جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از گذشته دور مسیله شناخت نفس یکی از موضوعات مهم فلسفه بوده است. با توجه به گزارش تاریخ نگاران، افلاطون و بخصوص ارسطو از نخستین فیلسوفانی هستند که به دانش نفس شناسی نظر داشته اند. یکی از حکیمانی که در آثار متعدد خود به مسیله نفس و جوانب آن پرداخته، سهروردی است.پس از فارابی، سهروردی یکی از متنفذین حکمت در فرهنگ اسلامی است که با پایه گذاری حکمت اشراق، نگرش نوینی از فلسفه اسلامی را ارایه داد. با توجه به مبانی معرفت شناسی سهروردی، نگاه خاص وی به انسان و جهان موجب شده تا برای زندگی این جهانی انسان ها از باب ضرورت، الگویی مناسب بینش خود ارایه کند. سهروردی، فلسفه خود را با معرفت نوری نفس، آغاز می کند و سامانه فلسفی خود را در همه مسایل با آن مفهوم از «نور» که از خودشناسی سلوکی خویش اخذ کرده، راه اندازی و تبیین می نماید. سهروردی، اثر مستقل سیاسی ندارد، ولی در آثار متعدد خود از سیاست به معنای اصلاح خلق و رهبری جامعه، غافل نبوده و همواره دغدغه سعادت و نیل به عدالت را در جامعه داشته است؛ از این رو با اثبات ضرورت زندگی جمعی انسان، به رسالت انبیا اشاره می کند و از این رهگذر پلی به سوی حکومت حکیمان می زند.

اندیشــه های شــیخ اشراق در راستای احیای فلسفه اســلامی در جهان اسلام از جایگاه والایی برخوردار است . این اندیشه ها در عصر صفوی ، به خصوص تحت تاثیر اندیشه های علمی ملاصدرا و دیگر اندیشمندان اسلامی در بخش های مختلف رواج یافت ؛ به گونه ای که بیش از هر زمان دیگر به مقوله ای مهم و تاثیرگذار در جهان اسلام تبدیل شد. ازآنجاکه معماری ، تجلی اندیشه ها و روحیه معماران و اندیشمندان هر دورة تاریخی است ، می توان انتظار داشــت که اندیشه های نظری آن دوران در ساحت معماری نیز جلوه گر باشد. حال پرســش اصلی پژوهش آن اســت که آیا معماری شــیوة اصفهانی از عرفان سهروردی و اندیشــه های او متاثر بوده اســت ؟ و هدف اینکه اگر تناظری وجود داشــته ، چگونگی آن تشــریح و مصادیق آن معرفی شود. در این پژوهش با استفاده از روش تحقیق تفسیری ـ تاریخی به تحلیل نظرات شیخ اشراق و مقایسه تطبیقی آن با آثار معماری مکتب اصفهان می پردازیم . ســپس با استفاده از تکنیک های تحلیلی ـ توصیفی تناظرات میان اندیشه های ســهروردی با ساحت معماری دورة اصفهانی تبیین می شــود. روش گردآوری اطلاعات مطالعه کتابخانه ای و مراجعه به شــواهد، اســناد و مدارک معماری است . نتایج حاصل از پژوهش بیانگر آن است که مکتب معماری اصفهان و شیوة اصفهانی در معماری به عنوان یکی از باارزش ترین سبک های معماری ایرانی تا حد قابل توجهی با اندیشه های نظری آن دوران به خصوص آرای شــیخ اشراق متناظر اســت . تجلی این امر را می توان در تجلیات گوناگون نور در معماری و سلســله مراتب نوری ، رنگ ، اصل وحدت در کثرت و کثرت در وحدت ، اصل تجلی و عالم مثال ، گنبدهای افلاکی وغیره مشاهده کرد.

یکی از دلایل شهرت افلاطون در میان متفکران، نظریۀ «ایده» یا «ایدوسِ» او در فلسفه است. این نظریه در میان متفکرانِ تمام اعصار، پیروان و مخالفانی داشته است و اندیشمندان بسیاری از آن تأثیر پذیرفته‌اند. سهروردی یکی از این متأثران است که از نظام ایدۀ افلاطون در ترسیم نظام هستیِ خود بهره برده است. افلاطون ذات هستی را مُثُل یا ایده می‌داند، یعنی امری که همیشه با خود یکسان است. نیز این ایده‌ها دارای مراتب هستند. سهروردی متأثر از این نظریه اصل هستی را همان نور می‌داند، نوری که ظهور ذاتی دارد و دارای مراتب است. ازاین‌رو، متناسب با آن دسته از مُثُل که حقیقت انواع مادی خود هستند، می‌توان به عقول عرضی در فلسفة اشراق قائل شد که حقیقت انواع خود هستند و به آنها به قدر استعداد خود فیض می‌رسانند. مقالۀ پیش‌رو با روش کتابخانه‌ای و تحلیل منابع مورداستفاده، ضمن واکاوی نظام ایده‌ها در فلسفۀ افلاطون و شیخ اشراق، به بررسی و تبیین شکل‌وارگی نظام طبیعت به‌سان روگرفت نظام ایده‌ها پرداخته است.

صفت اراده از جمله صفات و کمالات خداوند است که درک صحیح از آن مانند سایر صفات، سبب کمال عالم می‎گردد. اگرچه عموم متفکرین مسلمان این صفت را برای خداوند قائل هستند، اما کیفیت و نحوه‏ی اتصاف خداوند به آن همواره محل تضارب آراء بوده است. در میان حکماء پیش از شیخ اشراق برخی اراده را علم به نظام احسن می دانند و برخی نیز برای تبیین معنایش، آن را به صفت علم ارجاع داده‏اند که در نتیجه، این دو صفت به لحاظ مفهوم و مصداق، متحد می باشند. در این میان، برخی شیخ اشراق را منکر اراده دانسته اند، در حالی که با بررسی مبانی نظام واره فکری و حکمی ایشان، نه تنها چنین نسبتی غیر قابل پذیرش است، بلکه خلاف آن اثبات می گردد. از جمله این مبانی می‏توان به کل الکمال بودن نور الانوار اشاره نمود که طبق آن، همه‏ی کمالات موجود در مراتب مادون، به نحو اتم و اشرف در مرتبه‏ی اعلی وجود دارد. صفت اراده از جمله کمالات وجودی است که اثبات آن سبب شرافت و علوّ می گردد و نفی آن، نفی کمال است. بنابر این، با توجه به روح کلی حاکم بر فلسفه سهروردی ضرورتاً می بایست ایشان را قائل به اراده دانست.

سهروردی آنچه را در خارج تحقق دارد هویت می نامد. این هویت عین تشخص و فرد بودن است. ذهن پس از یافتن این امر خارجی آن را به دو مفهوم عقلانی وجود و ماهیت تحلیل می کند. سهروردی وجود و ماهیت و سایر مفاهیم فلسفی را انتزاعی عقلانی و یا اعتبار ذهن می داند. و معتقد است ، این مفاهیم فلسفی در جهان واقع هیچ گونه زیادت و مغایرتی با آن هویت ندارند. و همه مفاهیم فلسفی ابزارهای تحلیل عقلانی واقعیت اند و زیادت آن ها بر واقعیت خارجی موجب تسلسل در مفاهیم فلسفی می شود. بنابراین سهروردی به اصالت واقع یا اصالت هویت معتقد است . و ماهیت را هم همانند وجود اعتباری می داند.

شیخ اشراق به مکتب منطق‌نگاری دوبخشی متعلق است. وی در تلویحات و لمحات تا حدودی پیرو مشاء است اما در حکمة الاشراق و مشارع روی آورد انتقادی به منطق ارسطویی دارد. سهروردی در منطق نوآوریهای فراوان دارد که برخی از آنها بسیار معروف‌اند و مورد گزارش، نقد و تحلیل قرار گرفته‌اند و برخی دیگر مورد توجه نیستند. تمثیل نمونه‌ای از قسم دوم از نوآوریهای شیخ اشراق است. وی در تعریف تمثیل با اخذ مفهوم «امر معقول» به جای «جزئی» راه جدیدی باز می‌کند. اهمیت این تغییر در عبارت را بر اساس تصادم تعریف جمهور یا قاعده الجزئی لیس بکاسب و لامکتسب و چالش ابن تیمیه با نظریه عدم اعتبار منطقی تمثیل می‌توان تحلیل کرد.