جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف از این تحقیق تبیین دقیق مفهوم عالم امر و نقش آن در فیض و تجلی الهی و بررسی تفاوت آن با عالم خلق است .عموم مفسرین عالم امر را در مقابل عالم ماده و شامل عالم برزخ منفصل و مجردات تامّه دانسته¬اند ولی در منظر بسیاری از عرفای مسلمان عالم امر حیثیت تعلقی عالم اسماء به عوالم خلقی(عالم ماده و مثال و عقول) است. زیرا موجودات در همه عوالم خلقی موجود به حیثیت تقییدیه نفادیه¬اند درحالی¬که، عموم مفسرین از جمله علامه طباطبایی به روش تفسیر قرآن به قرآن عالم امر را در مقابل عالم ماده و شامل عالم مثال و عقول مجرده دانسته¬اند. از منظر ایشان دو مرتبه متمایز در عالم خلقی وجوددارد؛ یکی نظام خلق و دیگری نظام امر، نظام خلق یعنی عالمی مبتنی بر اعراض و مسبّبات مادی ‌ولی نظام امر نظامی است که از اوصاف و اعراض مادی خالی است و فقط اراده خداوند مسبب اصلی آن است، ‌به همین سبب همان نظام مجردات است. هرکدام از این دو ویژگی¬های خاصی دارند، گاهی آن¬ها را با یکدیگر تلفیق¬کرده، یکی می¬دانند و گاهی نیز به صورت عام و خاص به این دو عالم می¬نگرند. نتیجه آنکه به¬نظرمی¬رسد در منظر عرفا حیثیت سریانی حضرت حق به عوالم کونی قابل¬تطبیق با عالم امر قرآنی باشد. یعنی ‌حیثیت عنایت آنی و بالاجمال الاهی و فاعلیت بالتجلی حضرت حق به همه مراتب هستی که صرفاً بر اراده و حکم او استوار است، و از ماده و همه عوامل مادی همانند: زمان، ‌‌مکان، ‌تدریج و تخلف، ‌حرکت، کمّ و کیف، دخالت بشر و عناصر طبیعی جهان مبرّا است. تحقیق حاضر به روش تحلیلی و کتابخانه ای و تتبع در تفاسیر قرآن کریم به انجام رسیده¬است.

ادبیات به¬جهت گستردگی، ظرفیّت پیوند با دانش‌های گوناگون را دارد. از این میان به¬دلیل خاستگاه مشترک ادبیات، عرفان و روانشناسی، رویکرد عارفانه– روانشناسانه در میان منتقدین ادبی اهمیّت خاصّی دارد؛ رویکردی که منتقد را به ژرفای ذهن و ضمیر صاحب اثر می¬رساند. این نوشتار به روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره¬گیری از مطالعۀ کتابخانه‌ای، واژۀ «خورشید» را در شعر سهراب سپهری بررسی‌¬می‌کند. براساس نقد عارفانه ـ روانشناسانه، این واژه گاه جلوه‌ای است از کهن‌الگوی ماندالا به¬عنوان رمزی به تعالی. از سوی دیگر، واژۀ خورشید در شعر سپهری به پیروی از سنّت‌های ادبی ایران‌زمین گاه نماد زیبایی قرارمی‌گیرد تا معنایی عرفانی را برساند و گاه نماد جنگجویی و قدرت می‌شود برای رساندن مفهومی اساطیری و ازلی. درهم¬تنیدگی این موارد در شعر سپهری، علاوه¬بر این‌که نشان¬دهندۀ نبوغ شاعر و آشنایی او با دنیای عرفان و اساطیر است، تجربۀ معنوی و عرفانی او را نیز به مخاطب و منتقد ادبی منتقل¬می‌کند تا جایی که ذهن مخاطب را با خود همراه-کرده، به¬سوی کمال و تعالی می‌برد.

حدیث نبوی «ما عرفناک حق معرفتک» از چنان عمقی برخوردار است که از دیدگاه‌های متفاوتی قابل¬مطالعه است. یکی از آن‌ها جنبة معرفت‌شناسی‌ است که بر اندیشه و رفتارهای انسان تاثیر فراوان دارد و در فلسفه و عرفان، مبنای هر مکتبی را تشکیل¬می‌دهد. در این مقاله با مطالعة اسناد این روایت، رابطه معرفت‌شناسی و خداشناسی بررسی¬می‌شود و نگاه خاص عرفانی به معرفت‌شناسی و توحیدمحوری تحلیل¬می‌شود. تفسیر این روایت از دیدگاه ابن عربی، سعدی و شیخ بهایی ارائه-می‌شود و با استفاده از روش کتابخانه‌ای با استناد به منابع دست اول، تفسیری خاص از این حدیث دنبال¬می‌شود. با تحلیل منطقی روشن¬می‌گردد که یک جنبة این حدیث اعتراف به مراتب و درجات معرفت است که معیار اصلی برای عبادت و پرستش است و اینکه هر حق‌جویی مشتاق است به مراتب بالاتری از معرفت حق دست¬یابد اگرچه شناخت ذات حق امری محال باشد، اما با سیر و سلوک معنوی می‌توان به او نزدیک شد.

در طول حیات بشر از جوامع ابتدایی تاکنون ارتباط انسان‌ها با امور غیرمادّی به¬صورت‌های مختلف مطرح¬بوده¬است که به‌دلیل فطرت خداجویی بالذات انسان‌هاست و در دنیای معاصر با نام تجربه دینی و عرفانی از آن یادشده¬است. در تجربه عرفانی حواس بیرونی تجربه‌گر قطع¬می‌شود و به مشاهده وحدت‌آفرینی با طبیعت و عالم هستی که در بیرون نفس اوست دست¬می¬یابد و در تجربه دینی، موضوع تجربه خداوند و تجلیات اوست. این تجارب در طیف وسیعی تحت¬عنوان خواب، رویا، الهام، مکاشفات و ... و حتی وحی نامگذاری¬شده‌اند. هدف از پژوهش حاضر بررسی این تجارب در مقایسه با وحی «تجربه محض و خالص» می‌باشد. مُحی‌الدین ابن¬عربی، ‌عارف مسلمان «قرن هفتم هـ.ق» در آثارش خصوصاً فصوص‌الحکم که آن را از مُبشرات الهی«آگاهی بی‌واسطه از جانب حق» می‌داند، تجارب دینی و مقامات معنوی سالک را با اسامی مختلف و بسته به¬نحوة سلوک سالک معرفی¬می‌کند آنچنان¬که عارف مسلمان می‌تواند طبق آموزه‌های نبی‌اکرم(ص) و ائمه اطهار (ملاک صحت تجارب) به دریافت‌های اصیل و بالاتر از عالم ماده (عالم خیال متصل «مقید» و منفصل«مطلق»، عالم ارواح، عالم اسماء و صفات) راه¬یابد. وی وحی «مختص انبیای الهی» را تجربه محض و بالاترین ارتباط معنوی می‌داند که در خیال منفصل و بعضاً در خیال متصل نبی رخ¬می‌دهد

واقعه روحانی معراج به¬عنوان یکی از مهم¬ترین تجارب معنوی محمد(ص) از منظر کلامی و عرفانی نزد اندیشمندان مسلمان از اهمیت ویژه¬ای برخوردار بوده¬¬است. بر اساس اعتقادات اسلامی خداوند پیامبر(ص) را به معراج ¬برد تا در فرآیند این سفر روحانی اعتبار و احترام او را بر دیگران آشکارسازد و اندوهی را که از مصیبت و رنج مؤمنان بر دل اوست، با نشان¬دادن خوشی مؤمنان در آخرت بر او آسان¬کند. جمهور مفسّران، معراج جسمانی و روحانی پیامبر(ص) را بر اساس قرائن و شواهد زیادی که بر صحت آن گواه است، پذیرفته¬اند. یکی از تفاسیری که این موضوع را از منظرعرفانی به¬تفصیل مورد بررسی قرارداده، کشف¬الاسرار و عدۃالابرار میبدی¬ است. هدف اصلی -این پژوهش، که با روش توصیفی- تحلیلی نگاشته¬شده¬¬است، تبیین و واکاوی ابعاد باطنی و رازآمیز واقعه معراج براساس تفسیر صوفیانه میبدی از آیات قرآن است که در ذیلِ مبحث کیفیت معراج پیامبر(ص) از دیدگاه مفسران بررسی¬شده¬است.

سعدی در ادبیات عرب و در عرفان و تصوف نیز شناخته¬شده¬بود. آثار او نشان¬می‌دهد که به عارفان بزرگ ارادت داشته و بسیاری از گفته‌های آن‌ها را نقل¬کرده¬است و خود سیر و سلوکی داشته که اغلب غزل‌های او را عرفانی نموده و اصطلاحات صوفیانه را فراوان به¬کاربرده¬است. این آموزگار اخلاق در اشعار عربی و ملمعات خود که ابیات و مصراع‌های عربی را آورده¬است، به امور معنوی و عرفانی می‌پردازد که کمتر موردتوجه قرارگرفته‌اند. در این مقاله آن موارد تحلیل¬شده¬است. این تحقیق از روش کتابخانه‌ای و شیوة تحلیل منطقی و مستند به منابع اصلی بهره¬جسته و با استنتاج از یافته¬های پژوهش، نشان¬می‌دهد که سعدی در اشعار عربی خود نیز همان فلسفة عشق و اخلاق‌مداری را آموزش¬می‌دهد و صوفی کامل نیست بلکه اندیشه‌های صوفیانه را در جهت اهداف انسانی و اخلاقی استفاده¬می‌کند.

ملاّمحمّد خاکی سلیمانیّه‌ای ادیب، فاضل و صوفی اهل طریقت نقشبندیّه، عالم و شاعر دوره معاصر است. او در روستاي احمدبرنده شهرزور از توابع شهر حلبچه استان سلیمانیه عراق به سال 1261 قمري متولّدشد. وی به دو زبان فارسي و کُردی شعر سروده¬است و دو اثر شعری از وی باقی¬مانده¬است. نسخة ديوان اشعار فارسي خاكي موجود است و اين نسخه شامل 100 صفحه و در 1114 بیت در شهر سليمانيه عراق توسّط فردي به نام عبدالرّحمن حسيني كتابت¬شده¬است. آنچه مسلّم است، خاکی با آثار شاعران کلاسیک زبان فارسی آشنایی داشته¬است و یکی از شاعرانی که خاکی به شعر وی نظرداشته حافظ شیرازی است. بیشتر ابیات خاکی محتوایی اخلاقی، دینی و عرفانی دارند. زبان شاعر ساده و روان و قابل¬درک است. سلوک صوفیانه وی که تحت¬تأثیر نقشبندیّه می‌باشد. با چراغ عقل راه عرفانی خود را در اشعار خویش پدیدارساخته و تزویر را سدّ راه کمال معرّفی¬می‌کند و چاره برداشتن موانع این راه را در کنترل نفس متذکرمی‌شود. خلوص و صداقت انسانی را ، راه اعتلای مقام انسانی می‌داند. عشق را تمامیّت راه هستی قلمدادمی‌کند و در عرصة معرفت رندی را در میان صفه صفا ناظر عمل خود می‌داند. روش تحقیق این مقاله نظری تحلیلی بوده وهدف آن بیان نظرات خاکی به¬کمک اصطلاحات عرفانی در اشعار وی است تا اثبات¬کند شاعر سعی¬کرده در فضای غبارآلود فکری زمان خود، راه هدایت برای مریدانش به¬وجودآورد و در این راه با توجه به نتایج پژوهش سرانجامی زیبا به¬تصویرکشیده¬است.

کتاب مصیبت نامه را پس از منطق‌الطیر برجسته‌ترین اثر عطار گفته‌اند. ویژگی شاخص این اثر جمع بین توجه به قالب و محتوا است یعنی تجربه‌های شهودی و ناب عرفانی و حکمت‌های عمیق معنوی در کنار عناصر بلاغی و زیبایی‌های هنری و ادبی، آن درون‌مایۀ عرفانی را با کمک آرایه‌ها و صنایع ادبی دو برابر تعالی داده است. بویژه با آرایه‌هایی چون تناقض، کنایه، استعاره، طنز، اغراق و مانند آن زبان عرفانی را به زیبایی‌های بیانی آرایش داده و نمونه‌‌ای ارزنده از جمع بین زیبایی‌های ظاهری و باطنی در این کتاب ارائه داده است. در کمتر اثر غرفانی می‌توان هماهنگی ارزش‌ها وزیبایی‌های هنری و ادبی را در محتوایی عرفانی ملاحظه نمود. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از شیوۀ کتابخانه‌ای با استناد به منابع دست اول به عناصر بلاغی در کتاب مصیبت‌نامه پرداخته است و کاربست صناعات ادبی در پربارسازی اندیشه‌های معنوی نشان داده و هنر و ادبیات را در همکاری زیبایی‌های درونی وبیرونی دانسته است که اثری اصیل و کم نظیر را به وجود می‌آورد. عطار نیز با این شیوه به برجسته‌سازی و تأثیرگذاری بیشتر در دریافت‌های معنوی خود می‌پردازد. از آنجا که به صناعات ادبی و صور خیالی و کارکردهای بیان و بدیع و موسیقی کلام تسلط داشته است به خوبی از آن در بارورسازی مفاهیم عرفانی بهره گرفته است.

به علت نقش مهمی که صبر در تکامل معنوی و اجتماعی بشر برعهده دارد، خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن کریم به آن اشاره¬نموده¬است. همچنین امام علی(ع) با توجه به اوضاع گوناکون فردی و اجتماعی در جامعه، بشر را به داشتن صبر فراخوانده¬است. این پژوهش برآن است که به روش تطبیقی- تحلیلی جایگاه صبر را در بین مردم جامعه موردبررسی قراردهد و به¬طورکلی اهمیت این موضوع را در جامعه معرفی¬نماید. عرفا و شعرا نیز در آثار خود به اهمیت صبر پرداخته¬اند. عطار یکی از شعرای بنام، به صبر و سکوت بسیار تأکیدمی¬ورزد و آن دو را بهترین راه برای وصول به حق می¬داند و در طریق حق آنقدر به صبر و سکوت اهمیت می¬دهد که صبر را برابر با طریقت و سکوت را برابر با حقیقت می داند. هدف از این پژوهش تأکید بر نقش کاربردی صبر در روابط فردی و اجتماعی انسان¬ها در جوامع گوناگون است. به¬طورکلی می¬توان¬گفت که در بینش عطار، صبر رمز و راز گذشتن از ظلمات نفس و تیرگی عالم خاک و رسیدن به سرچشمه نور، بقا و جاودانگی است.

منظومۀ تحفه الاحباب از آثار مهم شیخ عبیدالله نهری به زبان فارسی است. کتاب سرشار از مضامین عرفانی و دینی است و دومقدمه یاتحمیدیه در دو وزن متفاوت شعری دارد. در این مکتوب نگاهی به مفاهیم و مضامین و ساختار تحمیدیه ی اول داشته که در هشتاد و یک بیت و در قالب مثنوی و بحر متقارب سروده شده است. نگارندگان به روش تحقیق توصیفی تحلیلی با تاکید بر محتوا و ابیات به این نتایج دست یافته اند که ناظم تحمیدیه تسلط فراوانی برگستره ی واژگان و ساختار زبان فارسی دارد و زبان رمزی عرفانی را به زیبایی استفاده کرده و تلمیحات قرآنی را هنرمندانه به کار برده است و نگاه متفاوت با مضامین و مفاهیم کل ابیات کتاب را در این تحمیدیه مطرح کرده و ساختار وقالب شعری هم دراین مقدمه ، ازساختارونوع ادبی کل مثنوی تحفه الاحباب متمایزاست و اگرچه ناظم تحفه الاحباب،ازپرچمداران طریقه ی نقشبندیه است و درسرودن کلیات کتاب به مثنوی مولوی نگاه ساختاری داشته اما در این قسمت مضامین تحمیدیه وتلمیحات قر آنی، برجسته تر نمایان شده و مفاهیم دعاگونه و بروزن بوستان سعدی ودربحرمتقارب سروده شده و حتی عفو،عصیان ،جرم ،گناه وتوبه به بارگاه ایزدلایزال،یادآور بخش های پایانی بوستان است.