مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

توسعه‌بخشی به مطالعات برون‌دینی در مسئله فطرت، موجب شد تا مقاله حاضر به بررسی معنویت ارائه‌شده در برخی دیدگاه‌های روان‌شناسی بپردازد و شاخصه‌های برجسته نظریه فطرت را در نگرش آنان جستجو کند. اگرچه روان‌شناسان، فطرت را مفهومی اعم از غریزه و شامل امور تکوینی انسان می‌دانند و دین را نیز گاه معادل با هرگونه معنویت‌گرایی دانسته‌اند، اما با تأمل در آرای آنان می‌توان ادعا نمود که در نظرگاه ایشان، فطرت برآیندی از یک نگاه دقیق به رابطه معنویت‌گرایانه انسان و جهان است که حد متعالی آن، در رسیدن به خدا نُمود کامل می‌یابد که می‌توان آن را به ‌نوعی اشاره به مفهوم فطرت در زبان دین تلقی کرد. البته این توجه وجود دارد که مبانی روان‌شناسان و نیز اهداف مد نظر آنان در نظریاتشان، متفاوت از مبانی و نیز اهداف دینی است. بااین‌حال، به نظر نگارنده، حاصل این جستار، نگرشی نوین در مسئله فطرت و راه‌حل دیگری در پاسخ به شبهه انحصارگرایی فطرت در مطالعات درون‌دینی خواهد بود.

توسعه بخشی به مطالعات برون دینی در مسئله فطرت، موجب شد تا مقاله حاضر به بررسی معنویت ارائه شده در برخی دیدگاه‌های روان‌شناسی بپردازد و شاخصه‌های برجسته نظریه فطرت را در نگرش آنان جست و جو نماید. اگرچه روان‌شناسان، فطرت را مفهومی اعم از غریزه و شامل امور تکوینی انسان می‌دانند و دین را نیز گاه معادل با هرگونه معنویت‌گرایی دانسته‌اند، اما با تأمل در آرای آنان می‌توان ادعا نمود که در نظرگاه ایشان، فطرت برآیندی از یک نگاه دقیق به رابطه معنویت گرایانه انسان و جهان است که حد متعالی آن، در رسیدن به خدا نمود کامل می‌یابد که می‌توان آن را به نوعی اشاره به مفهومی فطرت در زبان دین تلقی کرد. البته این توجه وجود دارد که مبانی روان شناسان و نیز اهداف مد نظر آنان در نظریاتشان، متفاوت از مبانی و نیز اهداف دینی است. با این حال، به نظر نگارنده، حاصل این جستار، نگرشی نوین در مسئله فطرت و راه حل دیگری در پاسخ به شبهه انحصارگرایی فطرت در مطالعات درون دینی خواهد بود.

در آموزه‌های وحیانی و ولایی در حوزه علوم انسانی اسلامی حرف‌های ناب و شگرف به ویژه در گرایش روان‌شناسی اسلامی، داریم که متاسفانه در مجامع علمی به خصوص دانشگاهی که دچار افکار اومانیستی و سکولار شده مورد بی‌مهری شدید و با تعصب جاهلانه مورد ظلم قـــرار گرفتـه است. برای مقـابـله با ایـن ظلـم بی‌رحمانه می‌بایست نخبگان کار منسجم و سیستماتیک انجام دهند که دارای هماهنگی و هارمونی در این حوزه باشد که متاسفانه تاکنون صورت نگرفته است و در گوشه کنار به صورت انفرادی پژوهشگران این حوزه اقدامات قابل توجهی اما هنوز مطلوب نیست انجام دادند که این اثر خروجی یکی از آن‌ها است.

از چالش‌های زیست اخلاقی انسان‌ها این است که به‌رغم علم به فعل اخلاقی، «انگیزش اخلاقی» لازم را برای انجام آن ندارند یا گاهی کاملاً در مقابل آن، فعل غیراخلاقی را انجام می‌دهند. این پدیده در «روان‌شناسی اخلاق» تعبیر به «ضعف اخلاقی» و «اخلاق ناپروایی» می‌شود. سؤال اصلی این است که چرا گاهی با وجود آگاهی و زمینه برای عمل، قصد و نیت برای انجام آن تحقق نمی‌یابد و با وجود معرفت اخلاقی، عمل اخلاقی انجام نمی‌شود. ازآنجا‌که انگیزش ناظر بر عمق فرایند روحی و روانی انسان فاعل و کنشگر قبل از نیت و رفتار است و به چرایی شکل‌گیری نیت و قصد در فاعل اشاره دارد، این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی درصدد تبیین عوامل و موانع «انگیزش اخلاقی» در شکل‌گیری نیت و قصد فرد برای انجام فعل اخلاقی است و با رویکرد «روان‌شناسی اخلاق دینی» با استناد به برخی آیات و روایات واکاوی می‌شود. با توجه به اینکه در آثار پیشین به این موضوع پرداخته نشده یا اگر پرداخته شده، از منظر روان‌شناسی اخلاق دینی نبوده است، لزوم بررسی موضوع از این لحاظ احساس می‌شود.

خودشیفتگی یک پدیده فردی و یا گروهی است که در سایه آن فرد و گروه به طور ناسالم عاشق خود شده، خود را برتر از دیگران برآورد می‌کنند. این عارضه در حوزه دین و دینداری نیز رسوخ کرده و به عنوان یکی از آفت‌های دینداری شناخته می‌شود؛ هدف این پژوهش توصیف و تبیین خودشیفتگی دینی و مؤلفه‌های آن است و در آن سعی شده است تا به روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر مبانی روان‌شناختی خودشیفتگی، به توصیف و تبیین این پدیده بپردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هم در فرد دیندار و هم گروه و جریانات دینی رخ نشان داده، باعث می‌شود توبیخ‌ها و تکفیرهایی را نسبت به دیگران رقم بزنند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که علیرغم مؤلفه‌های متعدد، اساس اعتقادات فرد و جریان خودشیفته دینی بر سه مؤلفه و اصل محوری «خودحق‌پنداری، مطلق‌انگاری و انحصارگرایی» متمرکز است که دیگر مؤلفه‌ها را نیز در بر می‌گیرد. در سایه این سه مؤلفه که در روان‌شناسی خودشیفتگی با عناوینی همچون احساس حقانیت و خودبرتربینی و خودمحوری و انحصارطلبی مورد بحث قرار می‌گیرند، فرد و گروه خودشیفته معتقد است که در مقایسه با افراد یا گروه‌های دیگر، خاص و برتر است، نیکی آن است که خود می-پندارند و بدی آن است که آن‌ها منکرند، به خود و نیازهای خود توجه خودپسندانه داشته و بر این باور هستند که همه چیز برای خودشان است.

گروهی از پژوهشگران علوم اعصاب‌شناسی با توجه به تحقیقاتی که دربارة همبسته‌های عصبی کارکردهای‌ شناختی مغز انسان داشته‌اند، بعضی تجربه‌های دینی را مرتبط با برخی بیماری‌های مغزی همچون صرع لوب گیجگاهی، روان‌گسیختگی، اختلال در ارتباط نیمکره‌های مغزی و سایر قسمت‌های آن دانسته‌اند. گروهی دیگر با استناد به این نتایج علمی و تمسک به شواهدی از حالت‌های جسمانی پیامبر اکرم در هنگام دریافت وحی، رویکردی الحادی ـ عصب‌شناختی دربارة وحی نبوی اتخاذ کرده‌اند. آنان وحی پیامبران را به نوعی تجربة دینی ناشی از عوارض بیماری مغزی تقلیل داده‌اند. پژوهش حاضر نخست با روش «توصیفی» یافته‌های دانش عصب‌شناسی دربارة رابطة تجربة دینی و بیماری‌های مغزی را مطالعه نموده، سپس با روش «تحلیلی» به مسئلة اصلی این مقاله دربارة دلالت این یافته‌ها بر ادعای بیماری‌انگاری وحی پرداخته و در جهت حل مسئلة الحاد عصب‌شناختی، ویژگی‌های وحیانی آیات قرآن کریم (همچون علم حضوری بودن وحی و تمایزهای اساسی بین محتوای وحی و تجربه‌های دینی) را بررسی کرده است. در مجموع، وحی نبوی به‌کلی با سایر تجارب دینی تفاوت دارد و به‌هیچ‌وجه نمی‌توان آن را ناشی از بیماری مغزی دانست.

در روان­شناسی، اگرچه برخی از انواع و مراحل احساس تنهایی، امری عادی و واقعی است، ولی برخی از اقسام و مراحل آن، پاتالوژیک و بیمارگون است. در متون دینی، نیز به خاطر معیت همیشگی و همراهی خداوند، احساس تنهایی نوعی آسیبِ بینشی، نگرشی، احساسی و عاطفی است، اما تنهایی مفید و مثبت نیز وجود دارد؛ چون انسان­ها، به کناره­گرفتنِ آگاهانه و تنها­شدگیِ انتخابی، برای رشد، تکامل و محفوظ­ ماندن از آلودگی­های فکری، اجتماعی و فرهنگی نیز نیاز دارند. شناخت دقیق مرزهای احساس تنهایی پاتالوژیک و تنهایی مفید، با شناختِ عوامل، نشانه و پی­آمدهای آنها، میسر است. پژوهشِ پیشِ رو، با روش توصیفی- تحلیلی و به صورت مقایسه­ای؛ سه نشانه برای احساس تنهایی پاتالوژیک، معرفی کرده و پی‌آمدهای آن را دارای دوگونه «فرسودگیِ روانی» و «فرسودگی جسمی» دانسته؛ گونه اول را دارای ده آسیب و گونه دوم را با چهار آسیب، شناسانده ‌است. یافته­های پژوهش، نشانگر آن ‌است‌ که بین آیاتِ قرآن، روایات، دیدگاه مفسران و نظریات روان­شناسان، همسویی دیده می­شود.