جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف از این پژوهش بررسی تأثیر آموزش و تحلیل متون ادبیات عرفانی دوره دوم متوسطه بر توسعه اخلاق¬مداری دانش¬آموزان است. با توجه به اهمیت پرورش ابعاد معنوی و اخلاقی در کنار آموزش‌های علمی، این پژوهش به¬دنبال پاسخ به این سوال اساسی است که آیا مواجهه دانش¬آموزان با مفاهیم عمیق عرفانی و انسانی موجود در ادبیات کلاسیک فارسی می‌تواند به تقویت ارزش‌های اخلاقی و رفتارهای مسئولانه در آنان منجر شود؟ روش تحقیق در این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی بوده و با استفاده از ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه و تحلیل محتوای پاسخ‌های تشریحی، به بررسی نگرش‌ها و رفتارهای اخلاقی دانش آموزانی پرداخته¬است که در معرض آموزش هدفمند ادبیات عرفانی قرارگرفته‌اند. نتایج اولیه نشان¬می‌دهد که آشنایی با مضامین ایثار، نوع‌دوستی، صبر، تواضع و حقیقت‌جویی موجود در آثار عرفانی می‌تواند تأثیر مثبتی بر دیدگاه دانش آموزان نسبت به مسائل اخلاقی و اجتماعی داشته¬باشد. کلیدواژه‌ها: آموزش، ادبیات عرفانی، ارزش‌های اخلاقی، کتب فارسی دوره دوم متوسطه، اخلاق‌مداری.

عرفان معناگرا و صورتگرا به مانند دو رویکرد عرفانی، دارای مؤلّفه¬هایی هستند که بسامد وجود هریک از آن‌ها در متون عرفانی روشنگر معناگرا یا صورتگرا بودن آن اثر است. ویژگی بنیادین معناگرایی، دیدگاه‌های برجستة شاعر دربارة یک یا چند موضوع با ارزش عرفانی است به‌گونه‌ای که، جانب معنا برتری می‌یاید؛ درحالی‌که، اساس در صورتگرایی پرداختن به وجوه ادبیت است. رووِن تسور، اندیشمند برجستة رومانیایی، در کنار این دو رویکرد، گونة سومی را با نام بوطیقای معناگرا معرفی¬نموده که آمیزه‌ای از دو گونه پیشین و دربرگیرنده دو مؤلفه اصلی کلان‌مفهوم و وجوه ادبیت است. در باور وی شاعرانی که به این سبک دست¬یافته¬اند به برترین درگاه شاعری رسیده¬اند. پژوهش پیش¬رو که با هدف بهره¬مندی ازگنجایش نظریه بوطیقای معناگرای تسور در واکاوی متون عرفانی و به¬گونه بارزتر در بازبینی غزلیات شمس و به¬دست¬دادن درک و دریافت¬های تازه‌تری از متون عرفانی است؛ به شیوه تحلیلی انجام¬شده¬است. یافته‌ها¬نشان¬می‌دهند کلان‌مفاهیم حرکت حبی و دیالکتیک اضداد برجسته‌ترین اندیشه محوری چشمگیر مولانا بوده که از بسامد بالایی برخوردارند و او برای بخشیدنِ وجوه ادبیت به شعر، سوی استعاره¬ها و تشبیه های گنگ و پیچیده نرفته بلکه، از انواع هنجارگریزی (زبانی، لغوی و نحوی) و آفرینش موسیقی درونی از راه سجع و جناس، تشخیص‌های منسجم و ابهام‌های لایه¬ای به¬عنوان چهار مایه پربسامد در ادبی¬ساختن مفاهیم همسانش بهره¬برده-است. بنابراین، ابهام چندلایه و تشخیص انسجامی برجسته¬ترین ابزار مولانا برای پدیداری وجوه ادبیت می‌باشند. کلیدواژه¬ها: مولوی، غزلیات شمس، عرفان معناگرا، رووِن تسور، کلان‌مفهوم، وجوه ادبیت.

مقام «توبه» در عرفان اسلامی، نخستین گام سالک برای وصول به حق تعالی می¬باشد. این مقام از جایگاه ارزشمندی برخوردار است و باب‌الابوابی برای رسیدن به مقام قرب الهی محسوب¬می‌شود. توبه به معنای بازگشت از گناه و رفتن به سوی خدا است. در این زمینه عارفان مختلف نظرات گوناگونی را مطرح¬کردند که هریک به¬نوبه¬ خود قابل¬تأمل و درخور پژوهش و مناقشه است. در این مقاله که با روش توصیفی تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه¬ای نوشته¬شده، تلاش بر آن است تا دیدگاه¬های عرفانی امام خمینی (ره) و امام محمّد غزالی پیرامون مقام توبه مورد بررسی قرار¬گیرد تا خوانندگان علاوه بر آشنایی با دیدگاه¬های این دو عارف درمورد مقام عرفانی توبه، به تقارب یا تباعد دیدگاه¬های ایشان در زمینه¬ این مقام عرفانی نیز پی¬ببرند. مهم¬ترین نتیجه¬ حاصل آن است که امام خمینی (ره) عقیده دارد که اگر سالک به مقام توبه برسد، سعادت وی محقّق¬می¬گردد و امام محمّد غزالی بر این باور است که اگر سالک توبه¬کند، به این درک می¬رسد که تمام خوبی¬های عالم از سوی خداست و تمام بدی¬ها از ذات الهی به دور است و منشأ دیگری دارد. کلیدواژه‌ها: عرفان، توبه، امام خمینی (ره)، امام محمّد غزالی.

مقاله حاضر به بررسی ارتباط انسان‌شناسی با مراتب هستی در دیدگاه علامه طباطبایی می‌پردازد. انسان به عنوان موجودی عقلانی و روحانی همواره در کانون توجه فلسفی و عرفانی قرارداشته¬است. علامه طباطبایی با تکیه بر آموزه‌های فلسفی و عرفانی اسلامی، مفاهیمی چون انسان کامل و مراتب هستی را تحلیل¬کرده و به اهمیت شناخت انسان به عنوان مبنای تمامی معارف بشری تأکیدمی‌کند. هدف این مقاله تبیین مراتب امکان و گستره هستی‌شناسی و منابع لازم برای شناخت انسان کامل در اندیشه علامه است. سوالات اصلی شامل چگونگی دستیابی انسان به کمال نهایی و رابطه او با مراتب هستی است. علامه بر این باور است که انسان کامل به عنوان خلیفه خداوند، توانایی سیر در مراتب هستی و دستیابی به قله کمال را دارد. این سیر، نیازمند مراقبت نفس و تقویت معرفت و اخلاق است و تنها با راهنمایی انسان کامل ممکن¬می‌شود. اهمیت این موضوع در آن است که درک عمیق از ذات و قابلیت‌های انسان نه¬تنها به روشنگری در شناخت‌های دینی و فلسفی کمک¬می‌کند، بلکه زمینه‌ساز پویایی در علوم و معارف دیگر نیز خواهدبود. نتایج این پژوهش به درک بهتر جایگاه انسان در نظام هستی و ارتباط او با خداوند منجرمی‌شود و نشان¬می‌دهد که رسیدن به کمال انسانی یک فرایند پیچیده و مستلزم تلاش و اراده قوی است. کلیدواژه‌ها: انسان کامل، مراتب هستی، علامه طباطبایی، عرفان، سیر و سلوک

عطار و مولوی از پیشگامان و مروجان سنت هرمسی در پیروی از حکمت اشراقی سهروردی به-حساب¬می¬آیند. یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های ایران باستان با همت بزرگانی چون شیخ اشراق حیات تازه¬ای را وارد ادبیات خشک و بی¬رمق ما کرد و در دستان هنرمندانی چون عطار، مولوی... با عرفان اسلامی، خلاقیتی نو و جان¬نواز یافت. موضوع این نوشتار به روش توصیفی، تحلیلی و کتابخانه‌ای است. هدف این پژوهش بررسی تطبیقی موانع و شواغل بن¬مایه‌های هرمسی بازگشت انسان به وصال در منطق¬الطیر عطار، مثنوی مولوی و رسائل سهروردی است. هرمس یکی از آیین¬‌های باستانی ایران است که در نگره‌های عین¬القضات صبغۀ عرفانی به خود گرفته و در حکمت شیخ اشراق به اوج بالندگی رسیده¬است. یافته¬ها در نگاه این سه عارف در مضامینی چون؛ خویشتن‌نگری، فناء فی الله، مرگ اختیاری ...مطرح¬شده¬است. امید که نتیجه چنین تحقیقی با استفاده از پندهای حکیمانه سهروردی با زبان رمز در رسائل و اشعار نغز و عارفانه عطار و مولوی در منطق¬الطیر و مثنوی و رسائل سهروردی، طریقی کارآمد و خلاق را برای رهروان رقم¬زده¬باشد. کلیدواژه‌ها: سهروردی، عطار، مولوی، هرمس، وصال.

ابلیس و نقش و جایگاه او در هستی و سجده¬نکردن بر آدم از دغدغه¬های مهم در ادیان و مذاهب و به¬تبع آن¬ها صوفیه است. عارفان بزرگ از دیرباز نگاه دوگانه و متناقضی به ابلیس داشته و درباره¬ او سخن¬گفته¬اند. در این میان بعضی مانند حلاج، عین¬القضات و احمد غزالی به دفاع از وی پرداخته، نقش او را در سجده¬نکردن، تقدیر الهی و خواست خدا دانسته¬اند¬. هدف نویسندگان در این مقاله بررسی سیمای ابلیس و تحلیل دیدگاه نجیب¬الدین¬رضا است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به شیوه¬ گردآوری اطلاعات کتابخانه¬ای در نسخه¬ خطی «خلاصة¬الحقایق» انجام¬گرفته¬است. نجیب-الدین¬رضا تبریزی¬اصفهانی قطب سی¬ام فرقه¬ ذهبیه در نسخه¬ خطی این مثنوی که آخرین اثر اوست و در سال 1100 (ه.ق) تألیف¬کرده¬است، آفرینش ابلیس را از عزازیل کبیر می¬داند. شیخ چهره¬ ابلیس را در قالب نمادین "غلام جلال" ترسیم¬کرده که با لشکریان خود، شرّ و جهل و ظلم، در مقابل آدم (غلام جمال) و لشکریانش، خیر و دانش و داد، صف¬آرایی¬کرده¬اند. نجیب¬الدین گرچه مانند عارفان بزرگ مدافع ابلیس، آشکارا به میدان دفاع از او قدم¬نمی¬گذارد، با تمثیل و لطافت¬های ادبی خاص این¬گونه روایت¬ها بیشتر به جنبه¬ عبرت¬ و پندآموزی انسان¬ها از حکایت ابلیس می¬پردازد. وی صفات جلال را ثمره¬ صفت قهاری و استغنا و استکبار جاه و جلال حضرت الوهیّت می¬داند که سایه¬ آن بر نفس ابلیس افتاده و سرکشی و بزرگ¬بینی در وجود او نمودارشده¬است. کلیدواژه‌ها: نسخه¬ خطی، نجیب¬الدین¬رضا، عرفان، ابلیس، عزازیل، شیطان.

تناسب ذوق و قریحة شاعرانه در هارمونی احساس و عاطفه سبب تأثیر شعر در ذهن و دل مخاطبان می¬شود. حافظِ کلام وحی با انتخاب وزن¬های موزون، مفاهیم عرفانی سخن خود را در صدر می¬نشاند. وی در بحر پربسامد رمل با کلک نقاش خود در گردش پرگار حقیقت، عشق ازلی را در ذهن بشر تداعی¬می¬کند و در این تجربه خواننده را در شِکوة جدایی هم¬نوا می¬کند. بحر مجتث «که من خموشم و او در فغان و در غوغاست» فریاد دل هر انسان آشناست که شعر او را همراه با وزن در اذهان ماندگار می¬کند.در بحر مضارع با هنرمندی و ذوق موسیقیایی خود واژگانی را در زنجیرة کلام به¬کارمی¬برد که در پیوند و هماهنگ با وزن و محتواست. بحر هزج واگویه¬های دلی است که قدمت دیرینه در زبان پارسی دارد و حکایت از خون دل آهوی سرگردان در وادی عشق است؛ شیوة بیان و تکرارها از جهت عاطفی احساس همدلی و همزاد¬پنداری را در مخاطب برمی¬انگیزد. این پژوهش بر اساس روش کتابخانه¬ای-استقرایی انجام¬شده¬است. کلید واژه¬ها: وزن، عاطفة عرفانی، غزل حافظ، احساس، محتوا.

خوف و رجا از مقامات و احوالات عرفانی است و از بُعد معرفت و شناخت در آثار دینی و عرفانی جایگاهی ویژه دارد. مقاله‎ حاضر با محوریت حدیث شریف امام صادق (ع) با موضوع خوف و رجا می‌باشد. ایشان خوف را به ثابت (مقام‌خوف) و معارض (حالت خوف)؛ رجا را به مقیم (مقام رجا) و غیرمقیم (حالت رجا) تقسیم¬کرده‌اند. بنابر فرمایش امام صادق (ع) میزان خوف و رجا واقعی نسبت به معرفت بنده از حق‎تعالی و مشاهده احوال عجز انسان سنجیده¬می‌شود. این حقیقتِ مهم؛ بسیار متفاوت است از آنچه که انسان‌ها به دلیل غفلت در ذهنشان ‌پرورانده و در خوف و رجای کاذب به¬سر¬می‎برند. در این مقاله برای درک بهتر حدیث، ابتدا مفهوم، مراتب،... این دو واژه در قرآن و آثار پیشوایان دین و عرفان کاوش¬شده و سپس رابطه خوف با معرفت، ... و رجا با فضل خداوند، ... مورد بررسی قرارگرفته¬است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی نوشته¬شده¬است. در پایان تحقیق؛ این نتیجه حاصل¬شده که خوف و رجا فقط برای سالکان الی الله باید توازن داشته¬باشد نه برای کسانی که در گناه به¬سر¬می‎برند؛ که برای آنان خوف باید بیشتر باشد. خوف و رجا حقیقی باید همراه با عبادت، انفاق، تهجد شبانه، دعا، اصلاح در امور مردم و ریشه‌کن ساختن ظلم باشد و همچنین خوف و رجا بیانگر قهر و رحمت خداوند است؛ البته برای کسانی که بیندیشند. کلید واژه‌ها: خوف، رجا، مقام، عرفان.

آیین¬های باستانی و کهن¬الگوها دیرپا و ماندگارند و در گذرِ زمان، خود را با فرهنگ¬ها و آیین-های روزگار خود سازگار و همسان می¬کنند. مهرپرستی یکی از این آیین¬های کهن و باستانی است. آیین مهر، آیین اسرار و رموز است و سرشار از نمادها و نشانه¬های گوناگونی است که هریک، انسان را به اندیشه و باوری شگفت و شگرف در آیین مهر رهنمون¬می¬کند. با توجه به جایگاه خورشید در میان اقوام کهن ازجمله ایرانیان باستان و دین وآیین مهرپرستی و نفوذ وگسترش آن در میان مردم آن دوره، همچنین جایگاه خورشید در عرفان ایرانی-اسلامی و نزد شاعرانی چون مولانا و خاقانی و ریشه اساطیریِ بسیاری از باورهای دینی، در این نوشتار، باورهای پیوسته با رخدادِ نجومی "شرف شمس" را بررسی¬می¬کنیم. چه¬بسا، شرف شمس را بتوان یکی از نمادهای مهری برشمرد. کلیدواژه‌ها: آیین مهر، کهن¬الگو، شرف شمس، خورشید، مولانا.

خلوت¬گزينی در آموزه¬های عرفانی به¬عنوان تلاشی از سوی عارف برای انفتاح معرفت شهودی و راهی برای میسر شدن مشاهدات حضوری شناخته¬شده¬است. در خلوت، عارف با تعلق خاطر به عزّ ربوبی در پی تحصیل کمال انقطاع از غیر حق است. بنابراین در این مقاله، نگارنده به هدف پاسخ به این سوال که «ماهیت خلوت در عرفان اسلامی چیست؟ »؛ بر اساس دیدگاه عرفا، به تبیین موضوع، پرداخته¬است. یافته¬های این مقاله حاکی از نگاه نظام¬مند به مسأله خلوت از سوی عرفا با درنظرگرفتن مقدمات، فواید، شرایط و آداب آن است. همچنین نقش مراد و ذکر مدام در نیل به اهداف مترتب بر خلوت¬گزيني قابل¬توجه است. این پژوهش از نظر هدف، پژوهش کاربردی و از نظر جمع¬آوری داده، پژوهشی کیفی و مبتنی بر منابع کتابخانه¬ای است. روش پژوهش نیز توصیفی، تحلیلی است. كليدواژه‌ها: تبیین، ماهیت، خلوت¬گزینی، حکمت عرفانی، عرفان اسلامی