مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

در این نوشتار به دنبال آوردن یک جستار پژوهشی نیستم. رویکرد من به این پرسش‌ها رویکردی فردی و درون‌نگراست، یعنی اگر این اقبال را داشتم که با اندیشمند گرامی ملکیان در قهوه‌خانه‌ای هم‌کلام ی ‌ای می‌شدم و اگر او من را با این پرسش‌ها به چالش می‌کشید، من در گفتگوی صمیمانه‌ای که با او داشتم چه پاسخی به این پرسش‌ها می‌دادم. فراوانی ضمیر متکلّم در این نوشتار و ارجاع مکرّر به نوشته‌ها و گفتارهای خود، و کم‌شماری ارجاع به منابع دیگر از همین رویکرد نشأت می‌گیرد. من از طرف کسی یا برای کسی به این پرسش‌ها پاسخ نمی‌دهم. دیدگاهی را مطرح خواهم کرد که پیش از این نیز در نوشتارها و گفتارهایی به سویه‌های گوناگونِ آن پرداخته‌ام، و نیک می‌دانم که هم در باور سنتی و هم در نواندیشی دینی نقدهای فراوان به دیدگاه‌های اینگونه مطرح می‌شود. باور دارم که طرح دیدگاه‌های ناهمسان، به شکل پرسش یا پاسخ، به پرمایگی اندیشه دینی یاری می‌دهد. در این مقدمه همچنین خواستم بیان کنم که از کدام منظر به دین نگاه می‌کنم، درون‌دینی یا برون‌دینی. واقعیت این است که از زمانی که دل‌بسته کثرت‌انگاری دینی و وحدت‌گراییِ معنویت‌خواهی ادیان شده‌ام، در اینکه دیدگاه خود را درون‌دینی بنامم یا برون‌دینی درمانده‌ام. با نگاه درون‌دینی، نیم‌نگاهی نیز به برونِ دین دارم و با نگاه برون‌دینی همچنان امتداد نگاهم به درون دین است. این نوشته نیز بر مبنای همین رویکرد پیوسته در بین درون و برون دین در آمد و شد است. ده پرسش ملکیان به یکدیگر پیوند دارند و همانگونه که ایشان توضیح دادند، هر پرسش به فرض پاسخ یافتنِ پرسش‌های پیشین آمده است. من در هنگام اندیشیدن در پاسخ‌هایی برای این پرسش‌ها آسان‌تر یافتم که پرسش‌های ده‌گانه را به چهاردسته تقسیم کنم و به هر دسته عنوانی بدهم. به همین سبب ترتیب پرسش‌ها از یک تا ده نخواهد بود. برای هر دسته از پرسش‌ها، پیش‌فرض یا پیش‌فرض‌هایی را که به نظر سنگ‌بنای آن دسته پرسش است آورده‌ام. می‌دانم که ملکیان نیز کاملاً به این پیش‌فرض‌ها آگاه است. در ادامه این نوشتار این چهاردسته پرسش را یک به یک مطرح می‌کنم. برای اطمینان از دقت در برداشت این پرسش‌ها، عین کلمات ملکیان را، با حفظ شکل محاوره‌ای آنها، همراه با یادداشتی از دقیقه آغاز مطرح کردن هر پرسش می‌آورم. دقیقه‌ها بر مبنای فایل صوتی منتشر شده در کانال تلگرامی دین‌آنلاین است.

در روزگار دکتر علی‌ شریعتی‌، مزرعهٔ فرهنگی‌ اسلام به اصنافِ آفات مبتلا بود، و جامعه دینی ما رنجور از جهل، انحطاط و تحجر. متولیان دین که از جهلِ عوام تغذیه میکنند، انگیزه و رغبتی به اصلاحِ امرِ دین نداشتند. اساساً در آن دوران کمتر کسی‌ به اصلاحِ فکری – فرهنگی‌ جامعه می‌‌اندیشید. روشنفکران و سازمانهای پیشرو عمدتاً به کار سیاسی، و آنهم مبارزه مسلحانه و قهر آمیز، روی آورده بودند. شریعتی‌ از نادر روشنفکرانی بود که پس از تأمل و تعمق فراوان به این نتیجه رسید که در جامعه‌ای که دین نه تنها ایمان، بلکه فرهنگِ مردم است، بدون اصلاحِ دینی، انقلاب سیاسی محکوم به شکست است. هرچند شریعتی‌ تئوری منسجم و مدونی در باره اصلاح دینی بدست نداد، آثار وی نشان میدهد که پروژه اصلاحی‌اش دست کم بر ۳ رکن استوار بود :۱) “بازگشت به خویشتن”، ۲) “استخراج و تصفیه منابع فرهنگی‌”، ۳) “تجدید بنای فکر دینی”. شریعتی‌ هرچه در این مسیر پیش‌تر رفت، مخالفت روحانیون بلند پایه شیعه با او شدیدتر شد، چون آنان اصلاح را بدعت و حاملانش (روشنفکران) را خطری بالفعل برای امتیازات و موقعیت اجتماعی خویش می‌‌شمردند. بسیاری از آنان مطالعه و خرید و فروش آثار شریعتی‌ را تحریم کردند. در مقابل، نگاه و داوری شریعتی‌ دربارهٔ جامعه‌ روحانیت بسیار تیره و تار شد، و در نهایت رکن چهارمی در پروژهٔ اصلاح دینی وی پدید آمد: “اسلام منهای آخوند

لودویگ ویتگنشتاین در دوره اول تحوّل فکری خود با طرح نظریه تصویری معنا که در آن با برتراند راسل همرأی بود، تلاش نمود تا کرانه های گزاره های معنادار و مرز میان گفتنی‌ها و ناگفتنی‌ها را هویدا سازد. وی با طرح نظریه فوق، بیان داشت که گزاره های متضمّن مقولاتی همچون امر برتر/خدا، دین و البته سایر امور هنجاری، اگر چه می‌توان صورت منطقی را در آنها رعایت نمود، لیکن نقش شناختی ندارند. این گزاره‌ها با فَرارَوی از مرزهای زبان، معنایی محصّل را افاده ننموده و چونان گزاره های مهمل و بدساخت تلقّی می شوند. اما این پایان راه نبود؛ او در ادامه از ساحت سکوت به سوی ساحت رازآمیز قدم پیش می‌نهد و مقولات امر برتر/خدا و دین را رازآمیز می‌خواند. در این مقاله با تکیه بر آثار اوّلیه و آثار دوره انتقالی ویتگنشتاین، به بررسی و تحلیل نظر او در باب امر برتر/خدا و دین و نظر مفسّران او در این زمینه خواهیم پرداخت.

پرسش اساسی این است که آیا باید دین را بر مبنای نگره سنتی یا ماوراءالطبیعی مورد بررسی قرار داد یا تاثیرات تاریخی، اجتماعی و فرهنگی دین بر زندگی بشری و تحولات جوامع را مبنای تعریف دانست؟ آیا می‌توان همانند برخی از دین‌پژوهان و جامعه‌شناسان ادعا کرد که در دوره جدید دین و نقش آن به پایان رسیده است یا با احیای دین و جزیان زنده دینداران روبرو هستیم؟ دو رویکرد اساسی سنتی و جدید با دو منظر کاملا متفاوت به تبیین و تعریف دین می‌پردازند. چنانچه نقش دین در حیات بشری را محور پژوهش قرار ندهیم و سهمی که دین در کاهش یا التیام دردها و رنج‌های بشری دارد را واقع‌گرایانه مدّنظر قرار ندهیم، همچنان از رویکرد انضمامی در مطالعه ادیان دور شده و نمی‌توانیم حضور دین بمثابه بنیاد زیست را مورد بررسی قرار دهیم. امروزه بدون آشکار ساختن کارکرد دین در زندگی، صلح، جلوگیری از خشونتها و رنج‌ها، بنا نهادن دنیای انسان‌ها، فراهم کردن آرامش در زندگی، معنا بخشیدن به زندگی و نشان دادن ارزش زیستن، التفات به بنیانهای اخلاق انسانی، کمک به دیگران و درک دیگری و احترام به انسانها، و شکوهمند نشان دادن مقام انسانی، نمی‌توانیم اهمیت و نقش دین در حیات بشری را بدرستی مورد توجه قرار دهیم. در این نوشتار قصد داریم ابتدا معنای متمایزی از نقش دین ارائه کرده و محققان و علاقمندان به حوزه دین‌پژوهی را متفطن به اهمیت مطالعات مربوط به کارکردهای جدید دین نموده و سپس برخی از وجوه و ساحتهای متفاوت دین در زیست انسانها را مورد بررسی قرار دهیم.

ترجمه ماشینی: هیچ آتئیستی در چاله روباه وجود ندارد. یا اینطور می شنویم. این فکر که ترس از مرگ انگیزه اعتقاد دینی است، از ابتدایی ترین گمانه زنی ها در مورد منشأ دین وجود داشته است. اشاراتی به این ایده در دنیای باستان وجود دارد، اما این نظریه در آثار منتقدان روشنگری و نظریه پردازان دین ویکتوریایی برجسته می شود و توسط دانشمندان علوم شناختی معاصر توسعه بیشتری یافته است. چرا مردم به خدا اعتقاد دارند؟ چون از مرگ می ترسند. با این حال، علیرغم جذابیت پایدار این فرضیه ساده، تلاشی سیستماتیک برای ارزیابی ادعاهای اصلی آن و مفروضات زیربنایی آنها صورت نگرفته است. آیا انسان از مرگ می ترسد؟ اگر چنین است، چه کسانی بیشتر از مرگ می ترسند، مذهبی ها یا غیر مذهبی ها؟ آیا واقعاً یادآوری فناپذیری ما انگیزه ایمان مذهبی است؟ آیا باورهای مذهبی واقعاً در برابر اجتناب ناپذیری مرگ آرامش می بخشد؟ در «اضطراب مرگ و باور مذهبی»، جاناتان جونگ و جمین هالبرشتات شروع به پاسخ دادن به این سؤالات می‌کنند و از ادبیات گسترده روان‌شناسی اضطراب مرگ و اعتقاد مذهبی، از کودکی تا نقطه مرگ، و همچنین تحقیقات تجربی خود در مورد آگاهانه استفاده می‌کنند. و ترس و ایمان ناخودآگاه. آنها در جریان تحقیقات خود، تاریخچه ایده‌هایی درباره ریشه‌های دین، چالش‌های سنجش روان‌شناختی و ماهیت احساسات و باورها را در نظر می‌گیرند.

المقدمة: إن هذا الأثر يشتمل على مجموعة من المقالات، لعدد من الكتّاب في موضوع الإنسان من زاوية مدخلين؛ المدخل الأول: «الاتجاه الإسلامي» بمعنى بيان النظريات الإسلامية المختلفة حول الإنسان. والمدخل الثاني: «الاتجاه الغربي» بهدف بيان التحليل الانتقادي للأفكار الغربية حول الإنسان. إن الإنسان على الرغم من اشتماله على صورة شاملة ومصاديق أكثر شمولية، يعدّ مفهومًا معدًّا وفي متناول الجميع، إلا أنه في الوقت نفسه يقع موضوعًا للكثير من الأبحاث والتحقيقات المتنوّعة بوصفه من أكثر الكائنات تعقيدًا. كما تمّ استعمال الكثير من الأساليب المتنوّعة في تجزئة وتحليل ماهية الإنسان ورغباته ومطالبه وآرائه وأفعاله وسلوكياته، وتمّ النظر فيها إلى الإنسان، على الدوام، بوصفه مسألة جديدة. إن كل حقيقة واقعية وحقيقية في العالم الخارجي، وكل نظرية اجتماعية وتجريبية بل وحتى الرياضية منها، يمكنها أن تنتهي، بشكل مباشر أو غير مباشر، إلى تقديم تفسير مختلف عن الانسان، ومن هنا ربما كان الإنسان هو الكائن الوحيد الذي يتحوّل على الدوام في كل حقل من العلوم إلى مسألة جديدة. وعلى الرغم من تحوّل «الإنسان» ـ بتأثير من حقول العلوم الإسلامية، ولا سيّما في الفقه والفلسفة والكلام والعرفان وما إلى ذلك ـ إلى محل للنظريات المتنوّعة، بل وموضع لتضارب الآراء؛ إلا أن هناك حوله الكثير من الأفكار المشتركة والتفسيرات المتفق عليها. إن هذه الأفهام المشتركة تعود جذورها في الغالب إلى الأوصاف التي تمّ بيانها في النصوص الدينية بشكل صريح؛ من قبيل أن جوهر الإنسان أمر واحد، وإن الاختلافات الجنسية والقومية والتربوية والاجتماعية بأجمعها أمور عارضة على ذلك الجوهر. وأن الإنسان يمتلك فطرة توحيدية وإلهية، وإن هذه الخصيصة هي التي تهديه إلى الكمالات وفعل الخيرات والحسنات وما إلى ذلك. ومن ناحية أخرى فإن تفسير الإنسان وتحليل المسائل الإنسانية عند المفكرين الغربيين مشتتة ومتباينة بل ومضطربة أحيانًا. من ذلك، على سبيل المثال، يمكن مشاهدة هذه الاضطرابات بشكل واضح في تقريرات الفلاسفة الغربيين في مختلف المراحل. إن التأمل حول الإنسان في ضوء التقرير الإسلامي والغربي، يشير إلى أن التفكير الغربي في هذا الشأن يواجه بعض التحديات؛ بالإضافة إلى اشتمال التفسير الغربي للإنسان على تناقضات هامّة أيضًا. ومن هذه الناحية ومن الزاوية الإسلامية، يمكن العمل على تحليل ونقد الكثير من الآراء الغربية بشأن المسائل المتعلقة بالإنسان. وإن هذه الإمكانية تفتح مساحة واسعة من الموضوعات التحقيقية بالنسبة إلى المحققين المسلمين؛ ابتداء من المسائل الأولية والبسيطة وصولًا إلى المسائل الغائية والمعقدة، وهي موضوعات من قبيل: ماهية الإنسان، والهوية الأنثروبولوجية، ومنهج فهم الإنسان، والاتجاهات الإنسانية المتعددة ـ الأعم من الدينية والمعنوية والفلسفية والتجريبية والنفسية والاجتماعية والاقتصادية وما إلى ذلك ـ وخصائص الإنسان المادي، وظرفيات وقابليات الإنسان، والغايات والأهداف الإنسانية، ومعاني الحياة، وماهية السعادة، والكرامة الإنسانية، وطرق الوصول إلى السعادة، والأبعاد المختلفة من الإنسان، واختيار وقدرة الإنسان، ومنشأ الطلب والإرادة، والميول والرغبات النفسانية، والموت ومسألة المصير، والتكامل والتطوّر، وعناصر ازدهار الإنسان، ومنشأ القوانين الإنسانية، وارتباط الإنسان بالله، وخلافة الإنسان في الأرض، والمسؤولية الإنسانية، وتقابل العقل والإحساس والكثير من المسائل الأخرى. ومن هنا فإن هذا الكتاب يسعى، من خلال اشتماله على مجموعة من المقالات المتنوّعة، إلى فهم أبعاد الإنسان، ونسبة الإنسان إلى الدين، وبحث بعض الأفكار والآراء الغربية حول الإنسان. إن الموضوعات والمسائل المتنوّعة لهذا الأثر في القسم الأول من الكتاب، تشتمل على ضرورة وإمكان الأنثروبولوجيا الإسلامية، وموقع الإنسان في الأنطولوجيا الإسلامية، وتحليل الإنسان الكامل في المنظومة الإسلامية، والأنثروبولوجيا عند صدر المتألهين، والعلامة الطباطبائي، ونظائر ذلك. والقسم الثاني منه يشتمل بدوره على نقد مباني وأساليب الأنثروبولوجيا الغربية، ونقد الاتجاه الإنساني في الغرب، ونقد تقرير بعض المفكرين والمذاهب الغربية حول الإنسان، والتحليل النقدي للأنثروبولوجيا الغربية القائمة على نظرية التطوّر، والقائمة على الفطرة، والناظرة إلى أسلوب الحياة، وحقوق الإنسان وما إلى ذلك. ومن هنا يمكن لهذا التحقيق أن يشكل خطوة تمهيدية في إطار التأمّل في هذا الشأن، وأن يكون نافعًا للأساتذة والباحثين والطلاب والجامعيين من الراغبين في فهم هذا الموضوع. وفي الختام يجدر بنا أن نتقدّم بالشكر الجزيل لكل من ساهم في إبداع هذا الأثر، ونخص منهم بالذكر كتّاب المقالات. كما نرفع أسمى آيات التكريم لرئاسة المركز الإسلامي للدراسات الاستراتيجية سماحة حجة الإسلام والمسلمين السيد هاشم الميلاني، على ما قدّمه من المساعدات والتسهيلات الكثيرة والقيّمة في إطار إنجاز هذا المشروع، بالإضافة إلى ما قدّمه من المقترحات والاراء النافعة في هذا الشأن. كما نتقدم بالشكر لسماحة حجة الإسلام الدكتور السيد محسن الموسوي على ما تقبله من عناء الإشراف والإرشاد النافع والعلمي، ولا يفوتنا أيضًا أن نتقدم بالشكر إلى الدكتور أحمد قطبي على مقترحاته وإنجازه لبعض المراحل العملية والتنفيذية من هذا المشروع. (محمد حسين كياني)