جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شادی یکی از نیازهای طبیعی بشر است و آیین اسلام مکتبی است جامع که در تمام شئون زندگی بشر برنامه‌هایی را به‌مقتضای نیازهای فطری از زمینه‌های ذاتی انسان قرار داده است؛ بنابراین تحقیق حاضر باهدف شناخت نشاط و شادی در نهج‌البلاغه به‌منظور ارائه دلالت‌های تربیتی انجام شد این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ روش انجام کار کیفی از نوع تحلیل محتوا است جهت تحلیل دلالت‌های تربیتی از کتاب نهج‌البلاغه استفاده و در سه مرحله کدگذاری انجام شد انتخاب نمونه‌های تحقیق به روش نمونه‌گیری هدفمند انجام گرفت و جملات (کدهای باز) به‌صورت هدفمند استخراج شدند و حجم نمونه بر اساس قاعده اشباع داده‌ها سازماندهی شد. روایی در این پژوهش با استفاده از سازمان‌دهی فرایندهای ساخت‌یافته برای ثبت، نوشتن و تفسیر داده‌ها استفاده شد و روائی محتوایی توسط خبرگان تأیید شد. پایایی از ضریب توافق با 77/0 به دست آمد. ابزار تحقیق در این روشن نت‌برداری و فیش‌برداری بود. یافته‌های تحقیق نشان داد نشاط از دیدگاه نهج‌البلاغه را سه دسته از دلالت‌های تربیتی شامل 11 مقوله دلالت‌های عاطفی، 17 مقوله دلالت‌های رفتاری، 21 مقوله دلالت‌های شناختی دسته‌بندی نمود. نتایج گویای این است که نگاه و دیدگاه نهج‌البلاغه به نشاط و شادی دیدگاهی توأمان دنیوی و مادی همراه بوده است و این نشاط را لازم و ضرورت زندگی دنیوی مؤمن می‌داند و نشاط اصیل را نشاط اخروی دانسته نشاطی که در گرو عمل به عمل صالح می‌داند.

در مبحث منظور‏شناسی یا کاربرد‏شناسی زبان (pragmatics) فرآیند انتقال معنا به مخاطبین با در نظر گرفتن شرایط طرفین گفتگو انجام می‌‏پذیرد. در تلاش برای ادراک معانی نهفته در کلام، جرج یول(زبان‌‏شناس اسکاتلندی- آمریکایی) نظریة پیش‌‏انگاشت خود را ذیل شش شاخه (پیش‌‏انگاشت وجودی، واقعیت‌‏پذیر، واقعیت‏‌ناپذیر، خلاف واقع، ساختاری و واژگانی) ارائه نموده‌‏است. در کلام حضرت علی (ع) با توجه به این رویکرد نوین زبان‏شناسی می‌‏توان عملکرد معانی نهانی کلام را در کنار معانی آشکار در حوادث و پیچ‌‏های مهم تاریخی آن زمان به‏‌خوبی تحلیل و تفسیر نمود. در سراسر این اثر عظیم، پیش‌‏انگاشت وجودی را در قالب ترکیبات ملکی و اسامی معرفه، پیش‌‏انگاشت واقعیت‌‏پذیر را در افعالی مترادف با معانی فهمیدن و دانستن، نوع واقعیت‌‏ناپذیر را در قالب افعال ظن و خیال، واژگانی را در افعالی که دلالت بر انقلاب و دگرگونی روحی افراد دارند، خلاف واقع را در قالب ادات شرطیه(لَو و لولا) و ساختاری را در تثبیت اطلاعات از خلال ادوات پرسشی معین یا جملات اسنادی و شبه اسنادی می‌‏توان به‌‏وضوح مشاهده کرد. هدف از انجام این پژوهش توصیفی- تحلیلی واکاوی و کشف نا‏گفته‌‏های کلام ایشان در قالب نظریة پیش‌‏انگاشت یول است و دستاورد پژوهش حاضر آن است که در موارد محدود مورد مطالعه، نقش شرایط سیاسی، فرهنگی، موقعیت مخاطبین و ادراک آنان در نا‏گفته‌‏گویی‏‌های هدفمندانة علی (ع) در نهج‌البلاغه لحاظ شده‏‌است.

توحید مهم‌ترین و بنیادی‌ترین اصل در اسلام، دارای ابعاد متعدد و متنوع می‌باشد. اندیشمندان متقدم بُعد نظری، و برخی از اندیشمندان معاصر بُعد اجتماعی توحید را مورد بحث و بررسی قرار داده‌اند. رفتار حاکم در حکمرانی خویش که متأثر از اندیشه اوست، از مهم‌ترین عوامل مؤثر در زندگی اجتماعی انسان‌ها می‌باشد. با توجه به ضرورت الگوپذیری از ائمه(ع) در حوزه فردی و اجتماعی و همچنین جایگاه توحید در نگاه امام علی(ع) و امکان کاربست اندیشه توحیدی در حکمرانی، این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و بررسی منابع کتابخانه‌ای در حوزه حدیث، کلام، تاریخ و سیره، می‌کوشد تا جایگاه توحید در سیره و اندیشه امام علی(ع) در حکمرانی را به شکلی مطلوب ارائه نماید. این تحقیق نشان می‌دهد که علاوه بر ضرورت توجه به بُعد اجتماعی توحید، بویژه توحید در ربوبیت و خالقیت، آثار توحید اجتماعی در حکمرانی امام علی(ع) در ابعاد تشریع و قانون‌گذاری، آزادی‌های سیاسی و اجتماعی، حفظ کرامت انسانی، برابری در حقوق مالی و برابری نسبت به قوانین تجلی یافته است.

شناسایی مفهوم «اشغال» و شیوه مواجهه با آن در مکتب سیاسی اسلام، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ این مهم، با تاکید بر وضعیت اشغالی برخی از سرزمین‌های اسلامی به ویژه فلسطین، سوریه و لبنان موضوع محافل علمی بوده و نیاز به تبیین دارد. مراد از اشغال، حالتی است که دشمن متخاصم با بهره‌گیری از عدوان بر بخشی یا تمام سرزمینی استیلا یابد. پژوهش حاضر با تاکید بر نهج‌البلاغه امام علی (ع) و به‌طورخاص خطبه‌الجهاد، درصدد است رویکرد امام (ع) در قبال «اشغال‌گری» را ارزیابی کند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای درپی کشف سلوک امام علی (ع) در مواجه با اشغال‌گری برآمده است. فرجام مقاله آن است که عناصراصلی اشغال در کتاب و کلام امام (ع) «مورد ظلم قرارگرفتن مردم یک سرزمین» و «استیلای دشمن بر تمام یا بخشی از سرزمین اسلامی» است. همچنین رویکرد امام باتوجه به نکوهش مردم عراق در مواجهه با اشغال شدن انبار توسط غارتگران شام، با تاکید بر عواملی چون لزوم اقدام پیش‌دستانه در مقابل حملات قریب‌الوقوع دشمن، بیان فلسفه تشریع جهاد توسط خداوند، بیزاری از ترک‌کنندگان فرمان قتال، برانگیختن حمیّت و تلاش برای بیداری وجدان آنان و مواردی از این قبیل، نمایانگر استراتژی «مقاومت و ایستادگی» در مقابل اشغال‌گری و تجاوز دشمن است. سلوک فقیهان امامیه نیز دیگر موید این دیدگاه می‌باشد.

زبان‌شناسی متن در جهت شکل‌گیری متن و تقویت آن از عناصر هفت‌گانة هدف، موقعیت، انسجام و پیوستگی، بینامتنیت، اطلاع‌رسانی و مقبولیت بهره می‌برد. مطالعۀ این فرایندها مشخص می‌کند که چگونه حضور این عوامل هفت‌گانه منجر به ایجاد برهانی منسجم، تولید معنا و به اقناع رساندن مخاطب می‌شود. این عناصر بر خطبۀ شقشقیۀ حضرت علی (ع) نیز حاکم‌اند؛ خطبه‌ای که سرشار از براهین در اثبات حقانیت خلافت ایشان است. مقالۀ حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و با هدف تبیین فرایند مجاب‌سازی خلافت در راستای اثبات حقانیت حضرت علی (ع) به بررسی خطبۀ شقشقیه می‌پردازد. این بررسی با تکیه بر کارکرد معیارهای متن‌گرایی در نظریۀ بوگراند و درسلر از جمله پیوستگی، انسجام، هدفمندی، موقعیت‌مندی، مقبولیت، اطلاع‌رسانی و بینامتنیت، انجام می‌شود و بر چگونگی انتقال مفاهیم در قالب برهان‌ورزی و نقش این معیارها در شکل‌گیری و تقویت استدلال‌های امام علی (ع) متمرکز است، تا از این طریق، ساختار برهانی خطبه و سازوکارهای زبانی آن در اقناع مخاطب تحلیل شود. از دستاوردهای معناکاوی خطبه این است که که مفاهیمی مانند شایستگی حضرت علی (ع) برای خلافت، نقد خلفای پیشین و رجوع مردم به ایشان در آغاز خلافت، از طریق زنجیره‌ای از برهان‌های منطقی به مخاطب منتقل می‌شود. با بررسی این خطبه مشخص می‌شود که نظام مجاب‌سازی با پیروی از تمامی عناصر متن‌گرایی، به انسجام برهان‌ها، در بُعدی گسترده‌تر خطبه و در نهایت، تبیین حقانیت امام می‌انجامد.

نهج‌البلاغه به‌عنوان منبعی کلیدی پس از قرآن کریم، ابزاری غنی و ارزشمند برای فهم و مدیریت چالش‌های مختلف، به‌ویژه تعارض منافع، محسوب می‌شود. تعارض منافع به‌عنوان یکی از پدیده‌های فردی و اجتماعی مهم در دهه‌های اخیر، باعث بروز فساد و ناعدالتی شده و آسیب‌های جدی به افراد، جوامع و حکومت‌ها وارد می‌کند؛ بنابراین سؤال اصلی این است که مصادیق تعارض منافع، از منظر نهج‌البلاغه کدام‌اند و چه راهکارهایی برای مدیریت این تعارض‌ها ارائه‌شده است؟ این نوشتار باهدف شناسایی و تبیین مصادیق تعارض منافع از منظر نهج‌البلاغه، به بررسی راهکارهای مدیریت آن‌ها می‌پردازد. برای دستیابی به این هدف، از روش توصیفی - تحلیلی و استناد به آموزه‌های علوی در نهج‌البلاغه استفاده‌شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نهج‌البلاغه مصادیق متعددی از تعارض منافع را بیان می‌کند، ازجمله سوءاستفاده‌های زمامداران و خواص و اثرات منفی آن بر تصمیم‌سازی‌ها به نفع گروه‌های خاص. علل این وضعیت می‌تواند به آزمایش‌های الهی، دنیاطلبی و فشارهای اقتصادی و اجتماعی مرتبط باشد. علاوه بر این، نهج‌البلاغه به ارائه روش‌های مؤثری برای مدیریت تعارض منافع پرداخته است؛ مانند تأکید بر کسب صفات عالیه نفسانی نظیر ایمان، تقوا و توجه به انفاق. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که آموزه‌های علوی می‌توانند به‌عنوان منبع الهام‌بخش در ارائه راهکارهای اخلاقی و اجتماعی برای مقابله با این پدیده مورداستفاده قرار گیرند.

انسان موجودی اجتماعی که در اجنماع زندگی می‌کند و باید رفتار مسؤلانه که از شاخص‌های انسان کامل می‌باشد، در او تقویت گردد، این مهم در جوامع اسلامی از طریق شناسایی مصادیق مسئولیت‌پذیری اجتماعی از منابع دینی و گنجاندن آن در برنامه‌های مختلف تربیتی صورت می‌گیرد. بر این اساس، هدف این پژوهش شناسایی نشانگرها و مصادیق مسئولیت‌پذیری اجتماعی از منظر آموزه‌های ارزشمند و غنی نامة 31 نهج‌البلاغه بود. رویکرد پژوهش ترکیبی (کیفی و کمی) و روش پژوهش مطالعه موردی کیفی بود. برای تحلیل یافته‌ها از تحلیل مقوله‌ای استفاده شد. برای تعیین اعتبار یافته‌ها از شاخص‌های اعتبار، اطمینان، تأیید‌پذیری و انتقال‌پذیری استفاده شد. بر‌اساس تحلیل یافته‌ها 5 مقوله‌محوری شامل خدمت به هم نوع و توسعه اجتماعی، کسب تجربه اجتماعی، توجه به شرایط و موقعیت و زمینه اجتماعی، حل مسائل افراد آسیب‌پذیر و تلاش برای پیشرفت و آینده جامعه به عنوان نشانگرهای مسئولیت‌پذیری اجتماعی استخراج شدند و تعداد 25 مصداق برای نشانگرها شناسایی شد و میزان تناسب مصادیق با نشانگرها از منظر صاحب‌نظران 92. صدم بود.

این پژوهش با هدف تدوین مدل حکمرانی مبتنی‌بر نامه 53 نهج‌البلاغه تلاش کرده است مفاهیم کلیدی را به شکلی هماهنگ و منسجم تبدیل به چارچوبی قابل‌اجرا در حکمرانی کند. مدل نهایی با استفاده از روش تحلیل مضمون و طی فرآیند کدگذاری، شامل 8 بُعد اصلی، 27 مفهوم و 212 شاخص استخراج‌شده است که پس از غربال‌گری و تجمیع، به مجموعه‌ای دقیق و کاربردی محدود شده‌اند. ابعاد مدل شامل «اصول و مبانی حکمرانی در اسلام»، «ویژگی‌های حاکم»، «حکومت و حکمرانی»، «نظامیان»، «قضات و قضاوت»، «عدالت اجتماعی»، «بیت‌المال و امور مالی» و «روابط با دیگر ملل» هستند که هر یک دارای مفاهیمی مرتبط و سازگار با دیگر ابعاد است. این سازگاری از طریق تحلیل روابط میان مفاهیم و استخراج پیامدهای آن‌ها در حکمرانی مطلوب حاصل شده است. برای مثال، عدالت به‌عنوان اصلی بنیادین با مفاهیمی نظیر «شفافیت در مدیریت بیت‌المال» و «انتصاب قضات عادل» در ارتباط مستقیم است و پیامدهای آن در بهبود رفاه عمومی و اعتماد اجتماعی نمایان می‌شود. همچنین، اصولی نظیر تقوا و مردم‌داری به تقویت مشروعیت و مقبولیت حاکم انجامیده و در تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر مشورت و تعامل با مردم متبلور می‌گردد. ویژگی‌های برجسته این مدل عبارت‌اند از: «جامعیت: پوشش تمامی ابعاد حکمرانی»، «عمق: توجه به جزئیات و ظرایف حکمرانی» و «مصداقیت: مبتنی‌بر تجارب عملی امام علی (ع) در دوران حکومت ایشان». نتایج پژوهش نشان می‌دهد که الگوی ارائه‌شده می‌تواند به‌عنوان مرجعی الهام‌بخش برای ارتقای حکمرانی در جوامع اسلامی به کار رود و زمینه‌ساز توسعه عدالت اجتماعی، افزایش کارآمدی مدیریت و تحقق توسعه پایدار باشد.

امام علی (ع) به عنوان یک سخنور، در فرایند انتقال پیغام خود به مخاطب، از راهبردها و شگردهای متعددی بهره جسته است که یکی از مهم‌ترین آن تکنیک‌ها «عکس» یا «تبدیل» است که از رهگذر تمرکز بر یکسان‌سازیِ چیدمان واژگان دو عبارت و آرایش یکسان آنها به دست می‌آید و به توازن نحوی متن می‌انجامد. در پرتو توجه ویژه سخنور به این تکنیک در نهج البلاغه، پژوهش حاضر بر آن است تا از رهگذر کاربردشناسی زبان و با روش توصیفی – تحلیلی، در گام نخست به شناسایی، استخراج و دسته‌بندی پاره‌گفتارهایی بپردازد که در خطبه‌های نهج البلاغه بر سازه تکنیک یادشده بنا گشته‌اند و در گام دوم از زمینه و غرض سخنانِ عکس‌محور پرده بردارد، و در گام بعدی با تمرکز بر ساخت، سویه و زمانِ پاره‌گفت‌های مورد بحث، آنها را گونه‌شناسی کند و از کارکرد شگرد یادشده با مخاطبان سخن بگوید. نتیجه بررسی نشان از آن دارد که میانِ زمینه و غرض نمونه‌های مورد مطالعه با صورت سخن و کلام ایراد گشته، هماهنگی و همسویی تنگاتنگی وجود دارد، آنگونه که می‌توان به این رهیافت رسید که هدف سخنور از کاربست تکنیک عکس، صرفاً زیباسازی سخن نبوده است. نتیجه دیگر اینکه عکس‌های دخالت‌داده شده از منظر ساخت، بیشتر در قالب جملات خبری نمود پیدا کرده‌اند تا جملات انشائی، و از لحاظ زمانی بیشتر آینده‌نگر هستند تا گذشته‌نگر.

عهده‌داری مسئولیت اقامه امر الهی، از وظایف دینی بشر است که موفقیت در آن، منوط به رعایت شرایط ویژه‌ای است که امام علی (ع) در حکمت 110 به مهم‌ترین آن‌ها اشاره داشته‌اند. پژوهش حاضر کوشیده است با روش تبیین این شروط و بررسی ثمرات پایبندی به آن‌ها در موفقیت اقامه‌کننده امر الهی و همچنین آسیب‌های ناشی از عدم پایبندی به آن‌ها در عدم توفیق فرد، نوشته حاضر را به شیوه تحلیلی-توصیفی ارائه دهد. امام علی (ع) اجتناب سه رذیله «مصانعه»، «مضارعه» و «مطامع نفسانی» را مهم‌ترین شروط موفقیت در اقامه امر الهی دانسته است که منجر به حصول فضیلت‌هایی نظیر شجاعت، عزت و استواری شده و زمینه اساسی موفقیت فرد را فراهم می‌سازد. عدم اجتناب از هر یک از رذایل و گرفتار شدن به آن‌ها، ناهنجاری‌های متعددی را در پی داشته و مانع موفقیت فرد می‌گردد؛ چراکه مصانعه؛ موجب ضعف و زبونی شده و شجاعت و صداقت را از بین می‌برد. مضارعه، موجب بی‌هویتی شده و ذلت و خضوع در مقابل باطل را در پی دارد و پیروی از مطامع نیز موجب بندگی طمع‌های شخصی شده و ایمان و استواری فرد را از بین می‌برد. پرهیز هم‌زمان از هر سه رذیله مذکور، منجر به روحیه شجاعت و آزادمنشی و قناعت شده و فرد را از زبونی، تعظیم و دست‌بوسی عوام و طمع به مال آن‌ها رهایی می‌بخشد.