جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بین اندیشه متاخر ویتگنشتاین در باب بازی‌های زبانی و گرامر زبان و ایده قیاس‌ناپذیری پارادایم‌های علمی کوهن شباهت‌هایی وجود دارد که منشاء آثاری تطبیقی بین این دو شده است. یکی از مسائلی که هر دو اندیشه فلسفی با آن مواجه‌اند، نسبی‌گرایی و معضلات و پرسش‌های متعددی است که نسبی‌گرایی برای یک اندیشه فلسفی ایجاد می‌کند. از وجوه اشتراک اندیشه این دو فیلسوف محوریت چارچوب مفهومی و زبانی در ارتباط با مسائلی چون معنا، فهم و صدق است. همین مطلب مورد توجه برخی از تفاسیری است که ویتگنشتاین و کوهن را حامی نسبی‌گرایی می‌دانند. در اینجا مساله نسبی‌گرایی را با تمرکز بر معضلات نسبی-گرایی برای فهم و نیز صدق، و با محوریت آثار دو مفسر ویتگنشتاین و کوهن؛ یعنی هانس گلاک و مویال شاروک، مورد بررسی قرار می‌دهیم. در باب مسائل مذکور بین این دو مفسر اشتراکات و اختلافاتی در تفسیر ویتگنشتاین و کوهن وجود دارد. از نگاه نویسنده، اولا نه قیاس‌ناپذیری کوهن و نه ایده گرامر ویتگنشتاین مانع از فهم دو پارادایم یا دو چارچوب زبانی از یکدیگر نیست. در ثانی بین ویتگنشتاین و کوهن اختلافی بر سر تقدم و تاخر زبان از یک سو و طبقه‌بندی‌های ذهنی از سوی دیگر وجود دارد. ثالثا ایده رفتار مشترک نوع بشر در اندیشه ویتگنشتاین مانع از نسبی‌گرایی در صدق نیست. با توجه به این سه موضع، مواضع گلاک و مویال شاروک در تفسیر ویتگنشتاین و کوهن مورد انتقاد قرار گرفته است.

ویتگنشتاین در کتاب «ملاحظه­‌هایی در بارۀ رنگ» در یک عبارت کوتاه در بارۀ این باور که آیا خداوند در نگرش کسی که به او اعتقاد دارد به‌عنوان تبیین­گر رخدادهای جهان تلقی می‌­گردد؟ یعنی جایگاه خداوند در باور یک مؤمن فقط به‌عنوان موجودی نهایی است که می‌­توان از طریق او تنها حوادث جهان را تبیین کرد؟ یا این‌که خداوند به‌عنوان حقیقتی است که مؤمن با باور خود به او زندگی می‌­کند؟ برایان دیویس در شرح و تفسیر این عبارت کوتاه سعی می­‌کند نگرش ویتگنشتاین در بارۀ باور یک مؤمن به خدا، را واکاوی کند. در این واکاوی، در نهایت، به این نتیجه می‌رسد که نگاه ویتگنشتاین دربارۀ خدا و نگاه او دربارۀ نگرش یک مؤمن به خدا، به‌هیچ‌وجه نگرشی تقلیل­‌گرایانه نیست، بلکه به­ گونه‌­ای به رویکرد سنتی، همدلی بیش­تری نشان می‌­دهد.

این اثر عضوی از مجموعه آثار فلسفی انتشارات بلک ول می‌باشد. آثار فلسفی وی که توسط این موسسه ارائه می‌شود، عمده هدفش تشریح و تبیین شاخه‌های عمده فلسفی و مبانی اندیشه‌های فلسفهی هر حوزه می‌باشد. این اثر هم با چنین هدفی به عمده مباحث موجود دین معاصر جهان می‌پردازد و می‌کوشد تحلیلی جامع، روشن و روزآمد از مباحث این حوزه فکر فلسفی ارائه نماید. این اثر شامل ده فصل می‌باشد. این کتاب شامل مقدمه و ده فصل است. در این ده فصل از اعتقادات دینی، اعمال و آداب دینی و تصاویر واقعیت، قدرت الاهی، ماده گرایی، تحصل گرایی و خدا، ارزش ها و کثرت گرایی، قرینه، تجربه و خدا، مساله شرو چشم اندازهای خیر، خدا باوری و طبیعت گرایی بحث شده است.

لودویگ یوزف یوهان ویتگنشتاین (1951 - 1889)، چهرۀ برجسته¬ی فلسفۀ تحلیلی و از مهم¬ترین فیلسوفان قرن بیستم بود که آثارش تأثیر چشم¬گیری در مباحث معرفت¬شناسی، فلسفۀ زبان و فلسفۀ ذهن گذاشت. هرچند که نوشته¬ها و اظهارات مستقیم ویتگنشتاین راجع به دین بسیار اندک می¬باشند، اما شرح¬ها و تلاش¬هایی که به جهت بررسی و انطباق پیامدها و برآیندهای فلسفۀ وی با تفکر دینی نگاشته شده¬اند، بسیار است. یکی از معتبرترین این نوشته¬ها، کتاب ویتگنشتاین و فلسفۀ دین به ویراستاری رابرت.ال.ارینگتون و مارک ادیس در سال 2001 توسط انتشارات راتلج منتشر گردیده است. این کتاب شامل ده مقاله از نویسندگان و ویتگنشتاین¬پژوهان مختلف ذیل عنوان فلسفۀ دین از نگاهِ ویتگنشتاین می-باشد. هدف این پژوهش، ترجمۀ پنج مقاله از ده مقالۀ کتاب ویتگنشتاین و فلسفۀ دین ضمن بررسی مضامین و آراء مطرح شده در آن¬ها می¬باشد که موضوعات مطرح شده در این پنج مقاله، خدا، جادو، آفرینش، ایمان و گفتار دینی می¬باشند.

زبان‌ورزی» کنشی ارتباطی است که کاربردی معین داشته‌باشد. «معنا» همان کاربرد معین ارتباطی است. خاستگاه معنا زندگی اجتماعی است. حتا مفهوم‌های ذهنی هم در بستر اجتماع پدید می‌آیند. از آن رو که خاستگاه زبان جامعه است پس زبان خصوصی یعنی زبانی که آنچنان تخصصی است که کاربر آن نمی‌تواند آن را به دیگری بیاموزد ممکن نیست. به عبارت دیگر زبان خصوصی عبارتی متناقض‌نما است. معنا از آن رو که معین است پس الگو دارد. ویتگنشتاین به جای اصطلاح الگوی معناداری یا زبان‌ورزی گاهی از اصطلاحات دیگری چون منطقِ زبان، گرامر (دستورِ) زبان، گرامر (دستورِ) ژرفِ زبان و قواعد زبان استفاده می‌کند. ویتگنشتاین زبان‌ورزی را از آن جهت که کنش است و قاعده‌مند است، همانند بازی می‌انگارد. او ساده‌ترین گونه‌های زبان را «بازی زبانی» می‌نامد. هر بازی زبانی به‌تنهایی زبانی کامل است. از به‌هم‌پیوستنِ بازی‌های زبانی ساختارهایی کلان شکل می‌گیرد. می‌توان به این ساختارها به گونه‌های متفاوتی نگریست. اگر به فرم این ساختارها نگریسته شود، زبان‌های فارسی، انگلیسی، عربی و... دیده می‌شوند اما اگر در کارکرد این ساختارها دقّت شود، زبان‌های علم، فلسفه، دین و... به چشم خواهد آمد. زبان‌آموزی یادگیری یک فن است. هر کاربر زبان ممکن است که در زبان‌ها و بازی‌های زبانی گوناگونی مهارت داشته‌باشد. الگوهای معناداریِ فنونِ زبان‌ورزیِ یک کاربرِ زبان «شکل زندگی» او نامیده می‌شوند. به بیان دیگر، این الگوهای معناداری به زندگی وی شکلِ معنادار می‌دهند. کسی که هنوز زندگی اجتماعی‌ای نداشته‌است؛ از جمله نوزادان، زندگی‌شان شکل یا همان الگوی معناداری ندارد پس هنوز در آن هیچ معنایی در کار نیست. با آغاز کردن زندگی اجتماعی به‌تدریج الگویی جهت معنا پدید می‌آید. فیلسوف الگوهای معناداری را توصیف می‌کند. شکل زندگی‌ای که بیان شده‌باشد «جهان‌تصویر» نامیده می‌شود. الگوی بیان‌ناشدۀ زبان‌ورزی از جنس اطمینان است، اطمینان در «زبان‌ورزی کردن به گونه‌ای خاص». این اطمینان، در زبان دین «ایمان» نامیده می‌شود. مراد از «دین» آن چیزی است که در زبان روزمرّه به طور رایج دین نامیده می‌شود. بیان کردن الگوی معناداری یعنی این که گزاره‌هایی گفته شود که گویای همان شیوۀ مورد اطمینان زبان‌ورزی باشند. این گزاره‌ها بنیاد توجیه دیگر گزاره‌ها هستند. چنین گزاره‌هایی در زبان دین «باورهای ایمانی» نامیده می‌شوند. فیلسوف در جایی می‌تواند به توصیف الگوی معناداری بپردازد که دو بازی زبانی به‌رغم شباهت ظاهری، کارکرد متفاوت داشته‌باشند پس فیلسوف نمی‌تواند همۀ شکل زندگی را بیان کند. فیلسوف به بیان این تفاوت‌ها می‌پردازد تا از کاربست اشتباه زبان جلوگیری کند. همچنین بیان الگوی معناداری به آموزش زبان کمک می‌کند. افزون بر این از آن رو که توجیه نظری دانسته‌ها در گزاره‌های گرامری به پایان خود می‌رسند، بیان این الگو توجیه نظری کامل دانسته‌ها را ممکن می‌کند. «گفت‌وگو» کنش متقابل زبانی‌ای است که فایده‌ای بر آن مترتب باشد. البته جهت گفت‌وگو اشتراک در «مفاهیم» بسنده است لیکن اشتراک در «داوری» می‌تواند شکل‌گیری گفت‌وگویی در قالب پرسش‌وپاسخ را ممکن کند، حال اگر میل به ادامۀ پرسش‌وپاسخ در پرسش‌گر به طور مداوم وجود داشته‌باشد، این گفت‌وگو در پاسخ‌هایی از جنس گزاره‌های گرامری پایان می‌یابد وگرنه گفت‌وگو به طور کمال‌نایافته به آخر می‌رسد پس لازمۀ داشتن یک گفت‌وگو آشکارسازی باورهای گرامری از طریق فلسفیدن نوویتگنشتاینی نیست لیکن آشکارسازی این باورها امکان «استدلال کامل» را فراهم می‌کند. شکل زندگی در نسبت با «واقعیت‌های زندگی» است پس دگرگشتِ واقعیاتِ زندگی شکل زندگی را هم ممکن است دگرگون کند پس از آن رو که واقعیات زندگی متغیّرند، شکل زندگی پویا است. تغییر واقعیات زندگی گاه سبب می‌شوند که کاربر زبان مهارت خود در بازی زبانی‌ای را از دست بدهد لیکن در بازی‌ای تازه مهارت یابد. کاربرِ زبان نمی‌تواند با ارادۀ مستقیمِ خود همانند اراده کردن در تکان دادن دست خود، شکل زندگی خود را دگرگون کند اما از آن رو که شکل زندگی در نسبت با واقعیات زندگی است، فرد کاربر زبان می‌تواند با ارادۀ تغییر این واقعیات، درنهایت، شکل زندگی خود یا دیگری را دگرگون سازد. این همان روندی است که تبلیغ دینی دارد. «مبلّغ دینی» کاری می‌کند که ایمان که شکلی برای زندگی است در دیگری شکل بگیرد. به بیان دیگر، مبلغ دانسته‌هایی تازه نمی‌آموزاند بلکه شکل زندگی دیگری را با ترفندهایی از جمله «خطابۀ شورانگیز» دگرگون می‌کند و فهمِ دیگری را از شالوده و از نو می‌سازد. البته تبلیغ دینی فقط گاهی شکل گفت‌وگو را دارد یعنی این که دوسویه است و گاهی شکل موعظۀ یک‌سویه به خود می‌گیرد. «فیلسوفان دین» که با فلسفه‌ورزی خود در دین، الاهیات توصیفی یا همان شکل زندگی دینی را بیان می‌کنند، می‌توانند در حوزۀ تخصصی خود به گفت‌وگوی برهانی بپردازند. همچنین «دین‌داران»ی که از وصف‌های شکلِ زندگیِ دینی یا همان باورهای بنیادیِ دینیِ خود و دیگری خبر دارند، می‌توانند بر اساسِ مبانیِ مشترکِ هم‌دیگر با هم به گفت‌وگوی برهانی کامل و بر اساسِ مبانیِ متفاوتِ هم‌دیگر به گفت‌وگوی جدلی بپردازند. البته همان‌طور که گفته شد شرط شکل‌گیری یک گفت‌وگو، بیان گزاره‌های گرامری نیست پس «دین‌دارانی که فلسفه‌دان نیستند» هم در صورت اشتراک در مفاهیم می‌توانند با هم گفت‌وگو داشته‌باشند و اگر که در داوری و توجیه هم اشتراک داشته‌باشند این گفت‌وگو می‌تواند قالب پرسش‌وپاسخ برهانی هم به خود بگیرد اما گفت‌وگوی جدلی و کمال گفت‌وگوی برهانی نیاز به فلسفیدن دارد تا مبانی زبان‌ورزی دو طرف گفت‌وگو، تا اندازه‌ای، بر ایشان آشکار گشته‌باشد. گفت‌وگوی جدلی است که امکان گفت‌وگوی استدلالی میان دو فرد با شکل‌های دین‌داری بسیار متفاوت را فراهم می‌کند. البته تبلیغ دینی هم می‌تواند چنین کارکردی داشته‌باشد.

ترجمه ماشینی: لودویگ ویتگنشتاین (1889-1951) بدون شک یکی از مهمترین فیلسوفان قرن بیستم و شاید هر قرن دیگری بود. او همچنین مردی جذاب، کاریزماتیک و تحریک‌کننده بود. توانایی فلسفی او تقریباً بلافاصله توسط برتراند راسل شناسایی شد، و در طول زندگی خود آثار او ابتدا پوزیتیویسم منطقی و سپس فلسفه زبان معمولی را تحت تأثیر قرار داد. از آن زمان به بعد در اندیشه فلسفی پسا تحلیلی نیز به مرکزیت تبدیل شد. فراتر از دنیای فلسفه آکادمیک، الهام بخش نمایشنامه نویسان، شاعران، رمان نویسان، معماران، فیلمسازان و زندگی نامه نویسان بوده است. الف تا ض فلسفه ویتگنشتاین برای هر کسی که می خواهد درباره فلسفه و زندگی این متفکر مرموز بیشتر بداند در نظر گرفته شده است. این کتاب شامل مروری مقدماتی از زندگی و کار او، جدول زمانی رویدادهای مهم مرتبط در زندگی و پس از آن، کتابشناسی گسترده، و بالاتر از همه، A-Z از ایده ها، افراد و مکان هایی است که در زندگی او نقش داشته اند. ..

اهمیت گزاره‏‌های این‌‏همانی در منطق ویتگنشتاین بیش از هرگونه گزاره دیگری اعم از بسیط یا معین است. گزاره‌‏های این‏‌همانی است که از طریق آن می‌‏توانیم به عینیت و یگانگی ماهوی جهان آگاهی یقینی بیابیم. گزاره‌‏های این‌‏همانی مبنای اثبات و حتی انکار دیگر گزاره‌‏هایند، بنابرین گزاره‏‌های این‏‌همانی هیچ گزاره علمی دیگری را تولید نمی‏‌کند اما بدون آن نیز هیچ گزاره علمی دیگری، صادق یا کاذب، و به‌نحو منطقی امکان‏پذیر نیست. تنها به تأیید مضمونی گزاره این‏‌همانی در گزاره‌‏های دیگر می‌‏توان آن گزاره‌ها را صادق یا کاذب دانست. بدون گزاره‏‌های این‏‌همانی حتی نمی‏‌توان حدس زد جهان غیر مبتنی بر این گزاره‌‏ها چگونه خواهد بود. این است اسطوره گزاره‏‌های این‌‏همانی که فیلسوف لودویک ویتگنشتاین در برخی از نوشته‌‏های خویش و به‏‌خصوص در اثر ارزشمند وی مرسوم به درباره یقین و یادداشت‏‌ها (1918- 1914) به جنبه‌هایی از آن توجه نموده است. گستره گزاره‏‌های این‌‏همانی جهان است و گستره جهان به‌‏اندازه گستره منطقی است که گستره این‌‏همانی است. مرزهای جهان و مرزهای زبان به غیر از گزاره‌‏های این‌‏همانی نماینده تام و تمام دیگری در میان گزاره‌‏ها ندارد. در نظر ویتگنشتاین این گزاره‌‏ها فاقد ویژگی تحاکی و تصویری‏‌اند اما ضرورت برخاسته از این گزاره‏‌ها یک ضرورت تام و تمام ابتدایی و مقدماتی است. بدون گزاره‏‌های این‌همانی نمی‌‏توانیم آن‌گونه بیندیشیم که اینک می‏‌اندیشیم و بنابرین بحث درباره ماهیت این گزاره‌‏ها بدون تردید در کشف و شناخت منطق وجودشناسی مندرج در نظریه زبانی ویتگنشتاین مهم و ارزشمند خواهد بود. واقعیت ناشی از این‌‏همانی نیست اما آن مصداق این‌‏همانی است.