مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

معنویت درسده اخیر از سوی گروه‌های مختلف حتی از سوی مکاتب مادی‌گرا مورد توجه ویژه‌ای قرار گرفته است چراکه معنویت ظرفیت زیادی در راستای سازمان‌بخشی به زندگی انسان‌ها دارد تا جایی که برخی از اندیشمندان علوم انسانی، عصر کنونی را بنام عصر معنویت نام نهاده‌اند. استدلال‌های طرفداران معنویت غیر‌دینی، مبتنی بر مبانی فلسفی خاصی از جمله در ابعاد معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی هست. ما در این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی که با ابزار گردآوری کتابخانه‌ای صورت گرفته است انتقاداتی را که با تأکید بر حکمت متعالیه بر مبانی معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی معنویت غیر‌دینی وجود دارد، تبیین نمودیم. معنویت غیردینی عبارت است از نحوه برخورد با دنیا که صرفاً رضایت انسان را در زندگی به دنبال داشته بدون این‌که در آن باور به مبدأ عالم هستی با گرایش توحیدی و التزام به شریعت آسمانی حضور داشته باشد. بعضی اندیشمندان معنویت غیردینی در حوزه معرفت‌شناسی، معنویت را بر تجربه‌گرایی، شک‌گرایی و نسبیت‌گرایی مبتنی کرده‌اند. مهم‌ترین انتقادهایی که بر دیدگاه تجربه‌گرایی وارد است عبارت‌اند از: تام نبودن استدلال‌های ارائه شده از طرف تجربه‌گرایان، وجود معلومات یقینی که از طریق تجربه قابل اثبات نیست و بداهت عدم احتیاج درک برخی معلومات به تجربه. مهم‌ترین انتقادهایی که بر دیدگاه شک‌گرایی واردند عبارت است از: تام نبودن بعضی ادله ارائه شده از طرف شک‌گرایان اخصیت بعضی دیگر آن از مدعا، اعتراف ناخواسته به امکان و فعلیت رسیدن باور قطعی در جریان اقامه استدلال و وجود باورهای قطعی نزد انسان. مهم‌ترین اشکالات که متوجه دیدگاه نسبیت‌گرایی است عبارت‌اند از: منجر شدن نسبیت‌گرایی به شک‌گرایی، متزلزل بودن مبنای نسبیت‌گرایی، منجر شدن به سلب حکایت‌گری از علم و منجر شدن به سفسطه. هم‌چنین این دانشمندان در حوزه انسان‌شناختی آزادی، فردگرایی، اومانیسم و جبرگرایی را مبانی معنویت غیردینی قرارداده‌اند. مهم‌ترین اشکالات که بر دیدگاه معنویت غیردینی مبتنی بر آزادی وجود دارند عبارت‌ است از: تنافی آزادی مورد نظر رهبران معنویت غیردینی با مقام انسانیت، زیرا مراد آن‌ها از آزادی، آزادی حیوانی است و عدم منافات معنویت دینی که برگرفته از تکالیف است با آزادی زیرا تکالیف الهی برای انسان زمینه‌ساز آزادی انسانی است بنابراین تکلیف الهی برای انسان آزاده، ضرورت دارد. مهم‌ترین اشکالات که فردگرایی وارد است عبارت‌اند از: عدم شناخت مقام انسانیت، منجر شدن نسبیت در اخلاق و عدم تبیین صحیح از نحوه ترکیب جامعه از افراد. مهم‌ترین اشکالات که متوجه دیدگاه اومانیستی است عبارت است از: ادله محکم اثبات وجود خداوند و هم‌چنین ادله توحید تشریعی منافی این دیدگاه است و در دیدگاه مذکور انسان از مقام انسانی خود تنزل داده شده در زمره حیوانات قرار گرفته است. مهم‌ترین اشکال که بر دیدگاه جبر‌گرایی وارد است عبارت‌اند از: تام نبودن استدلال آن‌ها بر جبرگرایی و وجدانی بودن اختیار برای همه انسان.

نهج البلاغه در مرتبه بعد از قرآن، در اوج فصاحت و بلاغت قرار داشته و بر معارف بسیار والا و بلند دینی مشتمل است. موضوع «منابع معرفت دینی از منظر نهج‌البلاغه» که مورد بررسی این رساله است و به روش کتابخانه‌ای و از نوع توصیفی ـ تحلیلی ‌است، گرچه در گذشته از منظر قرآن کریم و روایات مورد بررسی قرار گرفته، ولی به طور مستقل از دیدگاه نهج‌البلاغه بررسی نشده است. در این رساله، به ذکر موضوعاتی که بیان آن‌ها به تبیین این مبحث کمک می‌کند، پرداخته شده است، موضوعات کلیدی چون: معرفت و امکان آن در حوزه مباحث دینی، نقش وحی و سنت در فهم منابع دینی، قلمرو و توانایی عقل در حوزه کشف حقایق و آموزه‌های وحیانی دینی و سندیت آن، دلیل حجیت برهان عقلی در تبیین معارف دینی، از مطالبی است که در این نوشتار به عنوان زمینه‌ها و ابزارهای معرفت درحوزه معرفت‌شناسی دینی به خصوص در قاموس نهج‌البلاغه مورد بررسی قرار گرفته است. از منظر حضرت علی(علیه‌السلام) وحی مهم‌ترین ابزار شناخت است. آن حضرت در نهج‌البلاغه، از سنت به عنوان راه درست و طریق استوار یاد می‌کند که مراد از سنت، سیره رسول خدا است و راه و روش پسندیده پیشینیان. عقل نیز در کلام امام علی(علیه‌السلام) گوهری گرانقدر است که انسان را به کسب معارف و حقایق دینی راهنمایی می‌نماید.

معرفت دینی با فهم روشمند و پژوهش در منابع دینی حاصل می‌شود. این نوع معرفت، مبانی و مقدماتی دارد که برپایه‌ی آن‌ها، سیر علمی در فهم دین آغاز و تا رسیدن به نتیجه دنبال می‌شود. علمای اسلامی، هر کدام به نوبه‌ی خود به بیان منابع معرفت دینی پرداخته‌اند؛ از جمله این دانشمندان، می‌توان شهید مطهری را نام برد که در پیشبرد علوم اسلامی نقش بسزایی ایفا کرده است. ایشان منابع معرفت دینی را کتاب، سنت، اجماع و عقل می‌داند. شناخت و بررسی منابع معرفت دینی برای فهم درست و تشخیص معتبر بودن باورهای دینی، حائز اهمیت است. از نظر مطهری، اسلامی که همواره به همه نیاز‌های دنیوی و اخروی انسان توجه داشته و برای آن برنامه تنظیم کرده است، نسبت به منابع معرفت که برای رسیدن به معرفت دینی لازم است، بی‌تفاوت نبوده است، بنابراین، اهمیت شناخت منابع معرفت، ضروری می‌باشد. پژوهشگران بسیاری به بررسی آراء و عقائد استاد پرداخته‌اند، اما به طور مشخص به نظرات ایشان در باب این منابع پرداخته نشده است. دراین پژوهش که با روش تحلیلی توصیفی به آن پرداخته شده، پس از جمع‌آوری آراء شهید مطهری در آثار ایشان به روش کتابخانه‌ای، در باب منابع معرفت، در آغاز و بعد از پرداختن به کلیات و مفهوم شناسی، قرآن، که منبع اصیل و اساسی دین است، مورد بررسی قرار گرفته است؛ بعد از آن به اعجاز قرآن، تحریف ناپذیری قرآن و فهم پذیری قرآن از منظر استاد مطهری پرداخته شده است. سپس، اصطلاح سنت از دیدگاه‌های مختلف و تمایز حدیث و سنت و اثبات حجیت سنت پیامبر ( صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار ( علیهم السلام) مورد بحث قرار گرفته است. تعریف اجماع و دلایل حجیت آن نیز تبیین شده و در ادامه، عقل به عنوان منبع معرفت، انواع عقل، صفات عقل، ملاک‌های تربیت عقل، قوانین عقل و محدودیت‌های آن، اصالت معرفت عقلی در اسلام، حجیت عقل در معارف دینی و دلایل حجیت آن به مورد بحث و بررسی گذاشته شده است.

در مقالۀ حاضر با اتخاذ سنت کالونیسم و معرفت‌شناسی اصلاح‌شده، ادعای مانعیت گناهان انسانی از فعلیت صحیح عقل و عاملیت فیض الهی در تقویت قوای شناختی را بررسی می‌کنیم. شاید پیش از این و ذیل بحثِ نقش‌ عوامل غیرمعرفتی در شکل‌گیری معرفت، به تأثیر شناختی گناه نیز پرداخته شده باشد. اما اختصاص این موضوع به رشد معرفت علمی، تا آنجا که مورد اطلاع است، تازگی دارد. این بررسی در بستر پروژۀ استفان مورونی، دین‌پژوه معاصر آمریکایی، پیش خواهد رفت. او می‌کوشد با مرور نقادانۀ آراء متألهان برجستۀ مسیحی، مدلی را برای این تأثیر ترسیم کند. در نهایت نشان خواهیم داد که از منظر عقلانیت نقاد، محصول مورونی با کوشش او برای تبیین اثر گناه بر علوم طبیعی همخوانی ندارد. زیرا آنچه به عنوان معرفت علمی مسیحی معرفی کرده غالباً از جنس آگاهی فناورانه است نه علم، و این عالِم است که تحت‌تأثیر گناه قرار می‌گیرد نه مدعای علمی او.

تلورانس، پدیده ای است ذوابعاد و دارای معانی کثیر که در بدو امر، در اروپای دوران رنسانس در زمینه مسائل دینی پدید آمد که بعد ها به سایر حوزه های اخلاقی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... سرایت کرد و عبارت بود از حق آزادی در انتخاب مذهب یا هر نوع آزادی در اظهار باور و عقیده. از آنجایی که نقطه عزیمت این پژوهش که روش آن از نوع روش کیفی با استفاده از مطالعه هرمنوتیکی شخصیت کانت و متون فلسفی آن و نحله پروتستان می باشد که برای فهم بهتر، نوشته های ایشان به طور مستقیم مورد بررسی قرار گرفته اند و آراء مفسران در این زمینه دخالت داده شده است. پاسخ به این سوال است که، چرا و چگونه می توان رد پای تلورانس دینی و اخلاقی پروتستانی را در کانت مشاهده کرد؟ و مبانی معرفتی تلورانس دینی و اخلاقی پروتستان مسیحی و ارتباط و عدم ارتباط آن دو با کانت به چه شکل بوده است؟ به تبع بیان معنای وسیعی که از تلورانس آورده شده است می توان گفت که، مذهب پروتستان مسیحی در زمره مذاهبی است که بر اساس تعالیم کتاب مقدس، تغییرات اساسی باورمند و تلورانس را نسبت به پیروان خود و ادیان دیگر در تمام حوزه های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، دینی، اخلاقی، علمی ، فلسفی و... ابراز نموده است و ایمانوئل کانت که یک فیلسوف مدرن و متأثر از این مذهب و فرقه باپیتسم است، به نسبت سنجی میانِ برداشتِ فلسفی خود از مقوله تلورانس به معنای آزادی، اراده، خود مختاری و وجدان که در بردارنده‌ ی جهت های فلسفی، دینی و اخلاقی بوده است؛ بهره برده است.