مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

در سال ۵۷۹ه‍/۱۱۸۴م. در شهر گرگانج (خوارزم) نوشته شده است. فخررازی این کتاب را پس از المباحث المشرقیة و نهایة العقول نوشته است. تقریباً به اندازه‌ی نصف المباحث المشرقیة حجم دارد ولی گستردگی موضوعی بیش‌تری دارد و از علم منطق نیز به طور مبسوطی بحث کرده است. فخررازی برخلاف ابن‌سینا، از آثار ارسطو یه عنوان الگوی تبویب فلسفه استفاده نکرده است و ساختار بحثی خودش را طرح نموده است. در آخر هر بحثی معمولاً یک نتیجه‌ی انتقادی می‌گیرد (کاری که در المباحث المشرقیة نکرده است) چنان‌که اسمش نشان می‌دهد، این کتاب خلاصه‌ی آراء و مباحث رازی در منطق و فلسفه است. نجم الدین کاتبی شرحی بر این کتاب نوشته است به نام المنصص. نجم الدین یحیی اللبودی نیز کتاب را تلخیص نموده است. پدر وی شمس الدین اللبودی نیز آن را شرح نموده است. اثیرالدین ابهری حواشی‌ای بر کتاب دارد.

شرح و بررسی منطق ابن‌سینا از کتاب "اشارات" ایشان است. در این اثر به شرح مباحث منطقی نهج اول و دوم از کتاب مذکور پرداخته شده و مهمترین مباحث مربوط به علم منطق و ماهیت آن و چیستی مباحث منطقی، زبان‌شناسی، دلالت زبانی و برخی دیگر از قواعد علم منطق بیان شده است. در ابتدای این اثر به بحث در مورد چیستی، چرایی و ضرورت علم منطق پرداخته شده و پس از آن چگونگی پیدایش علم زبان‌شناسی و شاخه‌های دیگر از منطق بیان شده است. در ادامه به بحث در مورد دلالات پرداخته شده و مباحثی همچون: کلی و جزئی، مفرد و رکب، ذاتی و عرضی، انواع کلی (کلیات خمس) اعم از جنس، نوع، فصلف عرض عام و عرض خاص، انواع حد و تعریف، ماهیت و اسیب‌شناسی تعریف منطق بیان شده است. نویسنده این مطالب را با استناد به مباحث منطقی نهج اول و دوم از کتاب "اشارات" ابن‌سینا بیان نموده و آن‌ها را شرح نموده است.

این مقاله منابع قطب الدین شیرازی در نگارش کتاب درة التاج را مورد بررسی قرار داده است. قطب الدین شیرازی در این اثر مفصل که به زبان فارسی نگارش یافته است، از آثار افراد مختلفی نظیر فارابی، ابن‌سینا، غزالی، فخررازی، سهروردی، شهرزوری، زمخشری، یعقوب قرطبی، عبدالملک شیرازی، صفی الدین ارموی، سراج الدین ارموی، سعید الدین فرغانی، ابن‌کمونه، جرجانی و ... استفاده کرده است. بر این اساس نشان داده شده است که کتاب درة التاج از ترجمه و ادغام چندین منبع مختلف پدید آمده است. به نحوی که بجز بخش‌هایی در منطق که هنوز منبع آنها مشخص نشده است، تمامی بخش‌های فلسفی آن برگرفته از آثار دیگران است. این تحقیق در بررسی اصالت این اثر و تعیین آراء خاص قطب الدین شیرازی حائز اهمیت است. در پایان مقاله، بخش‌های مختلف این کتاب با کتاب الکاشف ابن‌کمونه مورد مقایسه قرار گرفته است.