مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

دستیابی‌ به‌ فهم‌ درست‌ آیات‌ قرآن، هدف‌ اصلی‌ مفسران‌ قرآن‌ است. پس‌ از عهد تدوینِ‌ تفسیر، این‌ مهم‌ با شیوه‌های‌ گونه‌گون‌ به‌ وسیلة‌ آنان‌ صورت‌ گرفته‌ است‌ که‌ در مواضع‌ یا مواضیعی، تفاوت‌های‌ آشکاری‌ با هم‌ دارند. رمز و راز این‌ تباین‌ها، به‌ مبانی‌ نظری‌ - معرفتی‌ مفسران‌ بر می‌گردد که‌ در سایة‌ آن، رویکردهای‌ تفسیری‌ را رقم‌ زده‌ است. در این‌ بین، عترت‌ پیامبر در جایگاه‌ ترجمان‌ قرآن، تا آن‌ جا که‌ زمینه‌ و ظرفیت‌های‌ فرهنگی‌ و اجتماعی‌ اجازه‌ داده، در زمان‌ خود به‌ تفسیر آیات‌ واپسین‌ کتاب‌ آسمانی‌ پرداخته‌اند. نگاه‌ آنان‌ به‌ قرآن، برگرفته‌ از مبادی‌ استوار و مبانی‌ محکمی‌ چون‌ جامعیت‌ و برخورداری‌ این‌ کتاب‌ الاهی‌ از جنبه‌های‌ ظاهری‌ و باطنی‌ است. در سایة‌ این‌ اصول‌ اساسی، آموزه‌های‌ تفسیری‌ اهل‌ بیت‌ که‌ بیش‌تر در حوزة‌ تفسیر محتوایی‌ و مفهومی‌ است، بر روش‌هایی‌ اتکا دارد. این‌ مقاله‌ کوشیده‌ است‌ تا ابعاد آن‌ را پژوهش‌ کند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مطالعه شیوه های رفتار و تعامل پیامبر اعظم (ص) به عنوان برجسته ترین فرستاده الهی با گروه های مختلف مردم، از جمله نیازهای روزگار به شمار می رود. شناخت این شیوه ها می تواند راه های نفوذ در دل های مخاطبان تبلیغ و ترویج دینی را در عصر حاضر به ما بنمایاند. از میان طیف مخاطبان پیامبر اسلام، مهم ترین گروه ها مشرکان (شامل بت پرستان، ستاره پرستان و سایر پرستندگان خدایان متعدد) و اهل کتاب (شامل یهود، نصارا، صابئان و مجوس) بوده اند. حکمت و درایت نبوی ایجاب می کند که پیامبر (ص) با توجه به شناخت کافی که از مخاطبان خود دارد، برای هر گروه از مخاطبان به فراخور شرایط فکری ، روحی و اجتماعی، روش های مناسب و مؤثر و مستقلی را به کار گیرد تا فرآیند اقناع و اثرگذاری معنوی به خوبی به انجام رسد. در این مقاله مهم ترین روش های تبلیغی پیامبر(ص) در مواجهه با مشرکان (از جمله نرم خویی در برخورد و معاشرت، یادآوری نعمت ها، مقایسه بت ها با الله، ارسال نامه های دعوت به پادشاهان، حضور در میان قبایل و اعزام چهره های شاخص) و اهل کتاب (از جمله پاسخ به شبهه ها، تصدیق رسالت های پیشین، دعوت به مشترکات و عقد پیمان صلح و همزیستی) به اختصار بیان شده است.

پس از منطق الطیر عطار، منظومه های عرفانی مهمی سروده شده است اما منطق الطیر همچنان ارزش و جایگاه خود را در میان منظومه های عرفانی حفظ کرده است. مقاله حاضر به بررسی چرایی این موضوع پرداخته و در جهت تبیین این پاسخ می کوشد که ارزش منطق الطیر ارزشی روش شناختی است چرا که عطار در منطق الطیر صورت نهایی روش شناسی مکتب عشق را مطرح کرده است.

---

---

‫اين پژوهش در پنج فصل تنظيم شده است و هدف از آن، بررسي شيوه‌هاي تعليم و آموزش قرآن، توسط پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اهل‌بيت? است. نويسنده در کليات، به واژه‌شناسي پرداخته و از جمله، تحسين، تحقيق، ترتيل، تلاوت، تحزين، تزيين و تغنّي را تعريف نموده است. سپس جايگاه قرآن از ديدگاه پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اهل‌بيت? مطرح شده است. نويسنده بر اساس روايات متعددي از پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و ائمه?، به جايگاه قرآن در نگاه آن حضرات پرداخته است و ديدگاه هر يک از چهارده معصوم? را درباره قرآن با توجه به روايات ارائه نموده است. پس از آن، آموزش قرآن کريم در مکتب معصومان? ارائه شده است. در اين مبحث، پس از بيان اهميت علم‌آموزي در کلام پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و امام علي عليه السلام، انواع و روش‌هاي آموزش، صفات معلم، صفات متعلم، آموزش قرآن و اصول کلي در آموزش قرآن بيان شده است. نويسنده در فصلي ديگر، به انس پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اهل‌بيت? با قرآن پرداخته است. در اين فصل، راه‌هاي انس با قرآن، انس هر يک از چهارده معصوم? با قرآن و انس برخي نوادگان معصومان? و علما به عنوان شاگردان مکتب اهل بيت? با قرآن بيان شده است. مقايسه روش‌هاي آموزش قرآن در هندوستان، مصر، عربستان و ايران و بررسي محاسن و معايب آنها بحث ديگري است که نويسنده بدان پرداخته است. از جمله نتايج در اين پايان‌نامه، لزوم آگاهي نسبت به جايگاه قرآن براي کساني است که قصد يادگيري آن را دارند. همچنين انس با قرآن، نتيجه آموزش قرآن شمرده شده است. از آن رو که ما بايد تعليمات ديني را با تعليمات ديني پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و معصومان? مقايسه کنيم، آموزش قرآن هم از اين امر مستثنا نيست و در بحث مقايسه روش‌هاي آموزش در چهار کشور، بعضي از کشورها بسيار به روش اصيل نزديک دانسته شده است.

‫مباحث مربوط به معاد مانند ساير اصول اعتقادي، در روايات ائمه اطهار? به تفصيل بررسي شده است. اين پژوهش، در صدد بررسي روشهاي استدلال آن حضرات? در اثبات اصل معاد و مسائل مربوط به آن است. در اين پژوهش، پس از کليات، انواع استدلال و روشهاي استدلال ائمه? در اثبات اصل معاد، در اثبات کيفيت و چگونگي معاد، در لزوم و کيفيت ثواب و عقاب و در اثبات و کيفيت بهشت و جهنم در شش فصل ارائه شده است. ائمه? در اثبات معاد، از روش عقلي، عقلي- نقلي، و نقلي بهره بردهاند. موارد استدلال ائمه? با بهرهگيري از روش عقلي براي اثبات اصل معاد عبارت است از: اثبات ضرورت معاد از راه غايتمندي دنيا، اثبات امکان وقوع معاد از راه توانايي خداوند بر آفرينش دوباره انسان، و اثبات امکان وقوع معاد از راه تمثيل. براي بهرهگيري از روش عقلي- نقلي، ميتوان به اثبات امکان وقوع معاد از راه گزارش مخبر صادق به وقوع آن و اثبات امکان وقوع معاد از راه انکارناپذيري آن اشاره کرد. براي روش نقلي استدلال، ميتوان به اثبات امکان وقوع معاد از راه ارائه نمونههاي عيني و تاريخي زندهشدن دوباره انسان و اثبات امکان وقوع معاد از راه استدلال جدلي قرآن اشاره کرد. اثبات معاد جسماني- روحاني از راه برهان عدل الهي، از راه پاسخ به شبهه آکل و مأکول و از راه تمثيل، موارد روش عقلي ائمه? در اثبات کيفيت و چگونگي معاد است. در روش نقلي، ميتوان به اثبات معاد جسماني- روحاني از راه ارائه نمونه تاريخي و از راه مطلق بودن قدرت خداوند اشاره نمود. استدلال براي لزوم و کيفيت ثواب و عقاب از راه برهان عدل الهي و قاعده قبح خلف وعده، روش عقلي استدلال ائمه? است. بيان نعمتهاي مادي و معنوي بهشت در روايات، روش نقلي است. در پايان، اثبات و کيفيت بهشت و جهنم در دو گفتار روش عقلي و نقلي بيان شده است.

---

‫براي بهره‌مندي بهتر در تبليغ دين و آگاه سازي جامعه با رهاوردهاي پيامبران الهي، آشنايي با روش مناظرات آنان با مردم زمان خويش، راهگشاست. از اين رو، اين پژوهش در سه بخش به اين موضوع پرداخته است. حضرت نوح عليه السلامدر مناظره با قوم خود، با احتجاج و مجادله به طريق احسن و موعظه، آنها را به راه حق دعوت ميکرد. آن حضرت گاه از برهان و حکمت بهره جسته و گاه در گفتگوها با پند و اندرز، قوم خود را به سوي حق دعوت نموده است. حضرت ابراهيم عليه السلام با استدلال منطقي مردم را به يکتاپرستي دعوت نمود. او بتها را شکست و اين کار را به بت بزرگ نسبت داد، تا وجدان خفته آنها را بيدار کند. حضرت موسي عليه السلام در مناظرات خود، از يادآوري و شمردن نعمتها، برهان، نشان دادن معجزه، موعظه و روش مناظره خطابي بهره جست. حضرت عيسي عليه السلام همچون انبياي پيشين، با شيوه دعوت حکيمانه، مردم را به توحيد، تقوا، نبوت و نفي شرک دعوت مينمود. پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و سلم در شرايط مختلف، با حکمت و برهان، موعظه و اندرز و شيوه جدال احسن، مردم را به اسلام دعوت کرد. حضرت هود عليه السلام در تبليغ خود، بر توحيد در عبادت، بيم از عذاب الهي در روز رستاخير و اصل نبوت تأکيد داشت و از برهان و حکمت، جدال احسن، و موعظه بهره جست. موضوعات مناظرة حضرت صالح عليه السلام، توحيد و نفي شرک، پيروي از خدا و از خودش و پيروي نکردن از اسرافکاران بود. وي از برهان عقلي، موعظه و يادآوري نعمتها همراه با معجزه بهره جست. حضرت لوط عليه السلام براي هدايت قوم خود، از موعظه و نصيحت بهره جست و آنها را به پيروي از خدا دعوت نمود. حضرت شعيب عليه السلام با شمردن نعمتها، از روش موعظه و گاه تهديد بهره جست، و حضرت يوسف عليه السلام در رابطه با زليخا، از روش بيدار نمودن وجدان خفته و در رابطه با دو هم زنداني، از فطرت و روش مقايسه و پرسش بهره جست.