جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله به تبیین دیدگاه استیس در باب نسبت علم و دین می‌پردازیم. از نظر استیس، تعارض واقعی، نه میان جزمیات دینی و کشفیات علمی؛ بلکه میان نگرش دینی و نگرش علمی است. درحالیکه نگرش دینی بر اساس وجود خدای مسیحی، هدف‌داری جهان و عینیت ارزش‌های اخلاقی بنا شده است؛ نگرش علمی، با یک گذر روان‌شناختی، از کشفیات علمی جدید به نگرشی در مقابل نگرش دینی دست می‌زند که در آن خدای مسیحی تبدیل به خدای ساعت‌ساز می‌شود، هدف‌داری جهان انکار می‌گردد، عینیت ارزش‌های اخلاقی مورد انکار واقع می‌شود و بشر ساکن جهانی کر و کور و بی‌معنا می‌گردد. از نگاه استیس هیچ تعارض واقعی میان علم و دین وجود ندارد؛ زیرا اولا تمام گام‌های طی شده برای نفی نگرش دینی، گام‌های روانشناختی‌اند و نه منطقی. ثانیاً زبان دین زبان اسطوره‌ای است و گزاره‌های محوری دین، به حقایق باطنی ژرف‌تری دلالت دارند که هم سطح با گزاره‌های علمی نیستند و لذا هیچگاه با گزاره‌های علمی تعارض نمی‌کنند.

در متنهای اصلی مکتب معارفی خراسان، دو واژه «بسیط» و «ترکیبی» همراه با واژه معرفت (به صورت «معرفت یا عرفان بسیط» و «معرفت یا عرفان ترکیبی») به کار برده و از آن در توضیح جایگاه و مراتب معرفة‌الله استفاده شده است. علاوه بر آن، این دو واژه در کنار تعابیر شناختی دیگر نظیر «علم»و «تصدیق» نیز به کار رفته است. تنوع کاربرد این دو واژه در جای‌جای این متون موجب شده است که گاهی در جمعبندی‌ عبارات، اختلافاتی مشاهده گردد.در این نوشتار تلاش می‌نماییم تا این اصطلاحات با توجه به محل کاربرد آن تبیین گردد. در این نوشتار، در کنار یادآوری مفاهیم عقل و نفس در این مکتب، نشان خواهیم داد که معرفت به معنای ویژه ای در ادبیات موسسان این مکتب کاربرد یافته است و این کاربرد در کتابهای علوم عقلی اسلامی نظیر علم اصول، منطق، و فلسفه سابقه چندانی ندارد. همچنین توضیح خواهیم داد که مراتب معرفت در دو ساحت عقل و نفس به چه معناست.

نیهیلیسم یا هیچ‌انگاری در مقابل معناداری زندگی است. معناداری یعنی ارزش‌داری و ارزش‌گذاری و آن‌گاه که با زندگی همراه باشد، به ارزش‌داری و ارزش‌گذاری زندگی معنا می‌شود و اگر زندگی انسان برخوردار از ارزش واقعی مثبتی بوده و به خیر و صلاح او باشد، معنادار است. ‌از نظر فلسفی، نیهیلیسم به هر دیدگاهی گفته می‌شود که وجود یک بنیان عینی برای نظام ارزشی بشر را رد می‌کند. در واقع مدعای اصلی نیهیلیسم این است که چیزی که اساساً یک زندگی را معنادار می‌کند، برای هیچ یک از ما به دست نمی‌آید. در مقاله تدئوس متز که در دائره‌المعارف فلسفی استنفورد منتشر شده است، به دنبال ارایه دیدگاه‌های عمده در مورد معنای زندگی، رویکردهای مختلف نیهیلیستی نیز مطرح شده است. در این نوشتار بر آن شدیم تا این رویکردها را استخراج نموده و پس از تحلیل و تبیین هر کدام، آن‌ها را مورد نقد و بررسی قرار داده و پاسخ‌های لازم را با استفاده از دیدگاه‌های علمی و فلسفی برخی از فلاسفه و دانشمندان جهان، بویژه با تکیه بر مبانی اندیشه اسلامی ارایه نماییم.

مقاله به معضل تعارض تاریخی دوگانه ای به نام حاکمیت خدا و حاکمیت مردم و نسبت آن با امت گرایی و دولت-ملت می پردازد. پرسش نوشتار این است که پیوند حاکمیت قانون وحاکمیت فقه در ایران امروز، ممکن است یا ممتنع؟ که خود پرسشی سهل و ممتنع است. روش بررسی، روش اسنادی- کتابخانه ای و با مراجعه به آرای بنیانگذاران و قانون اساسی جمهوری اسلامی به مثابه نظر خبرگان است. نتیجه نهایی اینست که قانون اساسی بر اساس نگرش فقهی و اجتهاد و ادله بنیانگذار حکومت و شارح نظریه او کوشیده است میان حاکمیت الهی(متجلی در مقررات فقهی) با حاکمیت مردم(متجلی در قانون) اجتماع و آشتی برقرار کند از این طریق که حاکمیت مردم را در طول حاکمیت خداوند تعریف کرده و فقه آنقدر با قانون آمیخته است که سخت جداکردنی است. اما توجه ما به قانون است و اینکه 1- در قانون اساسی، اسلامی بودن جزو اصول ثابت و غیر قابل تغییر است اما معیار حاکم بر اختلافات تفاسیر و قرائت های فقهی، اسلام قانون اساسی است.2- تا مهیا شدن شرایط برای اصلاح قانون اساسی باید در چارچوب قانون اساسی جاری راهی را جست که ضمن رعایت اسلامیت نظام، دموکراتیک ترین راه برای نظارت فقهی بر قوانین پدید آید. از اینرو نهادهایی مانند شورای نگهبان که نظارت فقهی بر قوانین دارند اما انتخابی نیستند، موضوع نقد قرار می گیرند.

طبقه‌بندی مؤنث و مذکر در زبان عربی، کارآمدی لازم جهت شناسایی ابعاد دلالی جنس زبانی در قرآن را ندارد؛ زیرا اولاً دوگانه حقیقت/مجاز و ثانیاً مقام استعمال عامل تعیین‌کننده در این طبقه‌بندی است؛ اما آنچه در فهم قرآن موضوع مطالعه است، جنس انسانی و نحوه ارتباط قرآن با جنسیت به‌مثابه مؤلفه اساسی حیات انسانی است. یکی از اساسی‌ترین مسائل در فهم قرآن، وضع وضوح و ابهام عناصر آن است. ازاین‌روی، به نظرمی‌رسد نیازمند یک طبقه‌بندی هستیم که بتواند عناصر زبان را از لحاظ ارتباط با جنس انسانی و وضع دلالی و ابهام آن‌ها در قرآن مجید شناسایی کند. ازاین‌روی، بر مبنای تمایز جنس زیستی و زبانی، وجود یا عدم وجود ابهام و تمایز رابطه معانی عناصر مبهم، صنوف مختلف جنس زبانی در قرآن را به‌صورت زیر شناسایی و طبقه‌بندی کرده‌ایم: الف) جنس زبانی ب) جنس زبانی محض ج) جنس زبانی نامتعین یا تعین‌طلب: ج-1) جنس نامتعین متباین المعانی ج-2) جنس نامتعین غیرمتباین المعانی ج-3) جنس نامعین مطلق.

یکی از اساسی ترین پرسشها درباره نظریه سیاسی امام خمینی (ره) این است که بر بنیاد این نظریه، کدام تکلیف الهی در چنان درجه ای از اهمیت قرار دارد که هیچ واجب الهی دیگری در مقام تزاحم با آن، اولویت و اهمیت بیشتری پیدا نمی کند؟ بررسی آثار قلم و زبان امام خمینی (ره) نشان می دهد که ایشان به وحدت و عینیت اسلام و حکومت باورمندند و اساساً اسلام را همان حکومت می دانند. از سوی دیگر ایشان نظام جمهوری اسلامی را که به استناد بسیاری از اصول قانون اساسی آن، از جمله اصول 4 و 5 و 57 ، نظامی مبتنی بر ولایت فقیه بوده و تمام قوانین آن در چارچوب اصول و قواعد اسلامی است، مصداق تام و تمام حکومت اسلامی می دانند. بر این اساس این طور به نظر می رسد که از نظر ایشان حفظ نظام جمهوری اسلامی یعنی حفظ حکومت اسلامی و حفظ حکومت اسلامی عین حفظ اسلام است، نه مقدمه‌ی آن. در این دیدگاه بیرون از اسلام و حکومت اسلامی ارزش مهمتری وجود ندارد که حکومت اسلامی مقدمه‌ی تحقق آن باشد و در صورت تعارض بر حفظ حکومت اسلامی مقدم شود.

در خصوص اجرا یا عدم اجرای حدود در عصر غیبت دیدگاههایی نظیر جواز، عدم جواز و قائلین به تفصیل و توقف وجود دارد که پذیرش هر کدام از آنها بر قوانین کیفری تاثیر خواهد گذاشت. پژوهش حاضر با شیوه تحلیلی- توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی بر مبنای دیدگاه عدم پذیرش اجرای حدود در عصر غیبت، به دنبال پاسخگویی به این سؤال است که در صورت پذیرش نظریه تعطیلی حدود در عصر غیبت چه تغییراتی در قوانین و مقررات کیفری ایجاد خواهد شد؟ بر همین اساس هدف پژوهش بررسی تاثیرات پذیرش نظریه تعطیلی اجرای حدود در عصر غیبت بر قوانین موضوعه است. یافته‎های این پژوهش بیانگر آن است که با تعطیلی حدود در عصر غیبت، تغییرات زیادی در قوانین کیفری از جمله، قاعده ی منع محاکمه مجدد، قاعده عطف به ما سبق نشدن قوانین کیفری، نحوه محاسبه مجازات سابق، تخفیف، تعویق، تعلیق صدور حکم، نظام نیمه آزادی و آزادی مشروط، آزادی تحت نظارت سامانه های الکترونیکی، نحوه اعمال مرور زمان، تعدد و تکرار جرم، ادله اثبات در جرائم، معاونت در جرائم، سردستگی و سقوط مجازات به وسیله توبه و عفو به وجود آمده و قواعد پذیرفته شده جرایم تعزیری در حدود نیز اعمال می گردد.

در روایات شیعه دو دسته از روایات که ظاهری متعارض دارند یافت می‌شود: روایاتی که دال بر استفاده از قوه قهریه در حکومت اسلامی هستند و روایاتی که نشان از تسامح در دین دارند. مسئله این پژوهش کشف رابطه بین این دو دسته از روایات است. این پژوهش که به شیوه توصیفی تحلیلی و با رجوع به منابع کتابخانه‌ای انجام پذیرفته است ابتدا به بیان و دسته بندی دقیق هر دو دسته از روایات می‌پردازد. روایات دال بر استفاده از قوه قهریه در حکومت اسلامی در سه حوزه عقیده، رفتار و دفاع جای می‌گیرند. روایات تسامح در دین نیز در دو دسته تسامح در حکومت اسلامی و تسامح عام در دین دسته‌بندی می‌شوند. در ارزیابی روایات با توجه به معیار قدما در سنجش روایات، برای هر دو دسته از روایات شاهدی از قرآن وجود دارد که دال بر صحت محتوای هر دو دسته از روایات است و از این رو باید وجه جمعی برای روایات یافت. به نظر می‌رسد توجه به ظرفیت انسان‌ها که در روایات تسامح بیان شده است، نکته کلیدی در جمع این دو دسته از روایات است و دامنه استفاده از قوه قهریه در حکومت اسلامی را تعیین می-کند.

برابری از مفاهیمی است که ضمن اهمیت بسیار بالا، همچنان متنازع فیه می باشد و باید تلاش کرد تبیینی روشن از آن ارائه داد. در این پژوهش با روش تحلیلی و توصیفی و با بهره بردن از منابع کتابخانه ای تلاش کردیم، مبنای برابری را در اندیشه اصحابِ قرارداد اجتماعی مشخص کرده و ضمن تطبیق با مبنای برابری در اندیشه ی علمای مشروطه خواه نقاط قوت و ضعف هر یک را، جهت درک دقیقی از مفهوم برابری نشان دهیم. بر این اساس مبانی برابری در اندیشه اصحاب قرارداد عبارتست از 1- برابری بر اساس ترس متقابل (هابز) 2- برابری بر مبنای خودآگاهی، خود مختاری و عقلانیت (لاک) 3- برابری بر مبنای آزادی و کمال پذیری ( روسو). ویژگی مشترک این مبانی، عدم ابتنای آن ها بر مفاهیم الهیاتی است. در طرف مقابل به رغم تلاش‌ های ارزشمند علمای مشروطه خواه برای تثبیت مفهوم برابری در جامعه درگیر با تبعیض ایران اما اثبات برابری ذاتی انسان ها بدون توجه به ویژگی های عرضی، دغدغه علمای مشروطه خواه نبوده و بیشتر برابری سیاسی و حقوقی آن هم در چهارچوب شریعت مدنظر آنان بوده نه برابری ذاتی. همین موضوع مانع از شکل گیری تئوری برابری بر اساس حیثیت مساوی انسان ها و برابری ذاتی آدمیان شد.

در این مقاله با ارائه تعریفی از «تصور از الوهیت»، به‌مثابه الگویی برای فهم روشن‌تر و دقیق‌تر از چیستی الوهیت، نشان داده شده است که هر تصوری از الوهیت از مؤلفه‌های سه‌گانه تمایز/عدم تمایز، تعالی/عدم تعالی و شخص‌وارگی/ناشخص‌وارگی الوهیت سامان یافته است. سپس با ایضاح مفهومی هر یک از مؤلفه‌های سه‌گانه فوق بیان شده است که دفاع از هر یک از مؤلفه‌های فوق دلایل ویژه خویش را دارد و نباید آنها را با همدیگر خلط کرد، وگرنه دچار نوعی ناسازواری در تصور خویش از الوهیت خواهیم شد. در نهایت، نتیجه گرفته شده است که اولاً، ادله اثبات وجود خداوند را نباید با تصور از الوهیت/خدا یکی گرفت؛ ثانیاً، با تکیه بر تعریف فوق از تصور از الوهیت، می‌توان فهم دقیقی از تصورات سه‌گانه تئیستی، پنتئیستی و پننتئیستی از الوهیت ارائه کرد؛ ثالثاً، می‌توان تفسیری از اوصاف الوهیت ارائه داد که با تصور خویش از الوهیت سازوار باشد.