جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش در پی بررسی رابطه حق و خیر ـ که موضوعی نوظهور در فلسفه اخلاق به‌شمار می‌آید ـ در قرآن است. قرآن مکرراً خیر را معرفی کرده و از همگان می‌خواهد برای نیل به رستگاری عامل به خیر باشند. از طرفی قرآن حقوق فردی و اجتماعی را محترم شمرده و به نقض این حقوق هشدار داده است. با این حال گاهی میان حق و خیر تزاحم پدید می‌آید. به دیگر سخن پذیرش یک عقیده یا انجام یک فعل بر مبنای آزادی اراده اگرچه حق انسان است اما برای او خیر نیست. قرآن با رعایت این اختیار به انسان توصیه می‌کند تا جایی که ممکن است و به حقوق دیگران لطمه نمی‌زند خیر را بر حق ترجیح دهد. توصیه قرآن این است که در تزاحم بین حق فردی و خیر، خیر باید اولویت داده شود اما در تزاحم بین حق جمعی و خیر، مادامی که صاحبان حق رضایت ندارند، نباید حق نادیده گرفته شود. اولویت دادن به خیر به‌خصوص در حوزه‌های عبادی که جنبه فردی بیشتری دارند نباید با اجبار همراه باشد زیرا مخل اختیار انسان است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی تحلیلی پس از معرفی مصادیق حق و خیر، نمونه‌هایی از مطابقت و تزاحم بین حق و خیر در قرآن را استخراج و مورد بحث قرار داده است.

زمینه و هدف: در میان روش‌های تربیتی، تربیت ولایی با توجه به اتصال آن به خدای متعال می‌تواند به ‌عنوان بهترین روش مورد استفاده قرار گیرد و بهره‌مندی از آن لازمه تحقق تربیت اسلامی به ‌معنای حقیقی کلمه است. لذا مسئله پژوهش حاضر تربیت ولایی با توجه به زیارت جامعه کبیره به‌ عنوان نمونه‌ای از منابع اتصالی علم ائمه به خدای متعال می‌باشد و هدف آن تبیین تربیت ولایی و ارائه یک الگوی کامل تربیتی برای مربیان جامعه است. روش: این پژوهش به ‌شیوه نمونه‌گیری هدفمند از زیارت جامعه کبیره به‌ عنوان منشور بلند امامت و ولایت سود برده است. بر همین اساس با اتکا به روش تحلیل مضمون به مطالعه مستمر زیارت جامعه کبیره و تفاسیر مربوط بدان پرداخته شد و پس از استخراج فرازهایی با محتوای مشابه، خرده مضمون‌های تحقیق گردآوری گردید. در مرحله بعد مضمون‌های مشترک اتحت مضامین سازمان‌دهنده؛ تربیت ‌علمی، اخلاقی، اجتماعی، عاطفی، معنوی و زیستی قرار گرفته و پس از آن تمامی این مضامین ذیل مضمون فراگیر تربیت ولایی آورده شد. در پایان مضامین تربیت ولایی تحلیل گردیده و چرایی لزوم قرارگرفتن آن تحت لوای ولی خدا تبیین شده است. یافته‌ها و نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش حاکی از این بود که تربیت ولایی نسخه تربیتی کارآمدی برای تحقق تربیت اسلامی است و تبعیت از امام به‌ عنوان انسان کامل و رشدیافته در تمامی وجوه تربیتی و به عالی‌‌ترین درجه ممکن می‌تواند موجب سعادت در حیات دنیوی و اخروی گردد.

زمینه: سخنی در حوزه حجاب مطرح شد که در اذهان مردم نگاه جدیدی را ایجاد نمود و دری را در جهت بیداری مردم گشود و آن حرمت سیاسی کشف حجاب بود. هدف: این مقاله با این فرضیه که حرمت سیاسی کشف حجاب ریشه در آیات قرآن دارد و مطابق با قرائن تاریخی است، به دنبال نگره‌پردازی(تئوریزه)کردن نظریه حرمت سیاسی کشف حجاب، می‌باشد. روش‌: پژوهش از روش نظریه‌پردازی داده محور استفاده نموده و ابتدا آیاتِ قرآن، کدهای لازم را دریافت، سپس سایر منابع از جمله احادیث، مقالات علمی، گزارشات و قرائن تاریخی کشف و کدگذاری شده و با کشف مقوله‌های فرعی نسبت به مقوله اصلی این مدل شکل گرفته است، لازم به ذکر است در اینجا روش گرندد تئوری بیشتر بر مبنای منابع محکم تاریخی و پژوهش های مبسوط، عمیق و دقیق دینی صورت گرفته است نه پژوهش هایی که غنای کافی ندارند. یافته‌ها: با بررسی داده‌ها در کدگذاری محوری علاوه بر مقوله اصلی، سه مقوله محوری، وجوب شرعی حفظ حجاب به دو صورت حداقلی و حداکثری در قرآن، و حجاب به عنوان قانونی اجتماعی، برای همه کشورهای اسلامی و برای همه شهروندان کشور اسلامی استخراج گردید. نتایج: مقوله هسته‌ای «قابلیت تئوریزه شدن حرمت سیاسی کشف حجاب» با فراهم شدن بسترهای لازم، پیامدهای خوبی را جهت التزام افراد به اجرای قانون حجاب با فهم ریشه‌دار بودن حرمت سیاسی کشف حجاب در آیات قرآن ایجاد می‌نماید و بالطبع موجبات جلوگیری از قبح‌شکنی را با بیشتر می‌نماید. با این وجود برای دست ‌یافتن به پیامدها به صورت کامل، راهبرد برنامه‌ریزی دقیق در مقابله با کشف حجاب به عنوان ابزاری جهت خدشه بر حکومت اسلامی نه فقط به عنوان یک واجب شرعی بلکه به عنوان علامت و شاخص نظام اسلامی توصیه می‌گردد.

شناخت نظم‌یافتۀ روش‌های تفسیری معصومان (ع) در تفسیر آیات زمین‌شناسی و مساعی آنان در فرایند فهم آیات قرآن و رسیدن به مراد خداوند از طریق تبیین علمی، می‌تواند روش‌هایی کارآمد در استنطاق قرآن در این‌گونه آیات باشد.اهل بیت (ع) و صحابه در تفسیر آیات علمی قرآن غالباً سه رویۀ تبیین لغوی، تفسیر مفهومی و استناد به قرآن را پیش گرفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند؛ البته تفسیر مفهومی فراوانی بیشتری را دارا بوده و تبیین لغوی بیشتر به معناشناسی واژگان اختصاص یافته است، ایشان ضمن توجه به آیات دیگر قرآن و استدلال عقلی خود به تبیین قرآن پرداخته و به آیات آفاقی و انفسی آن مانند؛ فرورانش، عدم معدومیت ماده، و موارد دیگر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ اشاراتی داشتند. آنچه این نوشتار به آن پرداخته، دستیابی به نحوۀ مطالعه و رفتار ائمه طاهرین (ع) دربارۀ آیات زمین‌شناسی قرآن کریم است که با روش تحلیل محتوایی و گردآوری کتابخانه‌ای روایات را مورد واکاوی قرار داده و با سنجش آیات زمین‌شناسی و روایات علمی و علوم طبیعی به این نتیجه رسیده که معصومان (ع) نه تنها به علم روز زمان خود توجه داشتند؛ بلکه به بیان مواردی پرداختند که اندیشمندان آن زمان از آن آگاهی نداشته و قرن‌ها بعد توسط دانشمندان کشف گردیده است. آنان برای رساندن مفهوم آیات علمی از طرق مختلفی مانند، توضیح معنایی، تصویرسازی و بیان علت ، تأویل مفهومی و غیره بهره جسته‌اند

تاریخ‌گذاری یا توجه به چینش سوره‌ها به ترتیب نزول، از دیرزمان، در حدّ مکی و مدنی بودن مورد توجه بوده است اما در تفسیر، چندان مورد اعتنا قرار نمی‌گرفت؛ امروزه تفسیر تنزیلی با استناد به روش‌هایی به جز شیوه مرسوم تکیه بر روایات ترتیب نزول، توجه قرآن‌پژوهان را جهت آسان‌تر کردن فهم قرآن جلب نموده است. بر همین اساس، پژوهش حاضرکوشیده تا با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی، تاریخ ‌نزول سوره قلم را طبق روایات ترتیب نزول و به عنوان دومین سوره نازل شده؛ براساس محتوا و سبک بیانی سوره و تطبیق آن با مراحل نزول قرآن به لحاظ چیدمان دعوت پیامبر و مستندات تاریخی و سیره عصر نبوی مورد کنکاش قرار دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد؛ این سوره، فضایی از دوران نزول را ترسیم می‌کند که نمی‌تواند با دوره آغاز بعثت پیامبر و دعوت محتاطانه ایشان و دومیبن سوره نازله سازگار باشد. بنابراین، با لحاظ تحلیل محتوایی و سبک بیانی سوره و نیز تایید مستندات تاریخی مبنی بر کاربست روش‌های متعدد اعلام مخالفت و دشمنی مخالفین با حضرت و تطبیق آنها بر آیات نازل شده در سور ص و اعراف به بعد و نیز براساس تطبیقی که حکایت از وجود مشابهات تاریخی سوره قلم با سور یس، فرقان و اسراء دارد، به نظر می‌رسد تاریخ نزول تقریبی این سوره، در دور دوم بعثت یعنی بعد از دعوت محتاطانه پیامبر و بعد از سور انعام و صافات اما بسیار نزدیک به آنها باشد.

سورۀ جن بافت زبانی ویژه‌ای دارد که در قالب کنش‌های گفتاری مواجهه جنیان با قرآن، آوردنده قرآن و نیز منبع اصلی قرآن یعنی خداوند را مطرح می‌کند. از این رو در نوشتار حاضر براساس الگوی تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک، از طریق تشکیل مربع ایدئولوژیک به بررسی این سوره پرداخته شد. سنجش کارایی مربع ایدئولوژیک ون دایک در تحلیل کاربست راهبردهای گفتمانی در سوره جن نشان داد قطب‌بندی نظام گفتمانی سوره جن بر محور ایمان و کفر جن و انس به قرآن و رسالت پیامبر(ص) صورت‌بندی شده است و گفتمان سوره جن بر بستری از تقابل‌های ایدئولوژیک جریان می‌یابد. دو قطبی محوری در سوره جن میان گروه مؤمن و کافر از جن شکل می‌گیرد. در این میان گروه جنیان مؤمن تلاش می‌کند تا با استفاده از مؤلفه‌های گفتمانی تقابل خود با دیگری را نمایان سازد. آنچه در گفتمان سوره جن آمده، جریان‌سازی است که توسط گروهی از جنیان مؤمن که قرآن را شنیده‌اند رقم می‌خورد. در واقع «دیگری» (جنیان کافر) توسط مؤمنان از جن، بازنمایی شده و باورهایشان مطرح می‌شود. جنیان مؤمن به الله، رسول و قرآن از راهبردهای گفتمانی‌ای چون «بیان هنجارها» و «گواه‌نمایی» برای «برجسته‌سازی خودی» و از مؤلفه‌هایی نظیر «توصیف کنشگر»، «دسته‌بندی»، «فاصله‌گذاری»، «تکذیب کننده‌ها» و «بازنمایی منفی دیگری و مثبت خودی» در به «حاشیه‌رانی دیگری» استفاده می‌کنند. در نیمه دوم سوره جن، کنشگر اصلی گفتمان، مناسبات قدرت را تثبیت می‌کند. نقطه نهایی در تعیین مناسبات قدرت توصیف خداوند به عنوان «عالم غیب» است.

پرسش اصلی مقاله أن است که در تفکر‌قرآنی چه رهیافتی از مشارکت سیاسی، رهیافت موجود یا مطلوب است. فرضیه پژوهش، با بهره‌گیری از الگوی جین‌همپتن در نظریه‌های دولت به‌عنوان چارچوب‌نظری بر آن است که در دولت‌دینی، مشارکت‌سیاسی و رقابت درون رژیم‌سیاسی نه علیه یا صرفا برای آن است و در میان رهیافت‌های واگذارانه و کارگزارانه؛ رهیافت مطلوب قرآن به رهیافتی که می توان «حداکثری‌مشروط» یا وا-کارگزارانه نامید نزدیک‌تر است که در حدوث و بقای دولت‌دینی شرطیت دارد. مشارکتی که به‌صورت جزءالعله دارای اصالت است اما مشروط و مقید به برخی شروط و شرایط پیشینی است. رهیافت پژوهش در دو دسته آیات شورا و بیعت به‌طور صریح با برخی دیدگاه‌های دیگر تفسیری دارای تفاوت‌هایی است و در مرحله انتخاب رهبر با وجود پذیرش نص و نصب الهی اما برای مشارکت‌سیاسی مردم موضوعیت نیز قائل است. در پژوهش علاوه بر آیات شورا و بیعت آیات دیگری مانند آیات وفای به عقد، امر به معروف و نهی از منکر، خطابات عمومی قرآن، خلافت و امانت و... مورد نسبت سنجی با مشارکت سیاسی و-اکارگزارانه قرار گرفته اند. بر این اساس حجیت عقد سیاسی میان حاکم و مردم، الزام نهاد شورا در عرصه عمومی، مشارکت‌سیاسی فعال به‌مثابه امر به معروف و نهی از منکر و دخالت در تعیین سرنوشت، حق انتخاب‌گری و گزینش عمومی مردم، خلافت نوعیه مشککه از خداوند در راستای حق مشارکت، و نیز حق وانهادن حکومت به شایستگان به‌مثابه امانت؛ از یافته‌های پژوهش به‌مثابه اجزا و ارکان رهیافت مشارکت‌سیاسی «حداکثری‌مشروط» (و-اکارگزارانه) است..

معناشناسی از شاخه‌های علم زبان‌شناسی است که به وسیله‌ی شبکه‌ی ارتباطی بین صورت زبان و معنای آن، می‌توان به مفاهیم دقیق‌تری از واژگان و گزاره‌های قرآنی دست یافت و یکی از روش‌های معمول در آن، ارتباط مفهومی هم‌نشینی بین واژه‌هاست. واژه‌ی امن و کفر از واژگان کانونی قرآن کریم است که در دایره‌ی معنایی آن، کلمات کلیدی دیگری مانند اسلام، تصدیق، شکر، تکذیب یافت می‌شود. جستار پیش رو درصدد کشف معنای دو واژه‌ی "امن" و "کفر" با استفاده از رابطه‌ی هم‌نشینی است و روش انجام پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است. هدف از این پژوهش دستیابی هرچه بیشتر به عمق مفاهیم حیات بخش قرآن کریم برای رسیدن به هدایت الهی است. برای دستیابی به این هدف ابتدا آیات مربوطه استخراج و از تئوری رابطه‌ی هم‌نشینی در زبان‌شناسی که سوسور آن را مطرح ساخت کمک گرفته شد. و در نهایت با توجه به معانی اولیه‌ی واژگان و کلمات مجاور آن، مفاهیمی ارائه گردیده است. برخی از نتایج به‌دست آمده از این گفتار بدین شرح است: معنای اولیه‌ی امن، آرامش و معانی دیگر آن در رابطه‌ی هم‌نشینی، شامل هم‌نشین حرفی (حروف جر باء و لام)، هم‌نشین اسمی (واژه‌ی مشرکون)، هم‌نشین وصفی (المؤمن، و هو مؤمن، صادق) و هم‌نشین فعلی (شکرتُم، کفروا، عملوا الصالحات) می‌باشد. معنای اولیه‌ی کفر، پوشاندن و معانی دیگر آن در رابطه‌ی هم‌نشینی، شامل همنشین اسمی (الفاسقون)، هم‌نشین وصفی (یؤس) و هم‌نشین فعلی (لا یؤمنون، ما عرفوا، اشکروا، أصلح، اشرکتمونِ، کذّبوا) است.

ترجمه ‌قرآن به سبب بلاغت اعجازآمیز آن و به دلیل قرار گرفتن در مجموعه متون دینی و ارتباط عمیق آن با اعتقاد مسلمانان از حساسیت و دشواری فوق‌العاده‌ای برخوردار است. اضافه برآن پیچیدگی متن برخی از آیات و عدم سازگاری ترجمه سطحی و ظاهری آن با اصول و محکمات قطعی اسلامی بر دشواری این کار افزوده ‌است. آیه دوم سوره فتح از جمله این آیات است که به سبب ارتباط با عصمت پیامبر (ص) و اجماع مسلمانان در این زمینه نیاز به دقت و بررسی فزون‌تری دارد. عبارت «ما تقدم و ما تاخر» در آیه شریفه از نظر اکثر مترجمان قرآن به گذشته و آینده ترجمه شده ‌است و مضمون آیه را اینگونه ترجمه کرده‌اند که خداوند گناهان گذشته و آینده پیامبر(ص) را مورد آمرزش قرار می‌دهد. آمرزش گناهان گذشته امری مقبول و معقول است اما آمرزش گناهان آینده، امری ناپذیرفتنی می‌نماید. پژوهش حاضر به روش توصیفی و تحلیلی درصدد است برای حل این مشکل، ترجمه صحیح و دقیق این عبارت را با استفاده از نظریات مفسران و روایات واکاوی کند.

تحلیل گفتمان انتقادی، شاخه‌ای از تحلیل گفتمان، براساس ترکیب دو شرط میان‌رشته‌ای بودن و انتقادی بودن توصیف می‌شود. هدف تحلیل گفتمان ارتباط زبان‌شناسی با مسائل اجتماعی و سیاسی است. نظریه گفتمان ون لیوون (2008) همراه با مقولات اجتماعی- معنایی و با تاکید بر اهمیت کنشگران اجتماعی گفتمانی، رویکرد تحلیل گفتمانی است که لایه‌های پنهان زبان در متون را بررسی می‌کند. این شاخه از گفتمان می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در مطالعات قرآنی پیدا کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل آماری نظام گفتمانی سوره یوسف (فصل) براساس تحلیل گفتمان انتقادی با استفاده از مقوله‌های اجتماعی- معنایی مدل تحلیلی ون لیوون (2008) می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که در این سوره نسبت به مقوله سرکوب (322 بار)، مقوله‌های گفتمان محور شمول (758 بار) از فراوانی بسیار بیشتری برخوردار است. یعنی خداوند در یک بدعت سبکی، مخاطب را با نام افراد، گروه‌ها و زمان‌هایی که بازیگران نقش فعال خود را ایفا می‌کنند آشنا می‌کند. همچنین مقوله تخصیص مرجع (302 مرتبه)، تخصیص نقش (195 مرتبه) و تخصیص نوع (88 بار) به‌ترتیب بیشترین بازنمایی را در انواع مختلف رده شمول مورد استفاده کنشگران اجتماعی در این سوره دارند.