مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

در حکمت متعالیه، نفس انسانی همچون نظام هستی از وحدتی در عین کثرت برخوردار است. وحدت هستی نتیجه طبیعی اصالت و تشکیک وجود است. اما اینکه ملاصدرا فراتر از نگاه تشکیکی، به وحدت شخصیه وجود رسیده یا خیر، مسأله‌ای مورد اختلاف بوده و نیازمند اثبات است. ازآنجاکه شناخت نفس روزنه‌ای بر شناخت هستی‌ست، با تحلیل ویژگی‌های آن می‌توان به این پرسش پاسخ داد که آیا وحدت حاکم بر نفس به وحدت تشکیکی شبیه‌تر است یا وحدت شخصیه وجود؟ از ره‌گذر این پاسخ، نوع وحدت هستی نیز آشکار می‌گردد. نفس به‌نوعی با بدن، مراتب و قوایش وحدت دارد و هرچند بررسی این وحدت با استمداد از نظریه حرکت جوهری و تکامل تدریجی نفس تشکیکی بودن آن را تقویت می‌کند، اما از سوی دیگر، شواهد متعددی مثل ذاتیت مراتب نفس نسبت به آن، کیفیت تعقل، بساطت و حضور نفس و همچنین تحلیل رابطه نفس و بدن نشان از شخصیه بودن وحدت نفس دارد.

آنچه امروزه با عناوین مختلف علوم انسانی، علوم اجتماعی، علوم اخلاقی یا علوم روحی می‌شناسیم سابقه‌ای تاریخی در اندیشه حکیمان مسلمان در مباحث «حکمت عملی» دارد. حکمت عملیِ پدیدآمده در دوره اسلامی، دانشی است عقلی، همراه با قانون‌ها، پایه‌ها، مفاهیم، نظریه‌ها و عناصر مورد نیاز یک دانش. حکمت عملی دوره اسلامی، دانشی است که ضمن معنا کردن حکمت عملی در پیش از دوره اسلامی جایگاه آن را در میان دیگر فضائل آشکار می‌سازد؛ به دیگر سخن، بر اساس قانون و مؤلفه‌های یک دانش، سازمان‌واره‌ای از علم را برپا می‌کند که حکمت عملی به‌منزله فضیلت تنها یکی از موضوعات آن است. این نوشتار در تلاش است تا نشان دهد آنچه امروزه تحت عنوان علوم انسانی و اجتماعی و علوم خُلقی بدان پرداخته می‌شود، درواقع پدیده ‏ای است که خاستگاه آن، حکمت عملی دوره اسلامی بوده است.

هدف از این مقاله، تبیین معنای دقیق هستی‌شناسی حیات‌های اجتماعی و اثبات ضرورت و مزیت جایابی این موضوع در منظومۀ مباحث حکمت اسلامی برای شناخت بهتر قوس نزول و صعود آفرینش از منظر فلسفی است. به این منظور و با روشی فلسفی-تحلیلی، ابتدا امکان جایابی این مسئله براساس موضوع و روش فلسفۀ اسلامی تحلیل و بررسی می‌شود و نشان داده می‌شود که «هستی‌شناسی» هر موضوعی از جمله حیات‌های اجتماعی در حیطۀ مسائل فلسفۀ اولی است. به این ترتیب فراتر از امکان، این وظیفۀ فیلسوف است که درمورد جامعه از منظر هستی‌شناختی اعلام موضع کند. همچنین اهمیت و لزوم فعلیت این مبحث از بعد تأثیر آن در تعیین الگوهای کلان روشی در علوم اجتماعی مورد بحث قرار می‌گیرد. در گام پایانی، با تشریح جایگاه هستی‌شناسانۀ حیات‌های اجتماعی در قوس نزول و صعود آفرینش روشن می‌شود که شناخت این دو قوس آفرینش بدون هستی‌شناسی حیات‌های اجتماعی دچار نواقص عمده‌ای به‌لحاظ فلسفی است. در مقابل با جایابی این مبحث در منظومۀ قواعد حکمی می‌توان به خوانش‌های نوینی از برخی از قواعد حکمی با رویکرد اصالت جمعی دست یافت. امکان تبیین حرکت جوهری حیات‌های اجتماعی و پرداختن به موضوع فلسفۀ تاریخ در متن مباحث فلسفی، از مزایای این نگرش در چینش و طرح قواعد حکمی است.

پرسش اصلی این جستار به این قرار است: چگونه می‌توان با الهام از اقوال عرفانی ابن سینا به استنباط و استخراج نوعی اخلاق عرفانی اندیشید؟ دستاوردهای این پژوهش عبارتند از: یکم. آنچه در نمط‌های پایانی اشارات در این جُستار ذکر شده است همگی در ارتباط با بیکران و پیوند با مبادی عالی شکل گرفته است و این ارتباط سالکانه با بیکران- نه صرفاً ارتباط تکوینی با بیکران که در همه یافت می‌شود- زمینة تحقق مکارم اخلاق و اخلاق متعالی را فراهم می‌کند؛ اخلاقی که به اعتبار پشتوانه‌ها و ریشه‌ها و زمینه‌های عرفانی‌اش از آن می‌توان به اخلاق عرفانی یاد کرد؛ دوم. در اخلاق، چه‌هستی، نظریه‌های اخلاقی، و مؤلفه‌ها و زمینه‌های اخلاقی مطرح است. عرفان به روایت ابن سینا، امکانات درونی‌ای دارد که بر اساس آن می‌توان دربارة موارد یادشده سخن گفت

بررسی دیدگاههای مختلف در بحث از حکمت عملی، پرده از نزاعی برمی‎دارد که ناظر به جایگاه عقل است. این نزاع با پرسش از حاکم و یا کاشف بودن عقل شکل می‎گیرد. با طرح این پرسش در اندیشه اسلامی و بررسی سخنان ذکر شده، مشخص می‎شود که از یک‎سو ابهامات و از سوی دیگری شواهد متعددی در نسبت با هر دو جایگاه (کشف و حکم) می‎توان یافت، نگارنده، به عنوان نتیجه این سخن را در پایان مطرح می‎کند که جایگاه عقل «حکم در ضمن کشف» است. تبیین این مطلب، به این صورت است که عقل با گذراندن مراحل حکمت نظری، جنبۀ کاشف بودن عقل به فعلیت می‎رسد؛ اما بعد از گذراندن مراحل نظری، عقل، قدرت بر قانون‎گذاری و حکم در نسبت با شئون انسانی پیدا می‎کند و او در پرتو کشف واقع، می‎تواند به عنوان حاکم در حکمت عملی قانون‎گذار باشد.

در باب اعتباری یا حقیقی بودن گزاره‌های حکمت عملی در اندیشه ابن سینا در سنت فلسفه اسلامی نظرات مختلفی ابراز شده است. طبق یک خوانش گزاره‌های حکمت عملی در اندیشه ابن‌سینا حقیقی‌اند و بر اساس روایتی دیگر این گزاره‌ها اعتباری‌اند. شواهدی بر خوانش اعتباری از نظریه ابن‌سینا در دست است. آیت‌ الله مطهری اعتقاد دارد که(1) ابن‌سینا حکمت را بر مدار غایت به نظری و عملی تقسیم نمود و (2)به عقیده او تقسیم بر مدار غایت نشان‌گر اعتباری دانستن گزاره‌های حکمت عملی نزد ابن‌سیناست و (3)ابن‌سینا در ابراز نظریه در میان فیلسوفان اسلامی متفرد است و حتی ملاصدرا نیز به این اندیشه راه نبرده است. به نظر می‌آید هر سه ادعاء فوق مخدوش است و باید مورد ارزیابی قرار گیرد. روش مقاله توصیفی ـ تحلیلی بوده و طیّ آن یکی از حد وسط‌های خوانش اعتباری از گزاره‌های حکمت عملی نزد ابن‌سینا ـ تقسیم بر مدار غایت ـ مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

شریعت و حکمت عملی به ارزش‌گذاری کنش‌های ارادی انسان می‌پردازند و از این روی، نسبت‌سنجی آن‌ها ضروری می‌نماید. این نوشتار دیدگاه فارابی در این موضوع را به روش تحلیلی - توصیفی بررسی می‌کند. در آرمان‌شهر فارابی، رئیس حقیقی جامعه نبی پیامبر و ابلاغ کننده دین الهی و همو فیلسوف مطلق است. گزاره‌های کلی برهانی مربوط به سعادت انسان، حکمت عملی نامیده می‌شود و همین مسائل، آن‌گاه که به صورت جزئی بر وی وحی می‌شود، ملت نامیده می‌شود. بر این پایه، به لحاظ ذات، بین حکمت عملی و شریعت این‌همانی برقرار است؛ لکن از آن جهت که برهان گزاره‌های شریعت در حکمت عملی بیان می‌شود و شریعت مشتمل بر جزئیات گزاره‌های کلی مذکور در حکمت عملی است، شریعت تحت حاکمیت عملی قرار دارد، بدین معنا که قواعد عام کنش‌های ارادی انسان که در حکمت عملی بیان می‌شوند، شامل گزاره‌های شرعی نیز می‌گردند و امکان وقوع ناسازگاری بین آن‌ها وجود ندارد. در عین حال، هیچ یک از حکمت عملی و شریعت نمی‌توانند جایگزین دیگری شوند و برای راهیابی به سعادت، هر دوی حکمت عملی و شریعت مورد نیاز هستند و هیچ یک جایگزی دیگری نمی‌گردد.

ترجمه ماشینی: موضوع و مقاصد: تقسیم وجود به مختار و مختلط از ابتکارات ملاصدرا است و به تعبیر وی، وجود مستقل، وجودی است که به هیچ جوهری وابسته نباشد. برعکس، وجود مشترک وجودی است که چیزی جز موجودی وابسته با یک رابطه محض با وجود مستقل نیست. بحث از واقعیت وجود در حکمت متعالیه فقط یک بحث مفهومی نیست; اما بحث اصلی آن عینی است که به کیفیت رابطه بین معلول و علت وجود آن می نگرد. تحليل واقعيت يك اثر، مانند ساير مفاهيم فلسفي، در تبيين برخي مسائل كلامي، فلسفي، عرفاني و اخلاقي نقش اساسي دارد. روش و یافته‌ها: این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی، با هدف بررسی و تحلیل پیامدهای اعتقاد به واقعیت وجود زوجی در اخلاق الهی انجام شده است. به منظور دستیابی به هدف مذکور، بررسی واقعیت، مبانی وجود جمعی یک اثر و غایت شناسی اخلاق به عنوان موضوع اساسی بیان شد. نتیجه گیری: تأثیر وجود جبری در مسائل اخلاق الهی مانند استقامت در حالت خضوع، غرق شدن در عشق واقعی، فراگیری بالاترین مرحله شکرگزاری، رسیدن به اوج خوف و رجا، حالت تضرع و تضرع بوده است. از دیگر دستاوردهای این تحقیق است. بنابراین، اعتقاد به وجود یک اثر، مقدمه مهمی برای تبیین اخلاق الهی است.

همایش روز جهانی فلسفه «حکمت و تمدن در اسلام» برپایی یک تمدن اسلامی پایدار مستلزم همگامی دانش با حکمت است حکمت اسلامی و مسأله پیشرفت تمدن حکمت مردمی؛ تأملی درباره نظام حکمی تمدنساز اندیشه ها و مدل تمدن ساز خواجه نصیر طوسی تمدن آرمانی، نماد «خیر کثیر» حاصل از حکمت حکمت، تمدن و معماری امکان تمدن اسلامی ------------------- همایش بزرگداشت مارتین لینگز با بررسی آرای او در باب هنر دینی چیستی عرفان و تصوف از منظر مارتین لینگز عرفان اسلامی از دیدگاه مارتین لینگز بیدهندی هنرهای مصحف شریف در نزد مارتین لینگز ارتباط عرفان و هنر از منظر مارتین لینگز هنر سنتی در رویارویی آن با صنعت مدرن دریچه گشوده در ساعت یازدهم: از رمز حقیقی تا حقیقت رمزاستاد مارتین لینگز و هنر نمایش - به سوی بوطیقای نمایش عرفانی تمثیل آب در سنت اسلامی و دائویی در پرتو تقریرات مارتین لینگز --------------------------- همایش سهروردی در متن آثارش «بزرگداشت روز شیخ اشراق» سهروردی در عقل سرخ تفسیر قرآن در آثار سهروردی الالواح العمادیه کلمة التصوف مقدمه حکمة الاشراق مهر رساله فی حقیقة العشق نیایشهای سهروردی -------------------------- همایش بزرگداشت روز ابن سینا ادراک عقلی در اندیشة ابن سینا روش شناسی حکمت سینوی بررسی دیدگاه ابن سینا دربارة معاد جسمانی مقایسه ای بین معاد سینوی و صدرایی دیدگاه ابن سینا دربارة قضایای اخالقی و مشهورات عشق در فلسفه ابن سینا ------------------------- نشست تخصصی ابن سینا حکمت یونانی، حکمت اسلامی بررسی مواضعی از إلهیات شفاء با نظر به متافیزیک ارسطو مواجهه ابن سینا با کتاب اثولوجیا آغاز تفکر فلسفی و نقش دیگری --------------------------- استاد مهدی حائری یزدی شخصیت و خدمات استاد مهدی حائری یزدی شخصیت اخلاقی استاد حائری یزدی شخصیت فلسفی استاد حائری: جامع الحکمتین دکتر سید محمود یوسف ثانی حائری و مابعدالطبیعه استاد بزرگ فلسفه اسلامی و فیلسوف معاصر عالم اسلام نقش مرحوم حائری در تثبیت و شرح مبانی و مبادی منطقی نقد دیدگاه استاد حائری درباره عوارض ذاتی نقش استاد در ترویج فلسفه تطبیقی -------------------------- نشست معرفی و نقد القانون فی الطب (الکتاب الاول) تصحیح انتقادی دکتر نجفقلی حبیبی سخنرانی افتتاحیه دکتر شهین اعوانی معاون پژوهشی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران سخنرانی دکتر سید عبدالله انوار سخنرانی دکتر سید مهدی محقق سخنرانی دکتر غلامرضا اعوانی سخنرانی دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی سخنرانی دکتر ملک احمدی ------------------------- دیدار و گفت و گوی رئیس مؤسسه و پروفسور کالوس مولر با حضرت آیت الله جوادی آملی (حفظه الله تعالی)