مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

تبیین رابطه ذات و صفات الاهی همواره یکی از دغدغه‌های متکلمان و فیلسوفان اسلامی بوده است. در این میان دوانی صفات کمالی را انفکاک‌ناپذیر از ذات می‌داند و با دلایل بسیار، می‌کوشد عینیت ذات و صفات الاهی را اثبات کند. او در این مسئله تأکید می‌کند که تمام اوصاف واجب به علم الاهی ارجاع داده شود و صراحتاً معتقد است تمام صفات الاهی در سایه علم واجب تفسیر می‌شود. از سوی دیگر، صدرای شیرازی نیز به عینیت صفات و ذات معتقد است و از طریق قواعدی همچون اصالت وجود و بسیط‌الحقیقه، مبانی عینیت ذات و صفات را تبیین و بررسی کرده است. آنچه دیدگاه دوانی و صدرای شیرازی را در این مسیر متمایز می‌کند و بر آن اساس تبیین‌ها و دلایلشان متفاوت می‌شود، اعتقاد دوانی به اصالت ماهیت و اصالت وجودی‌بودن صدرا است. همین می‌تواند مبنا و پیش‌فرض مسئله رابطه ذات و صفات واجب در اندیشه دوانی و صدرای شیرازی قلمداد شود. نگارنده با مطالعه و دقت در آثار مختلف دوانی و صدرای شیرازی، دیدگاهشان را بررسی کرده است. تحلیل و بررسی دیدگاه دوانی و صدرالدین شیرازی و مقایسه مبانی آن دو هدف مقاله حاضر است.

خداباوران معتقدند خدا دارای صفات کمالی گوناگونی همچون علم و قدرت و حیات است و همان‌گونه که وجودش برترین و بالاترین وجود است صفات کمالی نیز در بالاترین مرتبه‌اش از آن خدا است. در میان مسلمانان در چگونگی اتصاف خدا به این صفات اختلاف‌هایی وجود دارد. گفته شده که معتزله صفات را از او نفی کرده و ذات را نایب صفات می‌دانند. اشاعره صفات خدا را زاید بر ذات او دانسته و حکما صفات را عین ذات می‌دانند. با پذیرش این مسئله که صفات خدا عین ذات او است این پرسش پیش آمده است که: چگونه صفات متعددی که با ذات خدا یکی است، سبب راه‌یافتن تعدد و تکثر در ذات وی نمی‌شود؟ این اشکال سبب شده است پاسخ‌های گوناگونی به آن داده شود. این پاسخ‌ها تلاش‌هایی بر اثبات صفات خدا و اتحاد این صفات با ذات او، همراه با پذیرش مفروضات در مسئله است. در این نوشتار این پاسخ‌ها نقل و ارزیابی شده و در نهایت دیدگاه عرفا ترجیح داده شده است.

این رساله به یک موضوع مهم معرفت شناختی پرداخته که عبارت است از تأثیر دریافتهای قوه واهمه بر دریافتهای عقلی و انعکاس آن در بحث صفات الهی نزد ابن تیمیه. دریافتهای قوه واهمه از جرگه آن دسته ادراکاتی به شمار می روند که نفس انسانی خود به خود آنها را بدست می آورد و این بدان سبب است که آفریدگار نفس را به گونه ای خلق نموده که این نوع دریافتها را به نحو فطری و بدون تفکر و تأمل بدست می آورد. از جهتی نفس انسان با ابزار قوه واهمه، احکامی را در حوزه محسوسات و متخیلات حاصل می کند که در بیشتر موارد صحیح بوده وعقل آنها را پذیرفته و تصدیق می کند. اما گاهی از این حوزه ها تجاوز کرده و این احکام را به حوزه ای کاملاً معقول سرایت می دهد و سپس آنها را تصدیق کرده و به آن اعتقاد جزمی پیدا می نماید؛ این در حالی است که این احکام باطل اند و عقل آنها را دروغ می انگارد و آنها را رد می کند. در چنین حالتی بین وهم و عقل تعارض شدیدی بوجود می آید و که اثری عظیم بر پژوهش در باب خداوند بویژه بحث صفات الهی می گذارد و این همان خطایی است که ابن تیمیه در آن گرفتار آمده است. از آنجا که ابن تیمیه منکر وجود قوه واهمه وانگهی دریافتهای آن بود و کلمه وهم را به معنای لغوی‌اش ارجاع می داد و ادعا می کرد که آنچه اهل منطق و فلسفه وهمیات می‌خوانند حکمی عقلی مانند سایر احکام عقل می باشد از این رو رساله حاضر بحث را با مسائل مبنایی –که واقع را از آن جهت که واقع است در نظر دارد- می آغازد که بر اساس روش عقلی فلسفی به وجود قوۀ وهم و حقیقت و مدرکاتش و بیان اقوال فیلسوفان اسلامی دربارۀ آن و ترجیح برخی از آنها بر برخی دیگر می پردازد تا دستمایه ای برای بقیه مباحث فراهم آورد. پس از آن این پژوهش به مرزگذاری دقیق بین دریافتهای قوه واهمه و دریافتهای عقل پرداخته و وجه شباهت و تمایز هر کدام از آنها نسبت به دیگری را بیان نموده است. سپس، چگونگی پیش آمدن تعارض بین دریافتهای وهم و دریافتهای عقل بیان گشته که بحثی معرفت‌شناسانه و اپیستمولوژیک است و حقیقت نتایج معرفت شناختی که از این تعارض حاصل می آید را بر رسیده که البته این بخش نیز بر اساس اصول و قواعد روش عقلی در خور این مباحث سامان یافته است. در ادامه، این پژوهش با ژرفکاوی در آثار گوناگون ابن تیمیه که متعرض مسائل صفات الهی شده به مغالطاتی پرداخته که او در بحث صفات الهی گرفتار آنها شده است. در این مسیر تلاش شده تا مواضعی که او در شرح الفاظ دال بر صفات و معانی آنها و حقیقت وجود آنها تحت تأثیر دریافتهای قوه واهمه قرار گرفته تعیین گردد که در این بخش بر قواعد روش کلامی که بر ظهورگیری از متون دینی که او بر آنها تکیه دارد و نیز قواعد عقلی مورد نیاز در استدلال کلامی و نفی و اثبات مبتنی است استناد داده شده است. همچنین پژوهش حاضر، با رویکرد فلسفی و معرفت شناختی و بر اساس اصولی که در ابتدای پژوهش اثبات شد به داوری دربارۀ آراء ابن تیمیه پرداخته و در نهایت، نتایجی که این پژوهش به آنها منجر شده است را بیان نموده و سرانجام برای کسانی که طالب استفاده از این بحث و پی گیری آن هستند به ارائه توصیه هایی اقدام نموده است.

قرآن به عنوان متنی الهی از لایه های معنایی به هم پیوسته تشکیل شده است. این لایه ها در عین یکپارچگی معنایی در چینش واژگان «تفصیل» یافته است؛ که دریافت دقیق این لایه ها، نیازمند به ابزار زبان شناسی است تا ضمن همراه ساختن مخاطب با مسیر معنایی خود، او را تا عمیق ترین لایه ها رهنمون و به یکپارچگی معنایی نزدیک نماید. نماد، نشانه ای امری قدسی و فرود آمده از عوالمی فراتر از انسان است که خود را در بستر واژگان به ظهور می رساند تا بتواند میان انسان و این معانی ماورایی، پیوند معنا و فهم برقرار سازد. در این پژوهش تلاش شده است به کمک نماد، میان آیات صفات خبریه خداوند و مفهوم عمیق آن ها با مخاطبان و مفسران پیوند عمیق ایجاد شود تا از تشتت آراء آن ها و نسبت شخص وارگی به خداوند در ذیل این آیات جلوگیری به عمل آید. نتیجه اینکه قرآن کریم به عنوان کتابی که از عالم ملکوت و جانِ نفس نزول پیدا کرده، در قالب الفاظ بشری و به تناسب افکار او در ظرف بشری مظروف گردید. مبتنی بر این مقوله، بعضی از آیات که ذیل صفات خبریه خداوند «وجه – عین – ید – استواء بر عرش – نفس – فوق – سمع – بصر)، نازل گردید؛ چون از همین ترکیب بهره مند است، مفسران و فلاسفه را در ذیل خود، به آراء متفاوت تفسیری گرایش داده است.

در اسلام اصل توحید به عنوان اساسی‌ترین اصل از اصول دین و معرفت به آن نیز والاترین شناخت معرفی شده است.گرچه در الهیات و حکمت اسلامی‌شناخت ذات الهی مقدور انسان نبوده و عنقاء است که دسترسی به آن امکان ندارد ولی باب خداشناسی بسته نشده و درک و فهم توحید از راه شناخت صفات الهی میسور بوده و توصیه شده است. از این رو هم در آیات قرآن کریم و هم در سنت (اعم از روایات و ادعیه) نامیده شدن خداوند به این اسما و صفات بسیار تکرار گردیده و به تبیین معنای ‌ این اسما وصفات پرداخته است. خداوند خود را به چهار صفت "اولیت،آخریت، ظاهریت وباطنیت" در ابتدای سورة حدید متصف کرده و در روایات فهم عمیق‌ این صفات را برای اهل فهم و تعمق در آخر الزمان دانسته است. با توجه به رویکردهای مختلف نقلی، عقلی وشهودی درتبیین معنای صفات الهی‌ این مقاله درصدد است تا با توجه به میراث عظیم رویکرد عقلی و فلسفی به تبیین معنای این صفات اربعه در ‌ این رویکرد بپردازد. در این رهگذر اولیت و آخریت نه به معنای اول وآخر زمانی بلکه به معنای ذاتی دانسته شده و در چارچوب ‌اندیشة فلسفی به عنوان علت فاعلی وغایی یا اولیت درقوس نزول وآخریت درقوس صعود معنا شده است. البته درحکمت متعالیه این صفات حاکی از وحدت مطلقه و حقه بوده که همة صفات الهی را دربردارد. ظاهریت و باطنیت نیز یا به صفات دیگری از جمله علم الهی ارجاع شده یا ظاهریت به معنای ظهور الهی به‌ آیات بوده و نیز در حکمت متعالیه با تشبیه به نور که بذاته آشکار و مظهرغیر است، به دلیل شدت وعلو مرتبه مخفی و پنهان است.

صفات خدای متعال عین ذات اقدس اوست. آیات متشابه که ناظر به صفات الهی اند با ارجاع به محکمات، مقصود و مدلول خود را می نمایانند. گرهارد باورینگ به عنوان یک خاورشناس، بدلیل عدم دسترسی به منابع معتبر، مستندات و منظومه ی معرفتی اسلام، تصویر نادرستی از صفات ذات اقدس و افعال خدای سبحان را، با تفسیر به رأی، ارائه نمود. این خاورشناس، هرچند آیه ی " لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ" (شوری: 11) را یادآور شده است، با این وجود، در تفسیر خود بر برخی از آیات، با عدم توجه به سیاق آیات، قرائن متصل و منفصل، برخی قواعد زبان عربی، و اصول محاوره و مفاهمه ی عقلایی، شبهه ی تجسیم و تشبیه را تجدید کرده است. باورینگ صفات خدا را غیر از ذات او دانسته و اسماء حسنی و صفات خدا را که در قرآن وارد شده است، گزاره های کلامی که حاکی از اصول اعتقادی باشند بشمار نیاورده است. تفسیر او از صفات فعل خدا نیز یادآور شبهه ی جبرگرایی است. علامه طباطبایی آیات متشابه ناظر به صفات خدا را تفسیر و اثبات کرد که صفات خدا عین ذات اوست و خود صفات نیز با یکدیگر عینیت دارند، که در غیر این صورت، محدودیت و حد و مرز پدید می آمد. اسماء حسنی نیز حقایق تأثیر گذار در عالم اند. این اسما در ذیل آیات، با ماقبل خود و صدر آیات تناسب و تلائم دارند و در مقام تعلیل حکم اند. افعال الهی، مانند خلق، اراده، مشیئت، هدایت، اضلال، قضا و قدر و نظایر آنها از فروعات توحید افعالی اند. در این تحقیق، دیدگاه تفسیری گرهارد باورینگ در باره صفات خدا با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی و با روش کتابخانه ای تبیین و با تکیه بر المیزان فی تفسیر القرآن بررسی و نقد گردیده است.

ابتلا و استدراج از جمله سنت های الهی هستند که در مواجهه با برخی مسائل زندگی باعث طرح پرسش هایی شده اند؛ از قبیل این که ملاک های ابتلا و استدراج چیست و رابطه ابتلا و استدراج با صفات الهی چگونه است؟ متکلمان اسلامی با رهیافت ها و رویکردهای مختلفی در صدد پاسخ به این پرسش ها بوده اند، در عین حال تحلیل و بررسی بین دیدگاه های ایشان به ندرت رخ داده است؛ از این رو پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی به ارزیابی آرای غزالی و قاضی عبدالجبار به عنوان نمایندگان اشاعره و معتزله بر اساس نظریات فیض کاشانی از متکلمان امامیه پرداخته است. در این بررسی مشخص شد که ملاک های مشترکی پیرامون ابتلا بین این سه اندیشمند اسلامی وجود دارد که افزایش و ترفیع درجه ، تزکیه و تصفیه ، و فراگیری ابتلا برای مومنان از آن جمله است و آنها بر نزدیک شدن تدریجی کافران، مشرکان و فاسفان به هلاکت و عذاب الهی در استدراج قائلند که بر اثر اصرار بر گناه و غوطه ور شدن در نعمت های خداوند همراه با غفلت و طغیانگر بیشتر به وجود می آید و در نهایت مجازات شدیدی شامل حالشان خواهد شد. با وجود ملاک های مشترک ، مبانی کلامی جبر و تفویض باعث عدم سازگاری بین سنت ابتلا و استدراج با صفات الهی می شود و ملاک های غزالی و عبدالجبار با رویکردهای آنها درباره صفات خدا نظیر علم ، عدالت ، حکمت، قدرت، اراده و رحمت همخوانی ندارد و اتخاذ آرای ایشان دربارۀ سنت ابتلا باعث ابطال نظریات آنها پیرامون صفات مذکور می گردد، به عنوان مثال غزالی معتقد است علم خدا عین ذاتش نیست ، در حالی که مدعی است خدا در ابتلائات به تمام مخلوقات و اعمالشان علم بی نهایت دارد، ادعای وی با مبنایش سازگار نیست: زیرا اگر علم خدا عین ذاتش نباشد، علم او در ابتلائات به امور بندگانش بی نهایت نخواهد بود و اینکه قاضی عبدالجبار قائل به حدوث علم الهی است و آن را قدیم نمی داند ، با ملاک های ابتلا سازگار نیست : چون خداوند قبل از خلق امور نمی تواند ملاک هایی را برای ابتلای بندگان در نظر بگیرد و امور مختلف برای خدا پیچیده خواهد شد. اما بر اساس دیدگاه فیض کاشانی که علم خدا عین ذات اوست، علم خدا با سنت ابتلا و استدراج قابل جمع است : زیرا ابتلائات الهی در دایره علم خدا قرار دارند و علم او بر همه کلیات و جزئیات ابتلا محیط است و علم بی نهایت اوست که انسان ها را به اندازه ظرفیت آنها مبتلا می‌‌کند و شدت و ضعف ابتلا را تعیین می کند. هم چنین طبق دیدگاه فیض کاشانی بر مبنای امر بین الامرین، بین صفات الهی و سنت ابتلا و استدراج سازگاری وجود دارد و علم و حکمت الهی ایجاب می کند بندگان را امتحان نماید تا رشد دنیوی و سعادت اخروی آنها فراهم شود و امتحانات الهی برخاسته از قدرت و در عین حال رحمت اوست و خداوند اراده کرده است انسان ها با اراده خویش راه سعادت و یا بیراهه شقاوت خویش را فراهم آورند و این عین عدل الهی است.

از نظر عموم فلاسفه صفات ذاتي خداوند عين ذات اویند، گرچه مفاهيم آنها متعدد و معاني‌شان متخالف هستند. آنها براي ادعاي عينيت صفات با ذات سه معيار مطرح كرده‌اند و توسط آنها، عينيت صفات خدا با ذات او را توجيه و اثبات مي‌كنند. اين مقاله سه معياري را كه فلاسفه در اين زمينه مطرح كرده‌اند بيان و آنها را نقد نموده است: اول. اتحاد وجودي صفات ذاتي با ذات حق، و اين معروف‌ترين معيار است. دوم. مصداق بودن ذات حق براي مفاهيم صفات ذاتي، بدون دخالت هر غير (شامل امر وجودي يا عدمي يا اضافي يا جعل كردن)؛ سوم. فناي صفات و مفاهيم آنها در ذات حق (اين معيار متخذ از عرفاست). از منظر عرفا اين سه معيار هريك اشكالاتي دارد كه پذيرفتن آن را نامعقول و ناممكن مي‌سازد.

انسان کامل مظهر تمام نمای خداوند سبحان است و به عنوان خلیفه‌ی الهی در زمین ایفای نقش می-کند. انسان کامل مصادیق فراوانی دارد و مصداق بارز و اتم آن، وجود نورانی ائمه‌ی هدی (علیهم السلام) است که برخی از صفات آنها در زیارت جامعه‌ی کبیره بیان شده است. مهمترین صفات انسان کامل عبارتند از علم، عصمت، شفاعت، واسطه‌ی فیض بودن و... یکی دیگر از ویژگیهایی که در این زیارتنامه بیان شده است، نوع ارتباط انسان کامل با بحث توحید، نبوت و معاد می-باشد. زیارت جامعه یکی از مهمترین زیارات وارده است که مضامین عالی را در خود جای داده است زیرا از انسان کاملی که دارای علم حضوری خطاناپذیر و عصمت است، وارد شده و جز از معصوم نمی‌تواند چنین مضامین والایی صادر شود.

آیت‌الله شیخ محمد آصف محسنی(اردیبهشت۱۳۱۴- مرداد۱۳۹۸ش) فقیه و متکلم برجسته معاصر است که با بهره‌گیری از نگرش اجتهادی اصولی به بررسی مسائل کلامی پرداخته و ضمن استفاده از تراث عقلی و اهتمام ویژه به فرهنگ روایی، اندیشه‌های جدیدی در حوزه مسائل کلامی ارائه نموده است. جستار حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی به بازخوانی اندیشه‌های ایشان در حوزه صفات ثبوتی ذاتی الهی پرداخته، آنها را تقریر و ارزیابی می‌نماید. از جمله شاخص‌ترین دستاوردهای جستار حاضر می‌توان برجسته‌ترین اندیشه‌های ایشان در این حوزه را اینگونه بر شمرد: به باور ایشان صفات خدا به ذاتی، فعلی و مدحی تقسیم می‌شود. چنانکه تقسیم علم به حصولی و حضوری حصری نیست و علم خداوند ممکن نیست حصولی یا حضوری باشد. ایشان فاعیلت خدا از سنخ فاعلیت با اغراض زائد بر ذات می‌داند. در جستار حاضر ضمن تقریر این اندیشه‌ها به ارزیابی آنها نیز پرداخته شده که از رهگذر آن ضعف این سلسله اندیشه‌ها آشکار می‌شود.