مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

گزیده‏ای مختصر از کتاب عارف و صوفی چه می‏گویند تألیف میرزاجواد تهرانی از سالکان و مجتهدان معروف معاصر می‏باشد. وی از منتقدان اندیشه صوفیان و آداب و رسوم آنهاست و در کتاب حاضر به شدت به نقد و رد آنها پرداخته است. میرزاجواد از لحاظ فکری به نظریه تفکیک تعلق خاطر دارد و معتقد است عرفان و فلسفه وارداتی باید از معارف اصیل اسلامی جدا شود. در این جزوه نکاتی پیرامون حقیقت تصوف، تعریف طریقت، وحدت وجود، مکاشفه و علل پیشرفت تصوف در جوامع اسلامی ارائه شده است. به نظر نویسنده منشأ تصوف افکار هندی، ایرانی و بودایی است و بخشی از آن برگرفته از تفکر نوافلاطونیان است.

تصوف بیش از 1000 سال است که در مشرق زمین در ممالک اسلامی و خصوصا ایران رواج داشته و بسیاری از حکما و شاعران و ادیبان ایران با این طریقه آشنایی دارند. تاریخ ادبی ایران از قرن 5 هـ . ق با تصوف آمیختگی خاصی پیدا کرده است. تصوف در آغاز، جنبه‌ی اسلامی داشته و بعد عناصر خارجی از منابع مختلف وارد آن شده است؛ ولی ماخذ اصلی آن، قرآن، حدیث و سیرت پیغمبر است. نگارنده در کتاب حاضر با دیدی انتقادی به تصوف و فرقه‌ای شدن آن می‌نگرد. وی نخست بینش اسلامی و تحول در این بینش را بیان و سپس تصوف در عصر جهانی شدن اسلام را بررسی می‌کند. هم‌چنین به شناخت رویشگاه تصوف می‌پردازد و جنبش احیاگران معنویت اسلام و تبدیل نهضت دینی به فرقه‌ای‌ ضد دینی را بیان می‌کند. نیز مراحل شکل‌گیری تصوف را بررسی و به تلاش‌هایی برای اسلامی کردن تصوف اشاره می‌کند. وی تصوف را وسیله‌ای برای تضعیف اسلام می‌داند و این موضوع را به بحث می‌گذارد.

به زعم نگارنده: در یکصدسال اول هجری، اغلب جنگ و ستیز در برابر اعراب جریان داشت. به همین دلیل افکار عرفانی اسلام، محل بروز پیدا نمی‌کرد. اما پس از انقراض حکومت اموی و روی کار آمدن عباسیان، آرامش نسبی به وجود آمد. در این زمان، افکار عرفانی که در آن سال‌ها به شکل زهد و صفه‌نشینی تجلی کرده بود، از قرن دوم به بعد به صورت تصوف در جوامع آن روز مساجد و خانقاه‌ها تشکل یافت که همانند نهضتی تاکنون ادامه داشته است و رهروان عرفان که به نام صوفیه خوانده و شناخته می‌شوند، از آغاز پیدایش، آراء و افکار عرفانی را زمانی با بیانی روشن و گاه با اصطلاحات در کتاب‌های مختلف اعلام کرده‌اند، اگر چه عده‌ای علیه آنان ردیه‌های فراوان نگاشتند و کشتارهایی نیز به راه انداختند، اما این خرقه هم‌چنان تا به امروز پایدار است. در کتاب حاضر، کلیة حوادث سیاسی و اجتماعی و شکست‌ها و پیروزی‌های تمام فرق صوفیة ایران از آغاز تا قرن دوم هجری تا آغاز مشروطیت ذکر شده و در ادامه فصل جداگانه‌ای دربارة شهرهایی که مرکز حوزة عرفانی فعال یا نیمه‌فعال بوده یا شهرهایی که عارفان و صوفیان برجسته در طول تاریخ از آنها برخاسته‌اند، آمده است.

کتاب حاضر، با هدف ارائه مطالبی در راستای شناساندن مبدأ تصوف و فرقه‌های آن به‌صورت خیلی کلی و به دنبال آن، بیان مطالبی در خصوص تاریخچه رواج تصوف و طریقت‌های قادریه و نقشبندیه در سرزمین کردستان نگاشته شده است. علاوه بر این، در پایان کتاب، زندگینامه و شرح‌حال چند تن از بزرگان تصوف در این خطه، نیز بیان شده است. مؤلف بیان می‌دارد که امروزه فرقه‌های مختلفی از تصوف منشعب گردیده که هرکدام آداب و عقاید مخصوص به خود دارند و منتسب به یکی از عرفا هستند. ولی بدون شک مقصد پایانی همه آن‌ها، دستیابی به حق و حقیقت است.

کتاب حاضر، از ابعادي چند به نقش سنت و روايات اهل‌بيت(ع) در پويايي تصوف و عرفان اسلامي پرداخته است. ابتدا اصطلاح‌شناسي صوفي، تصوف، عارف و عرفان مطرح شده است. در فصل دوم، با عنوان «خاستگاه تصوف و عرفان اسلامي» به موضوعات و مسائلي که به طور کلي و به صورت عام آبشخور اصلي عرفان و تصوف اسلامي را نشان مي‌دهد، پرداخته شده است. در فصول بعدي، معنا و حديث‌شناسي موضوعات فقر، زهد، ذکر، رضا، محبت، عشق، رياضت، توکل، اخلاص و خوف بررسي شده است. در نهايت، احاديث عرفاني مورد بحث و بررسي قرار گرفته‌اند.

نگارنده در کتاب حاضر طی ده فصل به ابعاد و جنبه‌های مختلف تصوف پرداخته است. وی نخست با توجه به مفاهیم سه‌گانة اسلام، ایمان و احسان، زمینه و چهارچوب اسلامی تصوف را تشریح و سپس در تبیین ماهیت تصوف، آن را روح حیات‌بخش سنت اسلامی دانسته است. آن‌گاه یکی از دلایل محکم و اقناع‌کنندة ارسال رسل را ناتوانی انسان‌ها از شناخت نفس‌هایشان معرفی کرده است. پس از آن به اهمیت ذکر خدا در قرآن و حدیث و سنت تصوف پرداخته است و اظهار می‌دارد که ذکر کامل، به معنی عینیت بخشیدن به تمام کمالات نهفته در فطرت انسانی است. از دیگر موضوعات کتاب می‌توان طریق عشق، سماع صور بهجت، هبوط، و پارادوکس حجاب را نام برد.