مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

در عصر حاضر، با گسترش عقلانیت و پیشرفت علم مدرن، جایگاه دین در زندگی انسان به چالش کشیده شده است. این پژوهش با هدف تبیین وجوه نیاز بشر به دین، به بررسی کارکردهای دین در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی می‌پردازد و به‌طور خاص اندیشه‌های شهید سید محمد‌باقر صدر و عبدالکریم سروش در این موضوع را موردبررسی قرار داده است. این پایان‌نامه با روش توصیفی-تحلیلی دیدگاه‌های این دو اندیشمند را تبیین و مقایسه کرده است. درنهایت، با توجه به یافته‌های پژوهش، به این نتیجه می‌رسیم که هر دو اندیشمند بر وجود نیاز انسان به دین تأکید دارند. اما درعین‌حال، در تفسیر و تبیین این نیاز و راه‌های پاسخگویی به آن، تفاوت‌هایی اساسی دارند. شهید صدر با رویکردی اعتدال‌گرایانه معتقد است دین دارای نظم و همبستگی بوده و از بنیان‌های استوار و منطقی برخوردار است؛ به همین دلیل دین با مکتب‌سازی، متناسب با نیازهای هر عصر و دورانی، و در تمام سطوح، چه فردی و چه اجتماعی برای انسان راهکار دارد. در مقابل، سروش با رویکردی حداقلی، معتقد است دین برای زندگی دنیوی بشر برنامه‌ای ندارد و پیامبران در پی سعادت اخروی انسان‌ها بودند؛ لذا بر ابعاد شخصی، معنوی و اخلاقی دین، تأکید داشته و آن را به‌عنوان یک تجربه فردی و درونی مطرح می‌کند.

روشن‌فکری دینی با هدف جمع میان سنت و مدرنیته از دل کشمکش‌ روشن‌فکری لائیک و شریعت‌گرایی اسلامی پدیدار شد. این جریان، سه دوره فکری را از سر گذرانده است. التقاط فکری، تفسیر به رأی و التزام به مبانی مدرن از سویی و عدم آگاهی لازم از دین از سوی دیگر، باعث شد تا این جریان در هر دوره در دست‌یابی به اهداف خود ناکام بماند. در دوره اول شاهد انطباق آموزه‌های دینی با علوم طبیعی توسط مهندس بازرگان هستیم. دوره دوم نیز با رویکرد جامعه‌شناسانه شریعتی و غلبه اندیشه‌های سوسیالیستی و اگزیستانسیالیستی همگام است. اما نسل سوم روشن‌فکری دینی با رویکرد معرفت‌شناختی و فلسفه تحلیلی، در یک چرخش آشکار پا را فراتر گذاشته و بنیان‌های اندیشه دینی را متزلزل نمود. بدین‌سان، کانون توجه در این پژوهش، معطوف به دوره سوم روشن‌فکری دینی بوده و تنها آرای دو شخصیت تأثیرگذار آن، یعنی عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری واکاوی شده است. این جریان در دو دهه اخیر به جهت اتخاذ برخی نظریات و مواضع ضد دینی رو به افول رفته و مقبولیت خود را ازدست داده است. در این تحقیق با روش توصیفی تبیینی و تا حدودی هم انتقادی سعی بر آن شده است دلایل این افول را در قالب عوامل معرفتی و غیر معرفتی بررسی و تحلیل نماییم. از مهم‌ترین عوامل معرفتی این افول می‌توان به تناقضات درونی، التقاط فکری و التزام عملی به مدرنیته، ضعف مبانی فکری و ناکارآمدی در تطبیق دین و مدرنیته اشاره کرد و در عوامل غیرمعرفتی نیز، علل فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و فردی مورد واکاوی قرار گرفت.

اقبال لاهوری از اولین مسلمانانی است، که از تجربه دینی و هم سنخ بودن آن با وحی و گذاره های پیامبر سخن گفته است. بحث در این است که در صورت پذیرش تجربه دینی اقبال چه لوازم و پیامد های را خود وحی و مسائل مرتبط با آن در بر خواهد داشت دیدگاه اقبال هم در اصل وحی و هم در مسائل مرتبط با آن مانند خاتمیت و عصمت منجر به تبعات غیر قابل قبول است و چنین دیدگاهی با متون دینی ما سازگاری ندارد ، از تبعاتی که تجربه دینی دانستن وحی به بار می آورد می توان ، لغو ارسال رسل، عدم حجییت معارف وحیانی ، عدم انقطاع وحی و نفی خاتمیت ، خطا پذیری وحی ، اشاره کرد . از تحقیق پیش رو این نتیجه حاصل شد که اصل دیدگاه تجربه دینی با متون دینی ما مغایرت دارد و نیز تجربه دینی در خواستگاه خود بنا بر ضروت هایی بوجود آمد که آن ضرورت ها در اسلام وجود ندارد هدف این نوشتار بیان این لوازم و پیامد ها می باشد که با روش توصیفی و گاها تحلیلی به همراه تبیین مختصری از تجربه دینی را بررسی و تبیین خواهد کرد.

نوشته حاضر ، حاصل تامل و مشارکت در تکاپوی نواندیشی دینی معاصر است. این سعی و کوشش برای گذر از بحرانی است که اکنون زبان دینی را در گستره نو‌اندیشی دینی فرا گرفته است. مواجهه با عقلانیت مدرن و آشنایی با اندیشه‌های فیلسوفانی چون کانت و دانش هرمنوتیک پس از وی موجب این وضعیت لرزان و پرتنش در روشنفکری دینی در خوانشی کانتی و لیبرال شده است. پرسش آن است که چرا کسی در روزگار ما برنامه پژوهشی مهندس بازرگان را در گفتمان روشنفکری دینی یا نوگرایی دینی به جد ادامه نداد؟ شاید پاسخ در برآمدن مسائل جدیدتر و جدی‌تر باشد. اما آیا طرح مسائل جدید پاسخی به مسائل بی پاسخ قدیم اند؟ یقینا خیر و...

«خدمتی که مرحوم مطهری به نسل جوان و دیگران کرده است، کم کسی کرده است. آثاری که از او هست، بی‌استثنا همه‌اش خوب است …» امام خمینی (ره) و اینک با گذشت سالیانی چند از شهادت استاد مرتضی مطهری، روح حقیقت جوی رهپویان وادی معرفت، همچنان خود را تشنه جرعه‌نوشی از سرچشمه آثار او می‌یابد. «چلچراغ حکمت» تلاشی است در راستای بررسی موضوعی اندیشه‌های آن شهید فرزانه. امید است این مجموعه با تسهیل امر مطالعه موضوعی در آثار استاد، راه آشنایی با آرا و اندیشه‌های ایشان را هموارتر سازد.

چکیده ندارد.

این اثر نقدی است به سلسله مقالات «قبض و بسط تئوریک شریعت» نوشتة دکتر عبدالکریم سروش. نویسندة این نقد از لحاظ نظری و منطقی نظریه قبض و بسط را کلاً نادرست و بلکه نامعقول می‌داند و هر سه رکن این تئوری (رکن توصیفی، رکن تبیینی و رکن توصیه‌ای آن را غیر صحیح می‌شمارد. نویسنده از این تئوری، موارد زیر را نتیجه گرفته است: 1. تفسیر به رأی 2. لغویت شریعت و مراجعه به کتاب و سنت 3. ترویج شکاکیت 4. سست‌نمودن پایه‌های تقلید در احکام این اثر شامل دو بخش و نه فصل می‌باشد.

قبض و بسط تئوریک شریعت" اثری است به قلم "عبدالکریم سروش" که در آن "نظریه تکامل معرفت دینی" را مورد بررسی قرار می‌دهد از جنبه های بسیاری مورد نقد قرار گرفته است که همین موضوع این کتاب را در زمره آثار بحث برانگیز سروش در ایران تبدیل کرده است. نوشتار "عبدالکریم سروش" در محتوای مقالات تا جایی که امکان داشته ساده و مملو از نمونه‌ها و اشارات تاریخی فراوان است. در واقع سروش با استناد به مسائلی تاریخی یک صورت بندی جدیدی ارائه می دهد که همین صورت بندی او تبدیل به مرکز بحث و جدل های فراوان میان دین شناسان در ایران شده است. نگارنده کوشیده است که مضامین را به شیوه ای سرراست و مکتبی ارائه کند، اما سخنانش به نحوی باشد که اهمیت و مفهومش توسط خواننده درک شود. موضوع بحث در کتاب "قبض و بسط تئوریک شریعت" بر سر این است که چه چیزی درک دینی را تشکیل می‌دهد. "عبدالکریم سروش" با تقسیم علوم به دو طبقه‌بندی عمده‌ی تولید کننده و مصرف کننده، رشته‌هایی مانند ریاضیات، فیزیک و فلسفه را در زمره علوم مولد و فقه و حقوق، اصول و دین را علوم مصرفی می‌داند. وی سپس سه ایده اساسی را برجسته می‌کند. برای شروع، او بحث می‌کند که درک دین از خود دین متمایز است. طبیعت با شناخت ما از آن متمایز است، همانطور که درک ما از آن، از خود طبیعت متمایز است. ثانیا علم بشری متحول و زیر و رو می‌شود و ثالثا اگر دانش بشری تکامل یابد، حتما علم دینی که همان درک انسان است نیز تکامل می‌یابد. "عبدالکریم سروش" معتقد است که دین در حالت معمول ساکت است و در پاسخ به پرسش‌هاست که خود را نشان داده و سخن می‌گوید. این سوالات هم به اقتضای زمانه و تحولاتی که در علوم و مسائل رخ می‌دهد، ایجاد می‌شوند. اینکه سوالاتی پیرامون حقوق زن، پیوند دین و تکنولوژی، حقوق بشر و مسائل دیگر مطرح می‌شود، نشانه تغییر و تحولی است که در فلسفه و علم اتفاق افتاده و به دین رسیده و دینداران را وادار می‌کند که از این پنجره آن را طرح کرده و پاسخگو باشند.

عقل مدرن از واژگانی است که پس از تولد رنسانس وارد ادبیات وگفتمان جوامع غربی وسپس اسلامی شده است. رسالت اصلی آن رفورماسیون مذهبی ویا سکولاریزه کردن باورهای دینی مسیحیت در جامعه غرب بوده است.سیر تاریخی عقلگرایی درغرب،نشانگر آن ا ست که از ابتدا در تضاد با دینگرایی ودینداری نبوده است، اما واکنش های نامدبرانه اربابان کلیسا، ضمن آنکه عقل مدرن را در تقابل با دین قرار دادند،باعث گسترش گفتمان سکولاریسم و انزوایی مسیحیت گردیده است. عقل مدرن با رویکرد سکولاریستیواومانیستیپس از انزوای مسیحیت، ادیان دیگر را نیز به چالش کشید و کاستی ها وضعف های مسیحیت برای مدیریت جوامع را بر ادیان دیگر وهمینطور بر دین اسلام نیز حمل کردند. از اینرو ناخواسته در مواردی برای دین مقدس اسلام نیز چالش افرینی کرد. در جوامع اسلامی، رویکردهای متفاوت نسبت به عقل مدرن، بعنوان یک پدیده غربی، به نمایش گذاشته شد. تقدم دین بر عقل ویا عقل بردین دو شاخه افراطی وتفریطی آن است. در نگاه کلی عقل مدرن در مولفه های چون انسان گرایی، عقل گرایی، علم گرایی، حقانیت ادیان و جاودانگی ونوگرایی بیش از هر مولفه دیگری اصطکاک پیدا کردند. در بخش انسان شناسی مسئله شناخت انسان، کرامت انسان، تکلیف محوری یا حق محوری انسان، معنویت گرایی ومادی گرایی انسان در دو نگاه متفاوت با چالش مواجه شد.