مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

ابو محمد غزالی در مقام ثبوت به وجود عقل اعتراف می کند و به بیان خصوصیات و ویژگی های آن همت می گمارد اما در مقام اثبات و کارکرد، چندان نقشی برای عقل به طور مستقل از وحی قائل نیست. و به لزوم تبعیت عقل از وحی رای می دهد. وی قلمرو گستردةعقل را بسیار محدودتر از وحی می داند و وحی را بر جایگهی برتر و الاتر از عقل می نشاند که عقل از درک آن عاجز است. طریق شناخت مابعدالطبیعه برای عقل مسدود نیست اما یافتن آن توسط عقل بسیار مشکل است و براهین یقینی در این زمینه نادر است که تعداد معدودی می توانند به آن دست یابند. او نافی عقل نیست بلکه ناقد عقل است و این نقد او به عقل نظری مربوط می شود چرا که عقل عملی، خود در اختیار وحی قرار دارد. وی تاکیدات وحی بر عقل و تعقل را، به وجود عقل، عقل عملی و عقل نظری تابع وحی و تفکر در مخلوقات خداوند متعال، تفکر در اعمال خویش و ثمرة آن در آخرت توجیه و تفسیر می نماید.روش تدوین این رساله روش کتابخانه ای و شیوة کار، توصیف با تکیه بر تحلیل محتوا و نقد و بررسی می باشد.

یکی از دشواری هایی که در کار پژوهش در آثار غزالی وجود دارد برخی ناسازگاریها است که میان سخنان او به چشم می خورند. بیانات غزالی در باب عقل و چگونگی به کارگیری این مفهوم از سوی او نیز از جمله همین موارد است. نوشتار حاضر با قراردادن کاربردهایی که غزالی برای «عقل» بدانها تصریح کرده، در قالب طرح کلی کاربردهای وجودشناختی، روانشناختی، و معرفت شناختی آن، آنها را چارچوبی منطقی می بخشد. اما فهم مراد اصلی غزالی هنگام استفاده از این مفهوم، با تتبع در آثار وی و یافتن روح کلی حاکم بر آنها میسر می شود. اینجاست که می توان به کارگیری دو معنای عقل را از سوی غزالی که یکی معنای اخص آن، یعنی عقل استدلالی است و دیگری کل مرتبه انسانی در معرفت، مورد توجه قرار داد. عقل در این معنای دوم ظهورات مختلفی را، از مرتبه استدلالی تا مرتبه نبوی معرفت در بر می گیرد. توجه به این معنا به منزله یافتن یکی از اصول بنیادین نظام معرفتی غزالی است

موضوع عقل، تعریف، ماهیت و کارکرد آن در وجود انسان و جایگاهش در معارف بشری از مهمترین موضوعات دانش فلسفه است. فلسفه یونانی از طریق مدارسی چون جندی شاپور و ... به جهان اسلام راه یافت و موافقت ها و مخالفت هایی را در جهان اسلام برانگیخت. صوفیان را باید از مخالفان یا منتقدان خرد فلسفی دانست. انتقادهای آنان در متون عرفانی اعم از نظم یا نثر به ویژه از قرن پنجم و ششم به بعد فزونی گرفت. به نظر می رسد صوفیان و عارفان نزدیک به صدر اسلام به جز محاسبی و احمدبن ابی الحواری دریافت درست و مشخصی از عقل نداشته اند. ذوالنون بین عقل و تکلیف، به تلازم قائل بود و مستملی بخاری عقل را ابزار علم می دانست. دیگر صوفیان، عقل را به عنوان ممیز در حوزه اخلاقیات و ناصح، اگر به دنبال رضای خدا باشد، به حساب می آوردند، ولی اکثر قریب به اتفاق آنها عقل را آلت عبودیت می دانستند و تضادی که در قرون بعدی بین عقل و عشق در سخن عارفان دیده می شود تا قرن پنجم چندان چشمگیر نیست.