مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهشی درباره کارکردهای عقل و رابطه آن با بندگی خدای متعال از دیدگاه قرآن است. نویسنده ابتدا به این نکته اشاره می کند که عقل به اقتضای ماهیت خود، متقاضی ریزبینی، کاوش، برهان طلبی و تفکر بوده امّا خضوع و عبودیت در ذات خود خواستار تسلیم و پذیرش بی قید و شرط است، سپس به تعریف عقل در منطق قرآن پرداخته و عقل را نیرویی معرفی می کند که به وسیله آن انسان خالق خود و جهان را شناخته و کمال خود را در اطاعت در برابر او می یابد، بنابراین بین تعقّل و تعبّد نه تنها هیچ گونه تعارض و تنافی وجود ندارد بلکه این دو مقوله به عنوان دو نیاز غیرقابل انکار انسان، لازم و ملزوم یکدیگرند و هر یک از این رو، نیمی از سیر صعودی را تشکیل می دهند؛ که تعقّل نیمه آغازین این راه و تعبّد، نیمه پایانی آن است.

مسئله‌ی ظاهرگرایی در آیات قرآن از جمله موضوعات مورد توجه میان برخی مفسران، به ویژه جمال-الدین قاسمی است. قاسمی از مفسران منسوب به جریان سلفیه است و همین امر سبب شده تا وی مبانی فکری خود را بخصوص درباره‌ی صفات خداوند، از پیشگامان این جریان وام گیرد. رؤیت بصری خداوند در قیامت، تکلم خداوند با موسی(ع)، استوای حقیقی خداوند بر عرش، استهزاء و غضب الهی در معنای حقیقی آن، صفاتی است که قاسمی معتقد به ظاهرگرایی آن است. اما با بررسی‌های انجام شده مشخص شد تفسیر قاسمی از این آیات صحیح نیست؛ زیرا در نظرگرفتن رؤیت، استواء، تکلم، استهزاء و غضب در معنای حقیقی برای خداوند مستلزم جسم است، از این رو می‌توان گفت رویکرد قاسمی با دلایل قطعی و یقینی ناسازگار است؛ لذا باید در ظاهر آیات صفات تصرف کرد و آن را تأویل نمود. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به ارزیابی رویکرد ظاهرگرایانه‌ی قاسمی از آیات صفات خداوند پرداخته‌است.