مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

اندیشمندان در مورد شیوه تفسیری المیزان بر سه مساله اتفاق نظر دارند: اول این که؛ علامه کاری بزرگ انجام داده است، دوم این که؛ المیزان روشمند است و سوم آن که؛ آرا مختلف تفسیری، روایی، لغوی و فلسفی از ترازوی نقد ایشان گذشته است. اما، کدام روش است که این هر سه را در بردارد؟ این نوشتار سعی در معرفی این روش و پیامدهای مثبت آن را در زمان علامه و پس از آن را دارد. علامه با استفاده از ادله لفظی و معنوی، چند رای تفسیری، روایی، لغوی را نادرست یا باطل اعلام نموده و در مواردی خواننده را به سمت رای صحیح سوق می دهد. این ویژگی سبب شده تا در «تمیز معنا» در مسیر انحرافی وارد نشده و مسیر صعودی معنای آیه مشخص شود. او در بسیاری موارد احتیاط نموده و نظر قطعی را اعلام نمی نماید، بلکه فقط تلاش نموده تا از نزول سطح فهم مخاطب به معانی نادرست جلوگیری نماید. این روش را «تنزیه معنا» نام گذاری نموده و در این نوشتار سعی داریم روش شناسی المیزان را با رویکرد «تنزیه معنا» در «سوره النجم» نشان دهیم. روش تنزیه معنا از دو جنبه قابل بررسی است: یکی تعیین مصادیق و از آن مهم تر فرهنگ «تنزیه معنا» است. از دیگر ویژگیهای روش «تنزیه معنا» جلوگیری از تشتت ذهن، جمع دلالی برخی روایات و آموزش نوعی روش در معناشناسی واژگان یعنی «فقه اللغه» می باشد.

در اين مقاله، تفسير الميزان و التفسير الكبير از نظر روش شناختی مورد مقايسه قرار گرفته است. از رهگذر اين مقاله روشن خواهد شد كه علامه طباطبايی با تكيه بر چه شاخص هايی انديشه های فخر رازی را قبول يا رد كرده است. گفتنی است كه بسياری از اختلافات اين دو مفسر معلول باورهای مبنايی آنان است؛ ولی بسياری از اختلاف ها به تفاوت روش آنان در تحقيق بر می گردد.

در این مقاله تفسیر المیزان که یکی از تفاسیر مهم شیعی عصر حاضر است، با تفسیر المنار که از تفاسیر معتبر قرن چهاردهم اهل سنت است، از نظر روش شناسی مورد مقایسه و تطبیق قرار گرفته است. از رهگذر این مقاله، جایگاه تفسیر المنار در تفسیر المیزان، و روش شناسی نقد آرای شیخ محمد عبده و رشیدرضا به وسیله محمدحسین طباطبایی روشن خواهد شد. گفتنی است مؤلف المیزان با تکیه بر دیدگاه شیعی و شاخص هایی که به وسیله اهل بیت ارائه شده است. آرای مورد اختلاف مؤلفان المنار را در این موضوع نقد و بررسی کرده است. بسیاری از اختلافات دو تفسیر، معلول باورهای مبنایی مؤلفان آن است؛ ولی بسیاری از اختلافات دیگر، به تفاوت روش آنان در تحقیق و عدم پژوهش کامل در یک موضوع بازمی گردد.

عليرغم برخي مخالفتها، تأويل را ميتوان روش ابن‌عربي براي شناخت واقع دانست. بحث از قواعد و روش‌شناسي ابن‌عربي در تأويل، هدف اصلي اين مقاله است. أخذ تأويل از حضرت حق، توجه به عقل در عين كافي ندانستن آن، لزوم توجه به معناي الفاظ و قواعد دستوري جملات، توجه به نصوص و ظواهرآيات از جمله اصول و قواعد حاكم بر تأويل‌پژوهي ابن‌عربي است. او تأويل را امري ذو مراتب ميداند. نزد او معناي تأويلي تنها يكي از وجوه معاني كلام است و با تأويل، متشابه از تشابه خود خارج نميشود و لذا عارف هميشه در بيان اشارتهاي خويش جانب احتمال را رعايت ميكند. ابن‌عربي، روش خود و عرفا را اشارت در مقابل تفسير مينامد و ضمن منتسب دانستن اين شيوة بيان به حضرت حق، دو وجه براي انتخاب اين روش ذكر ميكند. او تفسير را از وجهي همان اشاره و از وجهي ديگر مغاير با آن ميداند. يكي از اهداف مهم ابن عربي از بيان تأويل، تشويق و تهييج مخاطب براي سفر و سلوك است. بيان مباني عرفاني و استناد به آيات، احاديث و روايات از مشخصه‌هاي ديگر بيانهاي تأويلي اين عارف بزرگ است.

---

شناخت روش تفسیری مفسران در کشف مراد خداوند و مبانی آن‌ها در چگونگی فهم مفاهیم عالیه ‏قرآن یکی از شاخه‌های پژوهش در علوم قرآن می‌باشد. در این پایان‌نامه روش تفسیر «الجدید فی تفسیر ‏القرآن المجید» اثر آیه‌الله محمّد سبزواری نجفی، مورد بررسی قرار گرفته است. الجدید تفسیری به زبان ‏عربی ساده، روان و مناسب برای طالبین فهم بیشتر معارف قرآنی است.‏آیت الله سبزواری در این تفسیر، از جوامع حدیثی شیعه بهره فراوان برده لذا تفسیرش ذیل تفاسیر ‏روایی شیعه جای می‌گیرد. البته این بدان معنا نیست که مفسر هیچ اجتهادی در امر تفسیر نکرده و به ‏نقل قول اکتفا کرده باشد بلکه از اقوال مفسرین صحیحترین نظر را برمی‌گزیند و در مواردی، با استفاده از ‏روایات، لغت و سایر آیات نظر خود را بیان می‌کند. تفسیر الجدید از لحاظ ساختار و ایجاز، از جمله بهترین ‏تفاسیر معاصر می باشد به گونه ای که مفسر ابتدا شناسنامه کلی سوره را بیان و سپس آیات را ترجمه ‏کرده و به دنبال آن مباحث مربوط به لغت و نکات ادبی را مطرح می کند و مباحث کلامی، فقهی، علمی و ‏برخی مسائل روز را نیز ارائه می نماید.‏تفسیر ایشان فاقد مقدمه است که بیانگر مبانی، قواعد، روش‌ها و گرایش‌های تفسیری آن باشد، لذا با ‏تتبع در متن مشخص می‌شود که وحیانی بودن قرآن، مهم‌ترین مبنای مفسر در تفسیر قرآن می باشد. ‏همچنین ایشان، به جامعیت و معجزه بودن و حکیمانه بودن قرآن نیز، معتقدند.‏در قواعد تفسیری هم از تمامی لوازم مورد نیاز در تفسیر بهره جسته است؛ از جمله: علم لغت، اسباب ‏النزول، سیاق و ... . روش تفسیری سبزواری در تفسیر الجدید، روش جامع می باشد؛ تا حد امکان، تمام ‏جوانب تفسیر مورد ملاحظه قرار گرفته و این روشى است که شامل تفسیر قرآن به قرآن، قرآن به روایات ‏و قرآن به عقل مى‏شود و حقیقت اینکه مفسر، خود را مقید و محدود به یک روش خاص نکرده و خود را ‏از قراین عقلى یا نقلى در تفسیر محروم نمی کند. گرایش تفسیری تفسیر الجدید شامل انواعی از گرایش ها ‏در تفسیر می‌باشد، با این وجود گرایش کلامی در تفسیر الجدید نمود بیشتری دارد.‏

در این پایان نامه مبانی روش شناسی تفاسیرموضوعی بررسی شده و جنبه های روشی، ارکان معرفتی و مبانی نظری تفاسیر موضوعی مورد تحقیق قرار گرفته است. در ابتدا خاستگاه اجتماعی و فرهنگی تفاسیرموضوعی، پیشینه تاریخ، و جایگاه تفاسیر موضوعی درطبقه بندی تفاسیر ذکر شده است . سپس ده نمونه ازتفاسیر موضوعی جهت بررسی انتخاب و ارکان مختلف تفاسیر موضوعی و ارکان درونی و بیرونی آنها بررسی شده است.

ابوالقاسم حسین بن علی معروف به وزیر مغربی (370ـ418 ق) دانشمند ذوفنون شیعه در اواخر قرن چهارم هجری است که علاوه بر تصدی مناصب مختلف کتابت و وزارت در حکومت‌های مختلف فاطمی، آل‌بویه، بنی‌عقیل، و مروانیان، آثار علمی متعددی در زمینه‌های مختلف از جمله شعر و ادب، انساب، تاریخ و تراجم، و تفسیر قرآن به‌جا گذارده است. حوادث زندگی کوتاه و پرتلاطم او اثر مهمی در شکل‌گیری شخصیت علمی و ادبی وی داشته است. وی به سبب شغل وزارتی پدر و اجدادش، و نیز تعلق خاطر خودش به امر سیاست و ادب، در مناطق مختلف جغرافیایی جهان اسلام به‌سر برده، آموزش دیده، به فعالیت علمی و سیاسی پرداخته، به مراوده‌ی با بزرگانی از اهل علم و ادب و سیاست پرداخته، و 18 سال پایانی عمر وی، در کشاکش همکاری یا قطع ارتباط سیاسی با حکومت‌های مختلف حجاز، شام، عراق و جزیره گذشته است. از میان مهم‌ترین آثار علمی وی، المصابیح فی تفسیر القرآن نقشی اساسی در سیر تاریخ تفسیر شیعه داشته است. با نگارش این تفسیر و بسط روش وزیر مغربی در تفسیر بعدی شیعه، یعنی التبیان فی تفسیر القرآن، دوره‌ای جدید در تفسیر نگاری شیعه آغاز شده است که به سبب پیوند این تحول علمی با تحولات اجتماعی، سیاسی و تاریخی زمان، می‌توان آن را پارادایم جدید تفسیرنگاری شیعه تلقی کرد. کشف نسخه‌های تفسیر المصابیح و تحلیل اجزا، عناصر، منابع، و روش‌های وزیر مغربی در این کتاب، نشان می‌دهد سهمی که تاکنون همگان برای شیخ طوسی و تفسیر التبیان وی در تغییر رویکرد تفسیری شیعه از روایی به اجتهادی و جامع قائل بوده‌اند، تا حد زیادی باید به وزیر مغربی نیز داده شود؛ به این معنا که آغازگر این رویکرد جامع در تفسیرنگاری شیعه، وزیر مغربی بوده و شیخ طوسی کمال دهنده‌ی آن به‌شمار می‌آید. برخی ویژگی‌های کلی که چهره‌ای خاص و متفاوت با تفسیر المصابیح بخشیده‌اند عبارتند از: شواهد شعری مخصوص خود مؤلف؛ نهایت ایجاز در متن، دقت زیاد در جمله‌بندی و استفاده از کلمات دقیق؛ ابتکار و عدم تقلید در نثر و بیان آرا و نظرها؛ نقل به معنا در بیان تمام اقوال و روایات؛ نقل از کسانی که هیچ اثری از آن‌ها جز تفسیر مغربی نمی‌شناسیم؛ نقل مطالب علمی و تاریخی از معاصران؛ تنوع مضامین و ابزارهای تفسیری مختلف در بیان معنای آیات. وزیر مغربی نخستین مفسر شیعه است که در عین تاکید و دفاع از آموزه‌های فقهی و کلامی شیعه در تفسیر خود، از دیگر عناصر غیرشیعی در عصر خود نیز بهره می‌برد. مهم‌ترین این موارد عبارتند از: توجه فراوان و اساسی به لغت، صرف، اشتقاق، نحو، استشهاد به شعر جاهلی، همراه با پذیرش قول لغوی؛ رجوع به ادبیات تفسیری اهل سنت، از جمله تفسیر طبری برای نقل روایات و آرای تفسیری صحابه و تابعین؛ کاهش میزان نقل از روایات ائمه علیهم السلام و عدم اشاره به منابع و روات شیعه؛ توجه به مباحث کلامی روز به ویژه از طریق نقل آرای تفسیری کلامی و ادبی معتزله برای نخستین بار؛ توجه فراوان به ادبیات و روایات سیره و مغازی برای فهم حوادث صدر اسلام در قرآن؛ مراجعه‌ی مستقیم به اهل کتاب و کتب متداول میان ایشان از جمله متن عهد قدیم و عهد جدید برای نقل مواضع مشابه یا مخالف با آیات قرآن همراه با نقد عهدین و گاه پذیرش آن. این ابزارها و منابع تفسیری تقریباً همگی ــ به‌جز مورد آخر ــ در مکتب تفسیری شیخ طوسی مورد قبول قرار گرفته و از آن‌ها در تفسیر التبیان و سایر تفاسیر بعدی در پارادایم جدید چون منتخب التبیان (ابن‌ادریس)، مجمع البیان (طبرِسی)، روض الجنان (ابوالفتوح رازی)، متشابه القرآن و مختلفه (ابن‌شهرآشوب)، فقه القرآن (راوندی)، نهج البیان (شیبانی)، و کنز العرفان (فاضل مقداد) مکرراً استفاده شده است.

محمد طاهر بن عاشور، عالم، فقیه و مفسّر معاصر تونسی است که این رساله در پی ارزیابی مبنا و رویکرد های وی، به کنکاش در تفسیر گران سنگ التحریر و التنویر پرداخته است. روش ابن عاشور به عنوان مفسری عقل گرا، روش تفسیر قرآن به قرآن است. وی با بهره گیری از تسلط فراوان خود بر ادبیات غرب خصوصاً علم بلاغت و شعر کهن عرب، و با تکیه بر شناخت عمیق واژه شناسی، جلوه ای ادبی به تفسیر خود بخشیده است که بیش از هر چیز، روشن گر وجوه مختلف اعجاز بیانی قرآن می باشد. ابن عاشور درمان و راه حل مشکلات و دردهای جوامع مسلمان را رجوع به قرآن و تطبیق عملی آن در زندگی می داند از این رو تفسیر او، دارای رویکردی اجتماعی سیاسی نیز می باشد. در مسایل کلامی نگاه او اشعری است مگر در مواردی اندک که به دیدگاه معتزله گرویده است. وی به موضوعات علوم قرآنی گاه به صورت گسترده مثل موضوع اعجاز قرآن، قرائات، ترتیب آیات و سور و قصه های قرآن و گاه به صورت گذرا در تفسیر آیات مربوطه، پرداخته است. عدم اهتمام ابن عاشور به روایات صحیح یا متواتر اسباب النزول ذیل آیات نازل شده در شأن اهل بیت مانع از آن شده که مؤلف بتواند در تفسیر این آیات راه صواب را بپیماید و در نتیجه تفسیر خود را از بیان مقام و منزلت این بزرگواران محروم نموده است.