مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

دربارة هبوط حضرت آدم‌(ع) تفاسير و تاويل متفاوتي، اعم از رويكرد مدحي و ذمّي وجود دارد اما اينكه كدام تفسير با مقام نبوت و خلافت ايشان سازگارتر بوده و از دقت و قوت بيشتري برخوردار است، نياز به بحث و بررسي دارد. در اين مقاله تبيين ميشود كه در ميان تفاسير متعدد، چگونه وجه مدحي هبوط بيش از وجه ذمّي آن قابل دفاع است و از سويي آيا ميتوان براي هبوط وجه ضرورت و وجوب نيز لحاظ نمود يا خير؟ از ديدگاه اهل معرفت ـ بخصوص صدرالمتألهين‌ـ پيدايش كثرات كرانه‌ناپيداي عالم طبيعت، عمران و آباداني زمين، كثرت نسل انسان، استكمال او در پرتو عشق، عرفان و عمل تا نيل به مقام لامقامي خليفةاللهي و بويژه ظهور يافتن غايت عالم هستي، انسان كامل محمدي، حضرت خاتم الانبياء‌(ص) و اهل بيت مطهر ايشان‌(ع) در كسوت بشري و بسياري بركات ديگر، همه در پرتو هبوط محقق شد. از اينرو هبوط نه فقط امري ممدوح، بلكه ضروري بود كه طبق ارادة تكويني و ازلي خداوند، ضرورتاً بايد محقق ميشد و انسان را نردباني ميگشت از حضيض نزول تا بينهايت عروج و صعود.

رمزپردازی شیوه‌ای برای انتقال معانی است که در حوزه‌های مختلفی مانند حکمت و هنرهای سنتی کاربرد داشته و در عرصة فرهنگ و تمدن اسلامی نیز دارای سابقه است. سهروردی و عرفا از رمزپردازی به شکل گسترده‌ای استفاده کرده‌اند. از آنجا که حکمت متعالیه یکی از مهم‌ترین مکاتب حِکمی در حکمت اسلامی است این مسئله قابل تأمل است که در حوزة جهان‌شناسی کدامیک از مبانی این حکمت با رمزپردازی تناسب داشته و می‌تواند به عنوان پشتیبان نظری آن قرار گیرد؟ مبانی جهان‌شناسی حکمت متعالیه به دلیل بهره‌مندی از نگاه وجودی، با مسئلة رمزپردازی کاملاً سازگار و متناسب است. از این میان می‌توان به مبانی‌ای هم‌چون مثُل افلاطونی، تطابق عوالم، عالم مثال و حرکت جوهری اشاره کرد که هر یک به نحوی مبین رمزپردازی است؛ لذا مبانی جهان‌شناسانه حکمت متعالیه چارچوبی را فراهم می‌نمایند که بر اساس آن‌ رمزپردازی دارای بنیانی عقلانی خواهد بود و همچنین معیاری را برای ارزیابی رمزپردازی‌های صحیح و عقلانی در اختیار قرار می‌دهد. در این مقاله برای دستیابی به مطلوب از روش توصیفی تحلیلی استفاده شده است.

فراگیری علوم عقلی به ویژه فلسفه نقش بسیار مهمی در زندگی انسان دارد. حکمت‌پژوهان در آثار گفتاری و نوشتاری خود کوشیده‌اند به ابعاد گوناگون این موضوع بپردازند و اهمیت و ضرورت فراگیری حکمت را تبیین کنند. ملاصدرا که از حکمای برجستة مسلمان است در این باره تبیین ویژه‌ای دارد. هدف این مقاله بررسی تبیین مزبور با روش تحلیلی- انتقادی است. به نظر می‌رسد هر چند برخی مقدمات تبیین ملاصدرا نادرست است، اما ضرورت آموختن فلسفه انکارنشدنی است. فلسفه تنها ابزار پاسخگو به پرسش‌های بنیادین بشر و شبهات عقلی پیش روی وی به شمار می‌رود و فهم بهتر کتاب و سنت و حقایق عالَم در گرو آن است. به نظر می‌رسد هر چند برخی مقدمات تبیین ملاصدرا نادرست است، اما ضرورت آموختن فلسفه انکارنشدنی است. فلسفه تنها ابزار پاسخگو به پرسش‌های بنیادین بشر و شبهات عقلی پیش روی وی به شمار می‌رود و فهم بهتر کتاب و سنت و حقایق عالَم در گرو آن است.

این پژوهش که تحت عنوان چیستی، تعدد، لوازم و آثار مترتب بر مرگ می‌باشد، ابتدا به مبانی مهم فلسفی ملاصدرا پرداخته و سپس دیدگاه ایشان در مورد چیستی، تعدد، لوازم و آثار مترتب بر مرگ را بیان می‌کند. این مبانی مهم فلسفی ملاصدرا شامل حرکت جوهری، دوساحتی بودن انسان و ارتباط نفس و بدن می‌باشد؛ که با توجه به این مبانی مرگ عبارت از جدایی نفس از بدن است که در طی حرکت جوهری‌اش امری طبیعی و ضروری است. مرگ به هیچ عنوان امری عدمی نمی‌باشد؛ بلکه مرتبه‌ای از حیات است که موجب گذر از عالم طبیعت و رسیدن به جهان پس از مرگ یعنی عالم مثال و سیر ادامه مسیر استکمالی نفس خواهد بود تا به مرتبه عقلانی برسد. بنابراین تعدد مرگ شامل دو مرحله است: یک مرتبه جدایی نفس از بدن طبیعی و در مرتبه دیگر جدایی نفس از بدن مثالی و برزخی است. لوازم مرگ در واقع اموری هستند که در کنار مسئله مرگ و پس از تبیین معنا و انواع آن مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ که می‌توان به مسئله مهم معاد و جهان پس از مرگ و استکمال نفس با مرگ و ... اشاره کرد. هدف از این پژوهش بررسی همه جانبه مرگ و شناخت بیش از پیش این مسئله مهم و دیگر مسائل مربوطه همچون معاد است؛ و در نهایت به این نتیجه می‌رسد که مرگ امری عدمی نیست، بلکه امری موجود و مخلوق خداوند است و همگان آن را خواهند چشید. این پزوهش به روش اسنادی-کتابخانه‌ای و جمع آوری مطالب انجام شده است.

یکی از مهمترین مضامین مورد اهمیت در دین دعا است. اهمیت دعا تا حدی است که توصیه فراوانی به آن شده ویکی از عواملی است که موجب برخورداری انسان از مواهب خداوند می شود. با این وجود در مورد دعا چالش هایی مورد توجه فیلسوفان دین قرار گرفته است. یکی از این چالش ها طرح این مسئله توسط فلاسفه ای چون بیسینگر است که اگر خداوند دارای کمال اخلاقی است، وابسته کردن عطای الهی به دعا امری ناپسند است. خداوندی که خیر مطلق است، آنچه موجب نفع بندگان باشد را به آنها عطا میکند و وابسته کردن عطایا به دعای بندگان با کمال اخلاقی خدا سازگاری ندارد. در این پژوهش به شرح این چالش پرداخته و پاسخهای فلاسفه در رد این مسئله مورد بررسی قرار میگیرد. برخی از فلاسفه دین و همچنین شارحان معاصر حکمت صدرایی در خصوص دعا، خیرات و حکمتهایی را بیان میکنند که وابسته بودن عطای الهی به دعا را موجه میسازد. این حکمتها در شش رویکرد اصلی مورد بررسی قرار گرفته است. پاسخ های شارحان صدراییی در خصوص حکمتهایی دعا، وابستگی عطای الهی را بیش از پیش موجه میسازد و از ظرفیت بالاتری برای پاسخگویی به این مسئله برخوردار است.

محمد رضا حکیمی از چهره‌های سرشناس جریان تفکیک است که با کتب خویش سعی در معرفی این جریان دارد. او با پیشنهاد «عقل خودبنیاد دینی»، به دنبال ارائه تعریفی ویژه از عقل و تخطئه عقل فلسفی می‌باشد. وی بر این باور است که فلسفه دچار کاستی‌های زیاد و وامدار مکاتب فکری بیگانه است، در حالیکه دستگاه معرفتی دین مستقل است. او معتقد است با تمسک به ظواهر دینی و عدم تأویل آن، می‌‌توان عقل را در سایه دین به طور صحیح بازشناخت و پرورش داد. حکیمی با تلاش برای ارائه تعریف ویژه از عقل، آن را به اقسامی چون « عام و خاص» و «سطوحی و دفائنی» تقسیم می‌کند. همچنین برای آن مراحلی مانند «بسنده و نابسنده» و « محدود و نامحدود» قائل است. وی برای فعالسازی عقل، راهکاری‌هایی مانند «تشرع تام در عقیده و عمل» و «اتصال به قلب» پیشنهاد می‌کند. او برای عقل کارکرد‌هایی مانند «تحدید عقل»، «تفکیک داده‌های مختلف المنشأ» و «فهم غیر تعبدی داده‌های دینی» بر می‌شمارد و نیز برای مستند ساختن مدعیات خویش در این نظریه، به آیات و روایات فراوانی ارجاع می‌دهد. در این نوشتار، به روش توصیفی-تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای، نظریه «خودبنیاد دینی» از میان نوشته‌های حکیمی استخراج گشته و ارائه گشته است و نشان داده شده است که این نظریه در ساحت‌های روش‌شناختی و معرفت‌شناختی و نیز در ارائه تعریف و تبیین کارکردها و جایگاه عقل، دارای کاستی‌های متعددی مانند نقص‌های روشی، عدم کفایت و عدم صحت مبانی معرفت‌شناختی، ابهام در تعریف عقل، مخالفت با مقبولات تفکیکیان، عدم کفایت راهکار‌های فعالسازی عقل و نگاه حداقلی به کاکرد‌ها و جایگاه عقل، می‌باشد. همچنین نشان داده شده است که مستندات محمد رضا حکیمی برای اثبات مدعا‌های خویش، از میان منقولات دینی، از حیث دلالی از کفایت لازم برخوردارد نمی‌باشد. در پایان تحقیق نیز به پیامد‌های مثبت و منفی قابل تصور در صورت پایبندی به نظریه «عقل خودبنیاد دینی»، مانند ترویج مراجعه به میراث تشیع و ظاهرگرایی، اشاره شده است.

تلاش انسان برای درک زندگی پس از مرگ او را به مفهوم تناسخ سوق می دهد. تناسخ انتقال روح انسان به بدن دیگر است. با این حال، درک این امر را باورهای مذهبی-فرهنگی گوناگون تعیین می کند. از این رو، مفهوم تناسخ آفریقا در جنبه های خاصی با ادیان و فرهنگ های شبه قاره آسیا و هند متفاوت است. از این رو، مفهوم تناسخ آفریقا در جنبه های خاصی با ادیان و فرهنگ های شبه قاره آسیا و هند متفاوت است. یوروباها یکی از برجسته ترین اقوام آفریقایی هستند و اعتقاد آنها به تناسخ در سه نوع تناسخ رایج در بین آنها بهتر توضیح داده می شود. یعنی: Ìpadàwáyé (تولد دوباره اجداد)، Àkúdáàya (ظهور مجدد پس از مرگ) و Àbíkú (متولد برای مردن). اگرچه تعداد کمی از فیلسوفان آفریقایی مفهوم تناسخ آفریقایی را نقد کرده‌اند، اما همچنان تحلیل‌های رضایت‌بخش و پرسش‌های بی‌پاسخ وجود دارد. این پایان نامه با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی بی سابقه است چرا که مفهوم تناسخ یوروبا را در پرتو فلسفه متعالی صدرا نقد می کند. مواضع صدرا در مورد ماهیت روح، حرکت جوهری جسم و روح و غیره، عدم امکان تناسخ را به هر شکلی ثابت کرد. در نهایت، این تحقیق همچنین مشکلات الهیاتی و عرفانی مرتبط با مفهوم تناسخ یوروبا را حل می کند.