جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله‌ی معاد جسمانی، از اصول اعتقادی اسلام و سؤال اساسی هر انسان عاقبت اندیشی است که در این میان، بررسی آرای حکمای بزرگ و متفکران برجسته می‌تواند روشن‌گر زوایای تازه‌ای از این آموزه باشد. اختلاف نظر درباره‌ی کیفیت معاد جسمانی، یکی از مهم‌ترین مباحث میان فلاسفه و پیروان مکتب تفکیک بوده است. ملاهادی سبزواری، در تداوم حکمت متعالیه، تبیینی فلسفی از معاد جسمانی با بهره‌گیری از مفاهیمی چون حرکت جوهری و بدن مثالی ارائه می‌کند؛ در حالی‌که آیت‌الله حسنعلی مروارید، بر مبنای مکتب تفکیک، بازگشت همین بدن عنصری دنیوی را مطابق با ظاهر آیات و روایات می‌داند. پرسش اصلی پژوهش این است که تفاوت‌های اساسی دیدگاه حکیم سبزواری و آیت‌الله مروارید در باب معاد جسمانی چیست و هر یک بر چه مبانی معرفتی و اعتقادی استوارند؟ حاصل این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی در محورهای زیر خلاصه می‌شود؛ حکیم سبزواری با پذیرش مبانی صدرایی، معاد جسمانی را در قالب بدن مثالی تبیین می‌کند و نظریه «خلق بدنی جدید» را نمی‌پذیرد، بلکه بر بقای صورت شخصیه در عالم دهر تأکید دارد. او نوآوری‌هایی نسبت به ملاصدرا ارائه می‌دهد، از جمله تأکید بر بازسازی بدن توسط صورت مثالی و تبیین هویت فردی در قالبی مثالی و لطیف. آیت‌الله مروارید با رویکردی کلامی ـ تفسیری، هرگونه تأویل فلسفی را نقد کرده و معاد جسمانی را عین بازگشت همین بدن مادی می‌داند که پس از پوسیدگی به اراده‌ی الهی دوباره بازآفرینی می‌شود. وجه اشتراک هر دو اندیشمند، پایبندی به اصل معاد جسمانی و حفظ هویت فردی است، اما اختلاف آنها در روش‌شناسی (فلسفی ـ عقلی در مقابل نقلی ـ تفسیری) و در تبیین کیفیت بدن قیامتی آشکار می‌شود. مقایسه تطبیقی نشان می‌دهد که رویکرد حکیم سبزواری به دنبال جمع عقل و نقل و تبیین فلسفی معاد است که بنظر در پاسخگویی به ذهن پرسشگر امروزی توانمندتر می‌باشد، در حالی که مرحوم مروارید به نصوص وحیانی بسنده می‌کند و از دخالت مبانی فلسفی پرهیز دارد. درنهایت این دو رویکرد، دو مسیر متفاوت اما همسو در پاسداری از اصل ایمان به معاد جسمانی را نمایان می‌سازند.

این پژوهش به بررسی نظریه تفتازانی درباره امامت در کتاب شرح المقاصد فی علم الکلام و نقد آن با تأکید بر دیدگاه حاج ملا هادی سبزواری می‌پردازد. تفتازانی شرط «قهر و غلبه» را برای تحقق امامت مطرح می‌کند؛ یعنی اگر فردی با داشتن شرایط امامت، مردم را بدون بیعت و استخلاف تحت کنترل قرار دهد، خلافت او معتبر است. حاج ملا هادی سبزواری این دیدگاه را نقد کرده و بر ضرورت تحقق امنیت و ایمان در جامعه به واسطه امام تأکید دارد. وی معتقد است امام باید در عقل نظری و عملی به کمال برسد و نص الهی یا نص امام قبلی برای تعیین امامت لازم است. سبزواری با تحلیل دلایل عقلی و نقلی، دیدگاه تفتازانی را ناسازگار با مبانی دینی دانسته و بر شرط عصمت و نقش معنوی امام در اصلاح جامعه تأکید می‌کند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-انتقادی، نظریه تفتازانی را با استفاده از آرای حکیم سبزواری بررسی کرده و به تحلیل مبانی دینی و تأثیر تاریخی این مسئله می‌پردازد. تمرکز پژوهش بر نقد شرط «قهر و غلبه» و اهمیت عصمت در امامت از دیدگاه سبزواری، آن را از دیگر تحقیقات متمایز می‌سازد.

مسئله آفرینش، یعنی چرایی و چگونگی صدور کثرات از ذات واجب‌الوجود، یکی از اساسی‌ترین و دیرپاترین مسائل در سنت‌های دینی، فلسفی و عرفانی است. این مسئله، نه‌تنها در مقام یک سؤال متافیزیکی یا کلامی مطرح می‌شود، بلکه در واقع زیربنای هر نوع جهان‌بینی و الهیات است؛ زیرا برداشت ما از نسبت خالق و مخلوق، تعیین‌کننده‌ نحوه تفسیر ما از انسان، جهان، معنا، خیر و حتی نجات است. در اندیشه اسلامی، سه حوزه بزرگ معرفتی یعنی کلام، فلسفه و عرفان، هر یک با زبان و منطق خاص خود به مسئله خلقت پرداخته‌اند. متکلمان، با تمرکز بر مفهوم "اراده الهی"، فعل آفرینش را کنشی غرض‌مند از جانب خالق برای رساندن خیر به مخلوق می‌دانند. فلاسفه اسلامی، به‌ویژه از منظر حکمت مشاء و سپس حکمت متعالیه، مسئله را بر پایه علیت، فیاضیت ذاتی واجب‌الوجود، و قاعده امکان اشرف تحلیل کرده‌اند؛ و در نهایت، عرفا، با نگاهی شهودی و ذوقی، فعل خلقت را جلوه‌ای از عشق و اشتیاق ذات الهی به تجلی و شناخته شدن دانسته‌اند، به نحوی که کثرت موجودات، ظهور اسماء و صفات خداوند در مراتب هستی تلقی می‌شود. در میان متفکران عرفانی، مولانا جلال‌الدین بلخی، جایگاهی ممتاز دارد. او با بهره‌گیری از زبان تمثیل و شعر، فعل خلقت را فرآیندی عاشقانه، پوینده و مستمر می‌داند که بر مبنای عشق ذاتی خداوند به ظهور و شناسایی خود سامان یافته است. در اشعار او، خلقت نه امری ایستا، بلکه فرایندی پویای سلوک و رجعت به مبدأ است. بیت مشهور: (من نبودم، خواستم پیدا شوم / عشق شد، آمد به صحن ما شوم) بیانگر این اصل کلیدی در عرفان مولوی است که فعل خلقت، برآمده از شور شهودی در ذات الهی است؛ نه صرفاً بر مبنای ضرورت فلسفی یا اراده تشریعی. در مقابل، حکمت متعالیه صدرالمتألهین شیرازی و به‌ویژه شرح و تقریر آن توسط حاج ملاهادی سبزواری، تلاش کرده‌اند تا با تلفیق مبانی فلسفه مشاء، اشراق و عرفان ابن‌عربی، تبیینی عقلی و نظام‌مند از چگونگی صدور وجود ارائه دهند. از منظر حکمت متعالیه، چون ذات خداوند کمال مطلق و علت تامه است، صدور ممکنات از او واجب‌الوجود بالقیاس است و این صدور، لازمه فیض الهی و به‌اصطلاح "تجلی تکوینی" ذات اوست. در منظومه سبزواری نیز این نگاه بسط یافته و با استناد به مفاهیمی همچون "وجود رابط"، "وحدت تشکیکی وجود"، "عشق ذاتی واجب"، و "ظهور اسمائی"، تبیینی فلسفی-عرفانی از آفرینش ارائه می‌شود. اما علی‌رغم این همسویی کلی در پذیرش نظریه فیض و تجلی، تفاوت‌هایی بنیادین نیز میان دیدگاه مولانا و نظام حکمت متعالیه وجود دارد؛ از جمله در نوع معرفت‌شناسی، زبان بیان، نحوه تبیین صدور، جایگاه عشق، و رابطه انسان و خدا. درک تفاوت‌های بنیادی این دو رویکرد، نه‌فقط در سطح نظری، بلکه در نحوه نگاه انسان به هستی و جایگاه خود در نظام آفرینش تأثیرگذار است. عرفان مولوی، با تاکید بر سلوک، عشق و حرکت به سوی حق، نگاهی شهودی و پوینده به جهان دارد که بیشتر جنبه حضوری و باطنی دارد؛ در حالی‌که حکمت متعالیه، با بهره‌گیری از نظام استدلالی پیچیده و تلفیق عقل و کشف، تلاش دارد فهمی نظام‌مند و فلسفی از صدور هستی ارائه دهد. بررسی تطبیقی این دو دیدگاه، افزون بر اینکه ما را با عمق و غنای میراث فکری اسلامی در باب خلقت آشنا می‌سازد، امکان آن را فراهم می‌آورد که در مواجهه با پرسش‌های نوین هستی‌شناسانه، مواضعی روشن‌تر و عمیق‌تر اتخاذ کنیم. از این‌رو، پژوهش حاضر، می‌تواند به‌عنوان پلی میان زبان عرفانی و فلسفی، به گفت‌وگویی سازنده میان دو جریان مهم فکری کمک کند. پرسش از چگونگی آفرینش و نسبت میان خالق و مخلوق از مهم‌ترین و دیرپاترین مسائل مطرح در تفکر اسلامی است که همواره کانون توجه فلاسفه، متکلمان و عرفا قرار داشته است. کیفیت صدور موجودات از مبدأ هستی، تبیین مفهومی خلقت، معنا و سازوکار ظهور کثرت در پرتو وحدت، و نسبت قانون‌مندی جهان با صفات الهی، از جمله مباحث کلیدی‌اند که پاسخ به آن‌ها بنیان‌های جهان‌بینی توحیدی انسان را شکل می‌دهد. در این میان، دو جریان فکری تأثیرگذار یعنی عرفان نظری با نمایندگی مولانا، و حکمت متعالیه با حضور پررنگ حاج ملاهادی سبزواری، رویکردهای خاص خود را به مسئله خلقت و مباحث پیرامونی آن ارائه کرده‌اند. یکی از ویژگی‌های ممتاز این دو سنت، ارائه خوانش‌هایی متفاوت از فعل خداوند، هستی‌شناسی، و کیفیت ارتباط وجودی میان خالق و مخلوق است؛ به‌گونه‌ای که عرفان اسلامی بر شهود، تجلی، و عشق الهی تأکید دارد و فلسفه اسلامی بر تحلیل عقلی، سنخیت وجودی، و ضرورت فیض دائم. ضرورت پرداختن به این پژوهش، از یک‌سو به سبب وجود دیدگاه‌های متنوع، گاه متعارض، و پیچیدگی مفهومی در باب آفرینش است، و از سوی دیگر، به دلیل فقدان پژوهش‌هایی تطبیقی که این دو نحله مهم را با یکدیگر مقایسه و تحلیل کنند. در فضایی که تبیین‌های طبیعت‌گرایانه یا التقاطی از مسئله خلقت در برخی محافل علمی رواج یافته، بازخوانی عالمانه و منسجم دیدگاه متفکران اسلامی به فهم عمیق‌تری از هستی، خداوند، و ساختار عالم می‌انجامد. از این رهگذر، پژوهش حاضر می‌کوشد با تمرکز بر تحلیل مفهومی، هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی فعل خلقت، زمینه‌ای برای گفت‌وگوی میان عقل و شهود، فلسفه و عرفان، و نظریه و تجربه دینی فراهم سازد و بدین‌وسیله سهمی در بازسازی و تعمیق فهم دینی در دوران معاصر ایفا کند. هدف اصلی پژوهش تحلیل تطبیقی دیدگاه عرفانی مولانا و فلسفی-حکمی حاج ملاهادی سبزواری درباره چرایی و چگونگی فعل خلقت الهی، به‌منظور تبیین نحوه صدور موجودات از واجب‌الوجود، تفسیر معنای خلقت، و تبیین نسبت فاعلیت الهی با جهان هستی در دو دستگاه عرفانی و حکمت متعالیه. اهداف فرعی پژوهش 1. تبیین دیدگاه مولانا و سبزواری درباره چرایی خلقت و معنای خلق از عدم، با تمرکز بر هدفمندی آفرینش. 2. تحلیل تطبیقی مفاهیم «خلق جدید»، «حرکت جوهری» و اقسام «فاعلیت» الهی در اندیشه این دو اندیشمند. 3. بررسی تطبیقی توحید افعالی، رابطه صفات الهی با صفات مخلوقات؛ و قانونمندی

این پژوهش به بررسی تطبیقی اندیشه‌های کلامی معتزله و اشاعره درباره احکام وجود در الهیات بالمعنی الاعم، با تأکید بر تحلیل‌های ملاهادی سبزواری می‌پردازد. متکلمان معتزلی و اشعری، هر یک با رویکردهای خاص خود، احکام وجود را در چارچوب اعتقاداتشان تفسیر کرده‌اند. معتزله، با تأکید بر عقل‌گرایی و اصل عدالت الهی، احکام وجود را با مفاهیمی همچون حسن و قبح عقلی و اختیار انسان مرتبط ساخته‌اند، درحالی‌که اشاعره، با تأکید بر قدرت مطلق الهی، این مفاهیم را در چارچوب نظریه کسب و نفی علیت فلسفی مطرح کرده‌اند. ملاهادی سبزواری، فیلسوف برجسته حکمت متعالیه، در تحلیل خود از این دیدگاه‌ها، با پذیرش اصالت وجود و وحدت تشکیکی آن، بسیاری از برداشت‌های کلامی را مورد نقد قرار داده است. او استدلال می‌کند که متکلمان، در برخی موارد، بدون پذیرش اصول فلسفی، ناگزیر به استفاده از آن‌ها بوده‌اند و این امر موجب ناسازگاری‌های درونی در نظریاتشان شده است. به‌طور خاص، او نظریه اشتراک معنوی وجود، نظریه کسب، و مسئله وجوب غیری را موردبررسی قرار داده و نقاط ضعف متکلمان را در این مباحث آشکار ساخته است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی است که با بهره‌گیری از تحلیل محتوای آثار سبزواری، دیدگاه‌های معتزله و اشاعره در احکام وجود گردآوری، دسته‌بندی و نقد شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که پیوند میان فلسفه و کلام، به‌رغم اختلافات عمیق آن‌ها، در برخی مباحث مانند احکام وجود، ناگزیر بوده است. این بررسی تطبیقی کمک می‌کند تا میزان تعامل و تأثیرپذیری این دو حوزه از یکدیگر بهتر درک شود و نقش متفکرانی مانند سبزواری در تحلیل و نقد آرای کلامی روشن‌تر گردد.

مسئله اصالت وجود و یا اصالت ماهیت از جمله مباحث مهم در فلسفه اسلامی است؛ به نظر می‌رسد این مسئله نخستین‌بار توسط میرداماد و پس از وی توسط ملاصدرا مطرح شده است. با این تفاوت که میرداماد قائل به اصالت ماهیت ولی ملاصدرا جانب اصالت وجود را گرفت. اصالت وجود نزد ملاصدرا نقش کلیدی و راهبردی دارد؛ به‌طوری که عمده نظریات فلسفی او مبتنی بر همین اصل است و از این جهت این نظریه نزد شارحان و مروّجان فلسفه صدرایی مقام و موقعیت ویژه‌ای دارد. ازاین‌رو پژوهش در خصوص آرا شارحان حکمت صدرایی در بررسی این مسئله امری شایسته است. همچنین از جمله مباحث قابل‌توجه در فلسفه اسلامی مبحث «اصالت در جعل» است. این مسئله از طرفی به بحث اصالت وجود و از طرف دیگر به بحث علیت مرتبط می‌شود. میان فلاسفه اسلامی در خصوص اثر صادر از جاعل اختلاف‌نظر وجود دارد. ملاصدرا معتقد است اثر صادر از جاعل، وجود است و بر همین اساس تقریری مبتنی بر اصالت وجود از جعل ارائه داده است. در این پژوهش تلاش شده است تا دیدگاه فلاسفه صدرایی (ملاهادی سبزواری، حکیم هیدجی، میرزا مهدی آشتیانی و علامه حسن‌زاده آملی) در هر دو مسئله (اصالت وجود و اصالت در جعل) بررسی و مورد تحقیق قرار گیرد. در این بررسی به‌بیان نقاط اشتراک و افتراق فیلسوفان صدرایی پرداخته‌ایم. از جمله یافته‌های این پژوهش، این است که شارحان حکمت صدرایی ضمن پذیرفتن نظریات ملاصدرا در هر دو مسئله در مواردی نیز به‌بیان نظرات اختصاصی خود پرداخته‌اند. به همین سبب میان نظریات آنها - باوجود شباهت بسیار - اندک اختلاف روشی دیده می‌شود. آنچه این پژوهش را از سایر پژوهش‌های در این زمینه متفاوت می‌کند؛ پرداختن به لوازم کلامی مسئله اصالت وجود و اصالت در جعل است. اثبات واجب تعالی، اثبات توحید ذاتی، صفاتی و افعالی پروردگار به‌واسطه‌ی اصالت وجود، رد و ابطال قول به ثابتات ازلی به‌واسطه‌ی اثبات اصالت وجود، از جمله لوازم کلامی اصالت وجود و اصالت در جعل است. مطلب دیگری که به آن پرداخته شده است بحث ارتباط فاعلیت پروردگار با مسئله جعل و نحوه سازگاری حقایق ازلی با نظریه اصالت در جعل از نظر فلاسفه صدرایی است.