جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در سه دهه اخیر،تعداد زیادی از پژوهشگران حوزه اخلاق،توجه خود را به بررسی جایگاه مغز در ادراکات اخلاقی معطوف کرده‌اند و بر این اساس،صدها مطالعه با رویکردهای مختلف در مناطق مختلف دنیا انجام شده است. نتایج این مطالعات نقش قاطع بخش‌های مختلف مغز در شکل‌گیری ادراکات اخلاقی را نشان داده است. اما شاخه دیگری از پژوهش‌ها که بر مطالعه تجربیات نزدیک به مرگ (NDE) متمرکز است، گزارش‌های متعددی از ادراک اخلاقی در افرادی ارائه می‌دهد که فعالیت مغز در آنها متوقف شده است. نتایج این پژوهش‌ها تضادی آشکار را با نتایج پژوهش‌های عصب‌شناسی اخلاقی نشان می‌دهد. این مقاله با مرور این دو دسته از پژوهش‌ها، به بررسی 5 فرضیه تبیینی درباره منشأ ادارکات اخلاقی پرداخته و قدرت تبیین این فرضیه‌ها بر اساس معیار «بهترین تبیین»مقایسه می‌کند.بررسی این فرضیه‌ها نشان می‌دهد که فرضیه‌هایی که مدل پیچیده‌تر و چندبعدی از ادراک اخلاقی ارائه می‌دهند،قدرت تبیینی بیشتری نسبت به شواهد مطالعات مذکور دارند.

قانون‌گذار آرمانی مد نظر ما کسی است که در هنگام تشریع و قانون‌گذاری، ادب، اخلاق و اصول قانون‌گذاری را رعایت کند.پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه مقاصد شریعت در اندیشه امام شاطبی، به بررسی مبانی اخلاق قانون‌گذاری می‌پردازد. شاطبی با تأکید بر مقاصد خمسه ـ حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال ـ چارچوبی اخلاقی و عقل‌پسند برای تشریع ارائه می‌دهد که قانون‌گذار را در خدمت مصلحت عمومی قرار می‌دهد. تمایز او میان عبادات و معاملات، جواز قیاس در امور معقول‌المعنی، و تحلیل تفاوت آیات مکی و مدنی، نظامی پویا از اصول ثابت و متغیر شریعت را ترسیم می‌کند. بر پایه تقدم نقل بر عقل، شاطبی قانون‌گذاری را فرایندی اخلاقی می‌داند که باید در چارچوب حدود شرعی و مصالح انسانی سامان یابد. این رویکرد می‌تواند مبنایی برای قانون‌گذاری اسلامی در مواجهه با چالش‌های اخلاقی، اجتماعی و فناورانه معاصر فراهم آورد.

علی‌رغم تناقض ضمنی موجود، میان «برتری اخلاقی» و «خودگروی» در فلسفه‌ی اخلاق، این مفاهیم در فلسفه‌ی اخلاق نیچه با یکدیگر پیوند دارند. نیچه با تکیه بر مفاهیم «اراده به قدرت» و «انسان برتر»، بر ارتباط اخلاق، به‌عنوان امری وابسته به فردیت و آزادسازی از قیود سنتی تأکید می‌کند. مفهوم خودگروی با مفهوم اراده به قدرت، ارتباط وثیقی دارد که این اراده به‌عنوان ابزاری جهت دستیابی به انسان برتر مطرح می‌شود. انسان برتری که می‌تواند ارزش‌های خود را خلق کند و به برتری اخلاقی دست یابد که این برتری اخلاقی، قدرتی برای عبور از ارزش‌های غالب اجتماعی است. با توجه به رابطه‌ی متقابل میان اراده به قدرت و انسان برتر، این ظرفیت در اندیشه‌ی نیچه وجود دارد که می‌توان با تبیین ارتباط میان خودگروی و برتری اخلاقی نه به‌عنوان مفاهیمی متقابل، بلکه به‌عنوان دو نیروی سازنده در راستای آزادی فردی و رهایی از قیود اجتماعی در فلسفه‌ی اخلاق عمل نمایند.

ناصرخسرو در قول ششم از کتاب زاد المسافرین طولانی‌ترین برهان خود را برای رد ادعای دهریان می‌آورد که می‌گویند فلک صانعِ عالم است. بنیاد این برهان متشکل مطالب مرتبط با مقوله‌ی حرکت طبایع و موالید و نیز مقهور یا قاهر بودن افلاک و حرکت دورانی‌شان است. در این نوشتار، این برهان طولانی و مبسوط، نخست با خوانش جزءپردازانه و واکاوی منطقی، بندبه‌بند، اعتبارسنجی شده صدق استنتاج‌های منطقی آن، با کاربست منطق ریاضی؛ و محتوای مقدمات و گزاره‌های آن، با معیار منطق سینوی، تجزیه و تحلیل می‌شود. سرانجام با جمع‌بندی یافته‌ها، معلوم می‌شود که برهان ناصر خسرو روشمند و از منظر صورت، دارای ساختار منطقی معتبر است؛ در عین حال، مقدمات آن دربردارنده‌ی برخی مفروضات ادعایی‌ست و از دیدگاه معنا، مغالطه‌ها و قیاس‌‌های مع الفارقی در بطن برهان به چشم می‌خورد.

آیا میل به حقیقت در بستر متافیزیک‌اندیشی، لزوماً خاستگاهی موجه، رهایی‌بخش و هم‌سو با زندگی دارد؟ این مقاله با تمرکز بر فصل چهارم کتاب نیچه و ذن (خودفرازی بدونِ خود) نوشتۀ آندره ون دِر بْراک و تحلیل آن نشان می‌دهد که نیچه و ناگارجونا چگونه به این پرسش پاسخ منفی می‌دهند. ابتدا نقد نیچه به «میل به حقیقت» در سنت غربی بررسی می‌شود؛ سپس مواجهۀ مشابه ناگارجونا با سنت بودیسم تحلیل می‌گردد. در گام سوم، هم‌گرایی این دو دیدگاه در واسازی و فراروی از این میل واکاوی می‌شود. در پایان، خوانش ون در براک مورد ارزیابی انتقادی قرار می‌گیرد. مقاله نشان می‌دهد که در هر دو سنت میل به حقیقت نیازمند نقادی است و چیرگی بر آن دریچه‌ای به‌سوی فلسفه‌ای زیسته، در ورای دوگانگی حقیقت و ناحقیقت، می‌گشاید. همچنین نشان داده می‌شود که خوانش ون در براک در تفکیک مفهومی و روش‌شناختی به شفافیت بیشتری نیاز دارد.

یکی از غامض­ترین مسائل متافیزیکی مسئله­ی تشخص و ملاک آن است. فلاسفه مسلمان از ابتدا به بحث از این مسئله اهتمام جدی داشته­اند. در میان مکاتب فلسفه اسلامی، فلاسفه مشائی خاصه ابن­سینا تصریحاً به بحث از ملاک تشخص توجه داشته و دیگر فلاسفه مشائی نیز در این موضوع اندیشیده­اند. نکته حائز اهمیت درباره ملاک تشخص عدم تفکیک و خلط میان ذهن و عین در میان فلاسفه­ی مشایی است که شیخ اشراق با عنایت به این مسئله در صدد پاسخی متقن به پرسش از ملاک تشخص موجودات بوده است. بعد از مرحوم شیخ اشراق فیلسوفان دیگر من جمله ملاصدرا از این تفکیک استفاده کرده و پاسخ­های دیگری به این مسئله داده­اند که بدون شک به واسطه این تفکیک بوده است. بعد از بررسی ملاک تشخص در اندیشه فلاسفه مذکور، در نهایت نگارنده به یک سازگاری در باب ملاک تشخص در اندیشه ابن­سینا، سهروردی و ملاصدرا دست یافته است.

هدف این نوشتار نقد و تحلیل مقاله «ورزش چونان فضیلت اخلاقی است که در آن ادعا شده است ورزش جدای از نتایجی که دارد، دارای ارزش اخلاقی است. این ادعا اگر درست باشد سبک زندگی اجتماعی و فردی خاصی را تأیید می کند که بخشی از زندگی مدرن است. بنابراین مقاله از نظر خلاقیت و ابتکار در انتخاب موضوع و ارتباط آن با زندگی اهمیت دارد. اما نقد اصلی این است که نویسند بر بخشی محدود از ورزش تمرکز کرده است و مفهوم ورزش را جدای از سیاق جهان مدرن مورد بحث قرار داده است. همچنین نقدهایی به روش مقاله و ابهام در تعرف مفاهیم و ناتمام بودن استدلالها وارد است. ورزش گرچه بر یک زندگی بدون تحرک مزیت دارد، اما در مقایسه یا فعالیتی که سودی اجتماعی یا فردی به دنبال داشته باشد، ارش اخلاقی بیشتری ندارد و گاهی می تواند به ضد اخلاقی تبدیل شود.

احساسات خلاف واقع، مانند گناه و شرم، رفتار انسان را در تلاقی دنیای اجتماعی و اخلاقی شکل می‌دهند. چنین احساساتی این امکان را برای افراد فراهم می‌سازند تا با اندیشیدن به آنچه می‌توانست رخ دهد در برابر آنچه رخ داده، انتخاب‌های خود را مورد سنجش قرار دهند. سپس، با تأمل در این‌که چگونه گزینه‌های دیگر می‌توانستند به نتایجی متفاوت ختم شوند، در پی اصلاح رفتار خود برمی‌آیند. در این مقاله چارچوبی منطقی برای صوری‌سازی این احساسات در حوزه هوش مصنوعی و سیستم‌های چندعاملی ارائه شده است. برای این منظور نحو و معناشناسی‌ای طراحی شده که رفتار یک عامل را به دانش، هنجارها و معیارهای ارزیابی او گره می‌زند و از این راه، احساساتی چون گناه و شرم را به خوبی بازسازی می‌کند. این پژوهش زمینه‌ای برای طراحی سیستم‌های هوشمندی فراهم می‌‌آورد که بتوانندپیچیدگی‌های انسانی و اصول اخلاقی جامعه‌ را .درک کرده و با آن‌ها همگام شوند

ابن سینا و ویتگنشتاین غایت‌مندی تغییر و حرکت را در نظر داشته و به شیوه‌ی منطقی و استدلال عقلانی نتیجه گرفته‌اند که تغییر و حرکت، کمال نخست یا ابزار و توانایی طبیعت برای انتقال و رسیدن به آگاهی یا کمال ثانی و فعلیت محض در صورت زندگی است. آرای ابن سینا و ویتگنشتاین متاخر در خصوص مسئله‌ی تغییر و حرکت، تقارن و تشابهات منطقی و هم‌چنین تمایز نظرات این دو فلسفه را نسبت به برداشت و تصویری که هر دو فیلسوف از این منظر داشته‌اند، نشان می­دهد ابن سینا تغییر و حرکت را فرآیندی در مسیر فعلیت یافتن چیزی دانسته -که تاکنون ظرفیتی در آن نهفته بوده- برای رسیدن به تکامل؛ ویتگنشتاین در پی این است که با تغییر و حرکت، «این نه آنی‌ها» را به سمت «این‌همانی‌ها» سوق دهد، تا در فرآیند انتقال معنا، بیشترین شناخت منطقی، و در نتیجه آگاهی حاصل گردد.

پرسش از نحوه صدور کثرات از مبدأ واحد از اساسی ترین مسائل در فلسفه و عرفان اسلامی است. قاعده الواحد بر صدور معلول واحد از واحد حقیقی دلالت دارد، در حالی که وجود کثرت امری بدیهی است. حکمای مشاء با تبیین صدور عقول طولی و حکمت اشراق با معرفی نور اقرب این چالش را پاسخ داده‌اند. در عرفان نظری صادر اول، حقیقت محمدیه و نخستین تجلی مطلق تلقی شده است. صدرالدین قونوی صادر اول را حقیقتی اطلاقی و بسیط می‌داند که عقل اول تنها یکی از تجلیات آن است. فناری در نقد حکمای مشاء، صادر اول را وجود محض و فاقد ماهیت معرفی می‌کند. ملاصدرا با ارائه نظریه وحدت وجود و تحلیل علیت بر مبنای تشأن و تجلی، دیدگاه‌های فلسفی و عرفانی را جمع نموده و عقل اول را همان صادر اول دانسته است. این مقاله به تحلیل دیدگاه قونوی و تطبیق آن با اندیشه ملاصدرا می‌پردازد.