جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

وحی، به ‌عنوان عالی‌ترین مرتبة ارتباط انسان با خداوند، همواره کانون توجه فیلسوفان و عارفان مسلمان بوده است. ملاصدرا و ابن‌عربی هر یک با مبانی معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی، و هستی‌شناختی خاص خود تبیین‌های متمایزی از کیفیت و مکانیسم نزول وحی ارائه داده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی‌ـ تطبیقی به بررسی دیدگاه این دو اندیشمند می‌پردازد. بر اساس یافته‌های تحقیق، ملاصدرا نزول وحی را در پرتو نظریة حرکت جوهری و مراتب عقل تحلیل می‌کند و آن را فرایندی می‌داند که طی آن معارف الهی از عقل فعال به قوة متخیلة نبی منتقل می‌شود و در قالب الفاظ و صور محسوس ظهور می‌یابد. در مقابل، ابن‌عربی نزول وحی را در چارچوب نظریة تجلی و بر مبنای مراتب وجود و لطایف سبعه تبیین می‌کند؛ بدین ‌معنا که حقیقت محمدیه به‌ عنوان نخستین مظهر الهی واسطة اصلی در دریافت و انتقال وحی به پیامبران است. مقایسة تطبیقی نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه بر چندمرحله‌ای بودن نزول وحی، نقش محوری قوة خیال، و جایگاه ممتاز نفس نبی تأکید دارند؛ با این تفاوت که ملاصدرا تحلیلی فلسفی و عقل‌محور و ابن‌عربی تحلیلی عرفانی و شهودمحور از این فرایند ارائه می‌دهند. بررسی تطبیقی این دو رویکرد تصویری جامع‌تر از مکانیسم نزول وحی در سنت اسلامی به دست می‌دهد.

از جمله نقدهای مهم منتقدان مکتب ابن عربی، تأویلات غریبی است که ابن عربی و برخی تابعان ایشان نسبت به برخی آیات قرآن ارائه داده‌اند و در شمار آنها، مسأله خلود در جهنم، عذاب دائم و جاودان خالدان در دوزخ است.این دسته که نظریه انقطاع عذاب اهل دوزخ را مطرح می‌کنند برای مدعای خویش ادله و مبانی را مطرح کرده‌اند که برخی خلاف ظاهر و نص است. از جمله این افراد ابن عربی است که در مواضع مختلف آثارخود به این موضوع پرداخته است. به باور ابن عربی و برخی شارحان، غایت خلقت برخی انسان‌ها، دوزخ است و براساس همین مبنا چنین استدلال کرده‌اند که مزاج و ساختار وجودی این دسته افراد ملایم با دوزخ و عذاب است، لذا از بودن در دوزخ در عذاب نیستند.. در این نوشتار برآنیم تا ضمن بیان مدعا، باتوجه به آموزه‌ها و اندیشه امام خمینی به بررسی آن بپردازیم. از منظری کلان، غایت انسان سعادت است که تحقق و نزدیک شدن به این غایت به نسبت درجات و کمالات وجودی است که آن دردوزخ نخواهد بود.

این مقاله به بررسی ماهیت فلسفه عرفان در مناطق ماوراءالنهر و خراسان و ویژگی های آن می پردازد. در این راستا، دین اسلام و آموزه های انسان گرایانه آن، مسئله انسان و جهان، وحدت و یگانگی وجود و فلسفه آن، بر اساس دیدگاه های اندیشمندان شرقی مورد مطالعه قرار گرفته اند. ماهیت انسان، ساختاری پیچیده و چند لایه دارد و نگاه دینی و سکولار به آن، مسئله اصلی در تعلیمات عرفانی است. نویسنده به صورت تطبیقی، آموزه «وحدت وجود»در فلسفه عرفان ابن عربی و عبدالرحمان جامی را بررسی کرده و دیدگاه های اندیشمندان شرقی را در این زمینه تحلیل نموده است. همچنین، مقاله حاضر به برخی از آموزه های تصوف و جنبش عرفانی-صوفیانه در ماوراءالنهر پرداخته و شخصیت های برجسته ای معرفی شده اند. همچنین، آموزه های فلسفی-عرفانی آنان بیان گردیده و مکاتب مختلف تصوف و جوهره جنبش عرفانی در ماوراءالنهر با مثال های روشن توصیف شده اند. تصوف به عنوان یکی از آموزه های اصلی اسلام، تأثیر و اعتبار گسترده ای در کشورهای اسلامی داشته است.

قرب از دیدگاه اهل معرفت و عرفًا پیروی و بندگی است. این پیروی و بندگی موجب تقرب و اطاعت در بنده می شود. آخرین درجه از کمال است که انسان ها به آن نائل می شوند. در این تحقیق بر آن اند تا دیدگاه امام خمینی(ره) و ابن عربی در باب قرب، که در نزد عرفًا مطرح بوده، مورد بررسی قرار داده است، تا نکات اشتراک و افتراق نظریات این دو اندیشمند بزرگ عرفان اسلامی که هرکدام نظریات آنان در عرفان اسلامی معتبر است، به شیوه توصیفی و تحلیلی بر مبنای کتابخانه ای مورد بررسی قرارگرفته است. با نتایج به دست آمده قرب از دیدگاه هردو اندیشمند از جایگاهی خاص خود برخورداراست، نخست قرب نوافل و بعد آن قرب فرایض حاصل می شود. ازنظر امام خمینی(ره) قرب دو رکن اساسی دارد؛ یکی به واسطه ی پاک و صفای قلب حاصل می شود، رکن دوم آن به واسطه ی نماز میسر می شود به فنای فنا الله است. قرب از دیدگاه این عربی همگانی است، به سه وجه تقسیم می نماید؛ قرب به معرفت، علم و عمل که باالترین مرتبه آن قرب به عمل است. قرب نوافل ظاهری است و قرب فرایض باطنی. از دیدگاه امام خمینی (ره) قرب فرایض را به مقام رسول گرامی اسلام و معصومین علیه السلام می داند. اما ابن عربی به این عقیده است قرب مختص به خلفا است رسالت جز صفات الهی نیست.

یکی از موضوعات اساسی در تفکر اسلامی، مسئله غایت‌مندی آفرینش است. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که آیا خداوند در آفرینش موجودات غایتی را در نظر داشته و یا اینکه خداوند منزه و بی‌نیاز از غرض و غایت است؟ موضع اتخاذی هر یک از متفکران بر اساس مبانی خود، متفاوت است. نگارنده درصدد است تا به تبیین غایت‌مندی آفرینش از دیدگاه ابن‌سینا و ابن عربی بپردازد. ابن‌سینا به بیان موضع خود در برابر نظر متکلمان پرداخته است و براساس دستگاه فلسفی خود، نگاهی متفاوت به این مسئله دارد. او همانند معتزله عدم غایت‌مندی آفرینش را عبث می‌داند و درعین‌حال همچون اشاعره وجود غایت در آفرینش را ضروری نمی‌داند. فارابی پیش از ابن‌سینا به تبیین مسئله غایت آفرینش پرداخته است؛ لکن ابن‌سینا با بیان طرحی نو و موضع‌گیری در برابر متکلمان در سه نمط5، 6 و 7 اشارات و تنبیهات، معتقد است به‌وجودآمدن این جهان، براساس غایت صورت نگرفته است. او قائل است علت تحقق موجودات، علم عنایی خداوند می‌باشد. در مقابل، ابن‌عربی غایت آفرینش را حب ذاتی خداوند و کمال استجلاء الهی می‌داند. او معتقد است هدف حق‌تعالی از خلق جهان، این است که خود را به صورت تمام و کمال در عالم ببیند و تنها موجودی که ظرفیت و استعداد این را دارد که مظهر تام و اکمل خداوند باشد، انسان کامل است. روش این پژوهش از سنخِ توصیفی-تحلیلی است.

فرهنگ‌ها و اندیشه‌های انسان‌ها بر روی یکدیگر تأثیرگذار هستند. ادبیّات فارسی جدای از آن‌که بر ادبیّات جهان تأثیر گذارده است و نقش پررنگی برای بشریّت ایفا نموده است، ولی خود نیز متأثر از زبان‌های و اندیشه‌های ملل دیگر قرار دارد. یکی از تأثیرگذارترین ادیبان در حوزه ادبیات عرفانی، ابن عربی است که با ترجمه آثارش به فارسی و زبان‌های دیگر نقش او نمایان‌تر می‌شود. ادبیات فارسی اگر یک مضمون بارز داشته باشد، درون‌مایه عرفانی است. در این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و فیش برداری در ادبیات تطبیقی، سعی شد تا تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از شعر ابن عربی در اشعار امام خمینی مورد بررسی قرار گیرد. در این پژوهش، ده مضمون عرفانی که عبارتند از: عشق، وحدت وجود، حقیقت محمّدیّه یا انسان کامل، توبه و إنابه، تقوی و ورع، زهد، فقر، صبر، توکّل و رضا در اشعار ابن عربی و امام خمینی مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌های ما در این پژوهش، با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای، این است که: مخاطب اشعار ابن عربی، بیشتر سالکان راه حق و مخاطب اشعار امام خمینی، بیشتر عامّه مردم به حساب آورده شده‌اند. در جمع بندی هر ده موضوع اختلاف نظری میان مضمون عرفانی مشاهده نشد، مگر در مضمون ولایت و حقیقت محمّدیّه .ابن عربی جایگاه ولایت را برای خودش بعد از پیامبر و حضرت عیسی قائل است در حالی که در شعر امام خمینی تنها امامان شیعه این جایگاه را دارند. تأثیر ابن عربی و اندیشه‌های او بر فکر تمامی شاعران عارف فارسی زبان، مشهود است. امام خمینی همانطور که گفته شد، در جوانی علاقه‌مند به ابن عربی بودند و آثارشان را مطالعه و مورد نقد قرار می‌دادند؛ به همین خاطر افکار صوفیانه ایشان بعدها در اشعار امام خمینی نمایان شد. در بررسی دواوین شعری ابن عربی و امام خمینی با توجه به فقیه بودن این دو ادیب، تأثیرپذیری‌شان از قرآن که سرچشمه عرفان است، مشهود نمود، بنابراین تأثیرپذیری ابن عربی و امام خمینی از قرآن هم در طول پژوهش با استناد به آیات قرآن ذکر شد.

پژوهش پیش رو در پاسخ و نقد رویکردی نگاشته شده است که برخی از پژوهشگران، میان عرفان مولانا و ابن‌عربی نسبت تقابل و تفاوت بنیادین را ترسیم می‌کنند. صاحب این قلم از این روست که ابتدا به معرفت‌شناسی مولانا و ابن‌عربی در قالب یک نظام عرفانی پرداخته است. در این راستا، تبیین می‌شود که معرفت‌شناسی ایشان در مقابل دیگر مکاتب دارای یک وحدیت رویه است و از این جهت بنیان و دروازه مناسبی را برای مشابهت‌های معرفتی می‌گشاید. هر دو ذیل ولایت محمدی و شریعت اسلام ذیل قرائتی مشترک هستند و مولانا نیز تمام عمر علمی خود را در غرب عالم اسلام و غالباً در شهر قونیه (مرکز تعالیم ابن‌‌عربی) زندگی کرده است. در ضمن، روابط نزدیکی با بزرگان این مکتب داشته است لذا با توجه به این قرائن و مستندات فراوان از متون ایشان، برخی مشابهت‌ها بررسی شده است که به صورت گزینشی انتخاب شده‌اند تا قرابت این دو مکتب را در موارد مصداقی نظری تبیین و تشریح کند. اشتراک معرفتی در مفهوم اعیان ثابته و نفس‌الرحمن که دو مفهوم کلیدی نزد ابن‌عربی هستند مورد بررسی قرار می‌گیرد و ذکر این مفاهیم در آثار مولانا مستند می‌گردد. همچنین مفهوم بازار بهشت و همسویی در شناخت نوع عالم و جنس عالم هستی بررسی شده است. به نگاه مشترک ایشان در تأویل هستی‌ و مواردی چون تضایف اله و مألوه نیز پرداخته شده است. در نهایت خداشناسی ایشان به نحو تفصیلی مورد تفسیر قرار گرفت که نشان داده شد، ایشان در شناخت ذات خداوند و نظام اسماء ‌و صفات الهی که ابن‌عربی آن را بسط داده است نیز سخنان مشترک فراوانی دارند.