مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

‫اين تحقيق از يك مقدمه و سه بخش با اين مباحث تشكيل يافتهاست: مقدمه (كليات تحقيق): اهميت و ضرورت و فايدهىِ تحقيق، روش تحقيق، پيشينهىِ تحقيق، سئوال اصلى و اهداف تحقيق، محدوديتها؛ بخش اول، عقل: مفهوم عقل در لغت، تعريف عقل در كلام و فلسفه و عرفان، تعريف عقل در قرآن و روايات و تفاسير (علم و فهم، قوهىِ تشخيص و تميز حق از باطل و خير از شر، بازدارنده از گمراهى)، محل عقل، احكام و كارهاى عقل (ادراك، ايمان، فكر، تذكر، بصيرت)؛ بخش دوم، قلب: مفهوم قلب در لغت، تعريف لغت در كلام و فلسفه و عرفان، تعريف قلب در قرآن، روايات و تفاسير، احكام و صفات و آفات قلب (قلب سليم، قلب منيب، تذكر و ذكر، امتحان قلب براى تقوى، ختم و طبع و رين در لغت و قرآن)؛ بخش سوم، رابطهىِ عقل و قلب: ارتباط عقل و قلب در قرآن، مدح و ذم عقل و قلب، اتحاد، تباين يا اختلاف عقل و مراتب اين دو، تعقل و ايمان (رابطهىِ ايمان با تعقل، ايمان اختيارى است، رابطهىِ عقل و ايمان از ديدگاه متكلمانمسيحى و اسلام، رشد ايمان در گرو رشد عقل)، حجيّت عقل و قلب."

‫در اين پژوهش به بحث درباره امکان و استحاله رؤيت خداوند متعال از دو منظر عقل و نقل پرداخته شده و ديدگاه موافقان و مخالفان آن و ادله هر يک از آن ها بيان شده است. پژوهش حاضر در چهار فصل ساماندهي گرديده است. در فصل اول نويسنده به بحث درباره معناي لغوي و اصطلاحي رؤيت و انواع آن پرداخته و آراي مختلف در مسأله رؤيتِ الهي، اعم از امکان رؤيت به طور مطلق، امتناع رؤيت در دنيا و امکان آن در آخرت، استحاله (محال بودن) رؤيت به طور مطلق را بيان نموده و شروط تحقق رؤيت حسي، حکم علم و عقل در رؤيت خداي متعال، ادله قول به تجسيم و ادله عقلي و نقلي اشاعره در مورد امکان رؤيت خدا را مطرح و مورد نقد و ارزيابي قرار داده است. وي در فصل دوم، موضع قرآن کريم در مورد رؤيت خداوند متعال وآياتي که در آن ها ديدگاه‌هاي مثبتي در خصوص رؤيت خداوند وجود دارد تبيين گرديده و آراي قائلان به امکان و استحاله رؤيت خداوند و تأويل آيات قرآني در اين زمينه را مطرح کرده و ديدگاه‌هاي مفسران اهل سنت در مورد آيات رؤيت خدا مورد تجزيه و تحليل و نقد قرار داده است. در فصل سوم، از منظري روايي به موضوع رؤيت خدا نگريسته و منابع روايي اهل سنت را در اين زمينه شرح و بررسي کرده است. او در فصل چهارم، موضع‌گيري اهل بيت( در مورد احاديث رؤيت و تشبيه را مطرح کرده و عدم امکان رؤيت بصري و امکان رؤيت قلبي خداوند در روايات اهل بيت( را مورد کاوش قرار داده است.

---

‫مسئله عقل از مسائل مطرح و اختلافي در اديان و مذاهب مختلف است و برداشتهاي گوناگون از اين منبع معرفتي بشر، موجب به وجود آمدن نظريهها و نحلههاي مختلف شده است. برخي از اين نظريهها، عقل(برهاني، نه فطري) را تنها منبع صحيح قابل اعتماد در معرفت شناختي دين شمرده و آن را معيار دين قرار دادهاند(نظريه مفتاح). در برخي ديگر از اين نحلهها، عقل از دخالت در ساحت دين باز داشته شده است (نظريه مصباح). گروهي ديگر عقل را در کنار نقل و وحي داراي حقيقت واحدي دانستهاند. پژوهش حاضر در پنج فصل کوشيده است، با نگاه به انديشه متکلمان نخستين اسلامي که توفيق درک محضر ائمه?را داشتهاند، به تحقيق پيرامون منزلت و جايگاه عقل بپردازد. اين تحقيق پس از بيان کليات، به شناسايي سدههاي نخست پرداخته است و پس از آن، جايگاه عقل در عصر شاگردان امام صادق عليه السلام و دلايل نشو و نماي علوم عقلي در آن عصر را بيان کرده است. سپس به چيستي و کارکرد عقل نزد دو گروه و مقايسه بين دو ديدگاه پرداخته و اين نتيجه را گرفته است که از نظر متکلمان نخستين، عقل اولين راهنماي انسان به سوي خدا و تشخيص دهنده خوب از بد، حق از باطل و صحيح از فاسد است. عقل است که معرفت اوليه نسبت به خداوند، ضرورت ارسال رسل، و درک ارزشهاي زندگي را به ارمغان ميآورد و گاهي اوقات به عنوان منبع و حجت دين در کنار ديگر منابع معرفتي قرار ميگيرد. البته در اينجا بايد توجه کرد که در کارکرد عقل در انديشه ابوحنيفه، گستردگي بيشتري نسبت به شاگردان امام صادق عليه السلام وجود دارد؛ هرچندکه اين تفاوت چندان محسوس نيست. علاوه بر اين، هر دو ديدگاه بر اين باورند که عقل منبع مستقل معرفتي در کنار ساير منابع چون کتاب، سنت و اجماع است؛ هرچند که ابوحنيفه در برخي موارد، عقل را بدون نياز به شرع، راهنماي انسان به سوي معرفت ميداند. پس از اين موارد، قلمرو و گستره عقل و نيز چيستي عقل و ايمان بيان شده است.