرسش اصلی پاسخ دهد که آینده‌پژوهی اسلامی و راهبردهای تحقق آن چیست؟به منظور مرور ادبیات، افزون بر مرور اجمالی آینده‌پژوهی و بررسی تاریخچه شکل‌گیری آن، دیدگاه‌های مهم در خصوص علم و فناوری اسلامیارایه می‌شوند. همچنین آثار و اندیشه‌های آینده‌پژوهان (آلوین تافلر، دانیل بل و وندل بل) و آینده‌پژوهانی که کوشیده‌اند از سیطره‌ی آینده‌پژوهی رایج خارج شوند (ضیاء‌الدین سردار و مهدی المنجره) بررسی و تحلیل شوند.این پژوهش بنیادین است و از نظر روش‌شناسی کیفی است. در این راستا مصاحبه باز، یکی از مهم‌ترین روش‌های مورداستفاده در آن است. در این پژوهش با یازده نفر صاحبنظران کلیدی این عرصه گفت‌وگو انجام شده است و با برگزاری پانل‌های تخصصی، یافته‌های پژوهش استخراج شده‌اند. البته باید توجه داشت که بخشی از این رساله به مباحث نظری و فلسفی آینده‌پژوهی می‌پردازد بنابراین نیازمند استدلال‌های روش‌شناختی و تأملات فلسفی است که بخشی از یافته‌های پژوهش بر این اساس استخراج شده‌اند. گام نخست شکل‌بخشیدن به آینده‌پژوهی، توجیه امکان‌پذیری آن است و چون آینده‌پژوهی یک علم-فناوری است این امکان‌پذیری می‌بایست ناظر به دو بعد توصیفی (علمی) و تجویزی (فناورانه) باشد. بر این اساس می‌توان آینده‌پژوهی اسلامی را امکان‌پذیر دانست. اما باید توجه داشت که این دانش بخشی از نظام "نگرش-آینده‌پژوهی" است و تا زمانی که بخش‌های این نظام (آینده‌اندیشی و نگرش حاکم بر جامعه) اسلامی نباشند، آینده‌پژوهی اسلامی محقق نخواهد شد. بنابراین آینده‌پژوهی در نظام "نگرش-آینده‌پژوهی" اسلامی می‌تواند به صفت اسلامی موصوف شود. آینده‌پژوهی دانشی معطوف به عمل است و تنها با تأملات نظری شکل نمی‌گیرد. بنابراین تا زمانی که آینده‌پژوهی اسلامی در عمل شکل نگیرد نمی‌توان آن را به خوبی توصیف کرد اما در حال حاضر می‌توان گزاره‌هایی از آن ارایه داد. ضمن آن که باید توجه داشت که آینده‌پژوهی اسلامی افزون بر سازگاری با جهان‌بینی اسلامی و بهره حداکثری از آموزه‌های این دین تابع شرایط و اقتضائات مکانی و زمانی نیز هست و این امر در شکل‌گیری آینده‌پژوهی اسلامی تأثیرگذار هستند. برای تحقق نسخه‌ی اسلامی آینده‌پژوهی، باید کوشید که با رهیافتی راهبردی و بهره‌گیری از آموزه‌های اسلامی، به سوی آینده‌پژوهی اسلامی گذار کرد و چشم‌انداز عملیاتی را محقق ساخت.

در پژوهش حاضر با عنوان «مرجعیّت علمی امام علی (ع) در میان فریقین»، در صدد اثبات اتفاق فریقین، بر مرجعیّت علمی امام علی (ع) هستیم. ادلّه قرآنی و روایی، معرّف جایگاه امام علی (ع) به عنوان اعلم و مرجع علمی امّت است. مکتوبات امام علی (ع)، تألیفات دانشمندان از آثار امام علی (ع) و استفاده فریقین از آن علوم، بیانگر گستره علمی و استمرار مرجعیّت علمی امام علی (ع) است. امام علی (ع) در جنبه‌های گوناگون علوم اسلامی از قبیل، سنت نبوی، تفسیر، علوم قرآن، فقه، قضاوت، علوم ادبی، کلام و اخلاق مرجعیّت علمی داشته‌اند. امام علی (ع) در جایگاه راوی روایات نبوی (ص) و به عنوان دانشمند برجسته دینی، نقش منتقل‌کننده علوم اسلامی را ایفا کردند. ادلّه فریقین، بیانگر باور آنان بر صلاحیّت مورد رجوع قرار گرفتن امام علی (ع) در حوزه‌های علوم اسلامی است.