مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

امکان همسان‌انگاری میان پدیده‌های ذهنی انسان با نمادهای صوری (Formal Symbols) رایانه و درنتیجه رویکرد علم‌گرایانه به داده‌های رایانه‌ای و یکی پنداشتن ماهیت آن دو، از مهم‌ترین مسائل چالش‌برانگیزی است که عمدتاً در اثر تحولات نیم‌قرن اخیر در عرصة علم و فناوری و توسط فیلسوفان ذهن نمایان شده است. شبیه بودن برخی کارکردهای رایانه به فعالیت‌های ذهنی انسان، همانند آگاهی و حالات درونی و اراده، این مسئله را موجب شده است که تا چه میزان می‌توان کارکردهای رایانه را به ذهنمندی (Mindfulness) یا هوشمندی (Intelligence) نزدیک کرد و آیا می‌توان با پیشرفت علوم شاهد تحقق انسانی هوشمند در قالب‌های مصنوعی باشیم؟ مقالة حاضر با تحلیل هستی‌شناسانة حقیقت آگاهی بر اساس اندیشه‌های حکمت متعالیه و همچنین تبیین علمی ماهیت رایانه و داده‌های آن، به بررسی تطبیقی میان این دو امر پرداخته و به این نتیجه رسیده است که با توجه به ماهیت فلسفی آگاهی انسان، اساساً تحقق آگاهی و سایر پدیده‌های ذهنی برای موجودات فیزیکال همانند سخت‌افزارها از استحالة منطقی برخوردار است و قهراً آزمون تورینگ (Turing Test) در دفاع از رویکرد علم‌گرایانه به رایانه، آزمون موفقی قلمداد نخواهد شد. برهان اتاق چینی (Chinese Room) جان سرل را نیز می‌توان شاهدی مناسب برای استدلال‌ ارائه‌شده در این پژوهش دانست.

ترجمه ماشینی : عصب شناسی، روانشناسی و دین دومین عنوان منتشر شده در سری جدید علم و دین تمپلتون است. در این جلد، مالکوم جیوز و وارن اس. براون مروری بر رابطه بین علوم اعصاب، روانشناسی و دین ارائه می‌کنند که از نظر آکادمیک پیچیده و در عین حال برای خوانندگان عمومی قابل دسترسی است. نویسندگان اصطلاحات کلیدی را معرفی می‌کنند. تاریخچه علوم اعصاب و روانشناسی را به طور کامل ترسیم کنید، با تمرکز ویژه بر نحوه پیوند این رشته ها با دین در طول اعصار. و رویکردهای معاصر در هر دو زمینه را بررسی کنید، بررسی کنید که چگونه مناقشات فعلی علم/مذهب در حال انجام است. در سراسر، آنها موضوعاتی مانند آگاهی، اخلاق، مفاهیم روح، و نظریه های ذهن را پوشش می دهند. بررسی آنها از موضوعاتی مانند تحقیقات تصویربرداری مغز، روانشناسی تکاملی، و مطالعات نخستی‌ها نشان می‌دهد که چگونه پیشرفت‌های اخیر در این زمینه‌ها می‌تواند به طور هماهنگ با باورهای مذهبی ترکیب شود، زیرا آنها چیزهای زیادی به درک ما از جایگاه بشریت در جهان ارائه می‌دهند. جیوز و براون نظرسنجی جامع و فراگیر خود را با ارائه یک مدل بین رشته‌ای برای شکل‌دهی به گفت‌وگوی جاری به پایان می‌رسانند. علوم اعصاب، روان‌شناسی و دین، مطمئناً هم برای دانشگاهیان و هم برای روشنفکران کنجکاو جالب هستند، به پرسش‌های مهم قدیمی می‌پردازند و چگونگی تکنیک‌های علمی مدرن را نشان می‌دهند. می تواند طیف بسیار دقیق تری از پاسخ های بالقوه را برای این سؤالات ارائه دهد.

ریشه همه حرکت‌های انسان نیازهای اوست. شناسایی نیازهایی ریشه‌ای‌تر به درک و رفع عمیق‌تر نیازها و مدیریت و تربیت موفق‌تر در انسان منجر می‌شود. در میان اندیشمندان غربی و اسلامی از نیازهای انسان و نسبت میان آن‌ها سخن گفته شده است اما نیازی که هم در همه حرکت‌های انسان وجود داشته باشد (گستردگی) و هم ریشه بقیه نیازها باشد و به نیاز دیگری وابسته نباشد (نهایی بودن)، ذکر نشده است. مدعای این مقاله این است که با تحلیل نیازهای انسان می‌توان به نیازی رسید که چنین ویژگی‌ای داشته باشد و آن نیاز به ارزشمندی خویش است. البته در ادبیات دینی و ادبیات علمی (روان‌شناسی) به مفاهیمی اشاره شده است که به مفهوم ارزشمندی خویش نزدیکند اما هیچ کدام از آن‌ها را نمی‌توان به معنایی که ذکر شد نیاز بنیادین دانست. ارزشمندی، نیازی است برآمده از حب نفس و دوست داشتن خود که ذاتی انسان است و برای دوست داشتن خویش به دنبال اثبات یا ایجاد ارزشمندی خویش خواهد بود تا دچار تناقض «دوست داشتن امر بی‌ارزش» نشود. بر این اساس ابعاد وجه بنیادین این نیاز را می‌توان، ذاتی، عمومی، پیشینی، درونی، هدف نهایی، آرامش‌آفرین، ناخودآگاه و مشکک بودن دانست و شواهدی از متون دینی برای جایگاه بنیادین آن ذکر نمود. این ارزشمندی در نسبت بین خود مطلوب و خود فعلی اندازه‌گیری می‌شود و مطلوبیت بر اساس نظام ارزشی فرد تصویر می‌شود. بر این اساس نظام ارزشی فرد چیستی ارزشمندی و چگونگی تأمین آن را در فرد رقم می‌زند.

نظریه معنویت‌گرای «عقلانیت و معنویت» به دنبال کسب رضایت باطن و آرامش انسان است. آقای ملکیان در این نظریه با التفات به مقوله مدرن شدن انسان ویژگی‌ «خودالوهیتی» انسان معنوی را ذکر می‌کند. این مولفه از لوازم نگاه یگانه‌انگارانه(مونیستی) به «خدا، انسان و طبیعت» است. در این مؤلفه، انسان به عنوان نزدیک‌ترین دریچه به شعور هستی، دارای کامل‌ترین الوهیت است و می‌تواند از طریق الوهیت درونی خود، اتحاد خود با خدا و جهان را تجربه کند. این تحقیق با روش توصیفی_تحلیلی از طریق مطالعات کتابخانه‌ای به‌ دنبال بررسی انتقادی مونیسم و خودالوهیتی انسان معنوی با توجه به مبانی حکمت متعالیه و آموزه‎های وحیانی است. تأثیرپذیری از عرفان هندوئیسم برخلاف مبانی پذیرفته شده قبلی، تعارض آن با عرفان اسلامی(مورد پذیرش ملکیان)، تقابل خودالوهیتی با کمال معنوی و تنافی آن با هدف معنویت‌گرایی از مهم‌ترین نقدهای وارد بر این ویژگی انسان معنوی هستند.

المقدمة: إن هذا الأثر يشتمل على مجموعة من المقالات، لعدد من الكتّاب في موضوع الإنسان من زاوية مدخلين؛ المدخل الأول: «الاتجاه الإسلامي» بمعنى بيان النظريات الإسلامية المختلفة حول الإنسان. والمدخل الثاني: «الاتجاه الغربي» بهدف بيان التحليل الانتقادي للأفكار الغربية حول الإنسان. إن الإنسان على الرغم من اشتماله على صورة شاملة ومصاديق أكثر شمولية، يعدّ مفهومًا معدًّا وفي متناول الجميع، إلا أنه في الوقت نفسه يقع موضوعًا للكثير من الأبحاث والتحقيقات المتنوّعة بوصفه من أكثر الكائنات تعقيدًا. كما تمّ استعمال الكثير من الأساليب المتنوّعة في تجزئة وتحليل ماهية الإنسان ورغباته ومطالبه وآرائه وأفعاله وسلوكياته، وتمّ النظر فيها إلى الإنسان، على الدوام، بوصفه مسألة جديدة. إن كل حقيقة واقعية وحقيقية في العالم الخارجي، وكل نظرية اجتماعية وتجريبية بل وحتى الرياضية منها، يمكنها أن تنتهي، بشكل مباشر أو غير مباشر، إلى تقديم تفسير مختلف عن الانسان، ومن هنا ربما كان الإنسان هو الكائن الوحيد الذي يتحوّل على الدوام في كل حقل من العلوم إلى مسألة جديدة. وعلى الرغم من تحوّل «الإنسان» ـ بتأثير من حقول العلوم الإسلامية، ولا سيّما في الفقه والفلسفة والكلام والعرفان وما إلى ذلك ـ إلى محل للنظريات المتنوّعة، بل وموضع لتضارب الآراء؛ إلا أن هناك حوله الكثير من الأفكار المشتركة والتفسيرات المتفق عليها. إن هذه الأفهام المشتركة تعود جذورها في الغالب إلى الأوصاف التي تمّ بيانها في النصوص الدينية بشكل صريح؛ من قبيل أن جوهر الإنسان أمر واحد، وإن الاختلافات الجنسية والقومية والتربوية والاجتماعية بأجمعها أمور عارضة على ذلك الجوهر. وأن الإنسان يمتلك فطرة توحيدية وإلهية، وإن هذه الخصيصة هي التي تهديه إلى الكمالات وفعل الخيرات والحسنات وما إلى ذلك. ومن ناحية أخرى فإن تفسير الإنسان وتحليل المسائل الإنسانية عند المفكرين الغربيين مشتتة ومتباينة بل ومضطربة أحيانًا. من ذلك، على سبيل المثال، يمكن مشاهدة هذه الاضطرابات بشكل واضح في تقريرات الفلاسفة الغربيين في مختلف المراحل. إن التأمل حول الإنسان في ضوء التقرير الإسلامي والغربي، يشير إلى أن التفكير الغربي في هذا الشأن يواجه بعض التحديات؛ بالإضافة إلى اشتمال التفسير الغربي للإنسان على تناقضات هامّة أيضًا. ومن هذه الناحية ومن الزاوية الإسلامية، يمكن العمل على تحليل ونقد الكثير من الآراء الغربية بشأن المسائل المتعلقة بالإنسان. وإن هذه الإمكانية تفتح مساحة واسعة من الموضوعات التحقيقية بالنسبة إلى المحققين المسلمين؛ ابتداء من المسائل الأولية والبسيطة وصولًا إلى المسائل الغائية والمعقدة، وهي موضوعات من قبيل: ماهية الإنسان، والهوية الأنثروبولوجية، ومنهج فهم الإنسان، والاتجاهات الإنسانية المتعددة ـ الأعم من الدينية والمعنوية والفلسفية والتجريبية والنفسية والاجتماعية والاقتصادية وما إلى ذلك ـ وخصائص الإنسان المادي، وظرفيات وقابليات الإنسان، والغايات والأهداف الإنسانية، ومعاني الحياة، وماهية السعادة، والكرامة الإنسانية، وطرق الوصول إلى السعادة، والأبعاد المختلفة من الإنسان، واختيار وقدرة الإنسان، ومنشأ الطلب والإرادة، والميول والرغبات النفسانية، والموت ومسألة المصير، والتكامل والتطوّر، وعناصر ازدهار الإنسان، ومنشأ القوانين الإنسانية، وارتباط الإنسان بالله، وخلافة الإنسان في الأرض، والمسؤولية الإنسانية، وتقابل العقل والإحساس والكثير من المسائل الأخرى. ومن هنا فإن هذا الكتاب يسعى، من خلال اشتماله على مجموعة من المقالات المتنوّعة، إلى فهم أبعاد الإنسان، ونسبة الإنسان إلى الدين، وبحث بعض الأفكار والآراء الغربية حول الإنسان. إن الموضوعات والمسائل المتنوّعة لهذا الأثر في القسم الأول من الكتاب، تشتمل على ضرورة وإمكان الأنثروبولوجيا الإسلامية، وموقع الإنسان في الأنطولوجيا الإسلامية، وتحليل الإنسان الكامل في المنظومة الإسلامية، والأنثروبولوجيا عند صدر المتألهين، والعلامة الطباطبائي، ونظائر ذلك. والقسم الثاني منه يشتمل بدوره على نقد مباني وأساليب الأنثروبولوجيا الغربية، ونقد الاتجاه الإنساني في الغرب، ونقد تقرير بعض المفكرين والمذاهب الغربية حول الإنسان، والتحليل النقدي للأنثروبولوجيا الغربية القائمة على نظرية التطوّر، والقائمة على الفطرة، والناظرة إلى أسلوب الحياة، وحقوق الإنسان وما إلى ذلك. ومن هنا يمكن لهذا التحقيق أن يشكل خطوة تمهيدية في إطار التأمّل في هذا الشأن، وأن يكون نافعًا للأساتذة والباحثين والطلاب والجامعيين من الراغبين في فهم هذا الموضوع. وفي الختام يجدر بنا أن نتقدّم بالشكر الجزيل لكل من ساهم في إبداع هذا الأثر، ونخص منهم بالذكر كتّاب المقالات. كما نرفع أسمى آيات التكريم لرئاسة المركز الإسلامي للدراسات الاستراتيجية سماحة حجة الإسلام والمسلمين السيد هاشم الميلاني، على ما قدّمه من المساعدات والتسهيلات الكثيرة والقيّمة في إطار إنجاز هذا المشروع، بالإضافة إلى ما قدّمه من المقترحات والاراء النافعة في هذا الشأن. كما نتقدم بالشكر لسماحة حجة الإسلام الدكتور السيد محسن الموسوي على ما تقبله من عناء الإشراف والإرشاد النافع والعلمي، ولا يفوتنا أيضًا أن نتقدم بالشكر إلى الدكتور أحمد قطبي على مقترحاته وإنجازه لبعض المراحل العملية والتنفيذية من هذا المشروع. (محمد حسين كياني)