جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مقاله حاضر به بررسی و ارزیابی استدلال «پیچیدگی نافروکاستنی» مایکل بهی، به عنوان یکی از ارکان نظریه طراحی هوشمند، و چالش‌های فلسفی گراهام آپی در قبال آن می‌پردازد. بهی معتقد است که سیستم‌های بیولوژیکی خاصی وجود دارند که دارای اجزای وابسته به هم هستند به طوری که حذف هر یک از جزء ها ، مستلزم از کار افتادن کل سازگان می‌شود و چنین سازگان‌های خاص و پیچیده نمی‌توانند با فرآیندهای تکاملی تدریجی تببین شوند. او استدلال می‌کند که چنین سیستم‌هایی مستلزم نیاز به یک طراح هوشمند است. در مقابل، گراهام آپی استدلال می‌کند که تبیین‌های جایگزینی برای پیچیدگی این سیستم‌ها از قبیل مضاعف‌سازی ژن، نوسازگاری و همکاری اشتراکی ژنی وجود دارد. همچنین گراهام آپی با طرح اِشکال بر عدم وضوح تعریف پیچیدگی تقلیل‌ناپذیر و بدیهی نبودن استنتاج خداباوری از این استدلال، تبیین بهی را به چالش می‌کشد. این پژوهش با روش تحلیلی-انتقادی، ابتدا به تبیین استدلال بهی و مؤلفه‌های کلیدی آن (مانند تعریف پیچیدگی نافروکاستنی و شواهد زیست‌شناختی) پرداخته است. نتایج مقاله نشان می‌دهد که نقدهای آپی، اگرچه چالش‌برانگیز هستند، اما ناکافی بوده و نمی‌توانند استدلال بهی را به طور کامل رد کنند. نویسنده با دفاع از استحکام منطقی و علمی استدلال بهی، نتیجه می‌گیرد که نظریه طراحی هوشمند همچنان به عنوان یک جایگزین معتبر برای نظریه تکامل، قابل دفاع است.

چاپ دوم کتاب «سرّ فاش: نقد ادله قرآنی و روایی وحدت وجود» نوشته محمدعلی صابری و مقدمه محمد محمدرضایی، در ۶۴۰ صفحه توسط مجموعه مطالعات شیعی و انتشارات مکتبه الصدیقه الشهیده منتشر شد. چاپ نخست کتاب تابستان ۱۴۰۰ به بهای ۱۶۰ هزار تومان منتشر شده بود. «سرّ فاش» در اصل رساله دکتری محمدعلی صابری با عنوان «بررسی ادله قرآنی و روایی وحدت وجود با تکیه بر آرای دانشمندان شیعه» است که شهریور ۱۳۹۷ با راهنمایی پرویز رستگار از آن دفاع شد. نویسنده تحقیق و تتبعی مهم پیرامون مستندات قرآنی و روایی مورد استفاده فلاسفه و عرفا انجام داده و در آن ضمن غور در اقوال ایشان به بررسی سندی و متنی، و معناشناسی این مستندات می‌پردازد. کتاب حاضر جامع‌ترین نوشتاری است که تاکنون در موضوع بررسی مستندات قائلین به وحدت وجود منتشر شده است. کتاب شامل ۶ فصل به ترتیب با این عناوین است: «کلیات؛ تعریف وحدت وجود و نتایج آن»، «بررسی مستندات قرآنی وحدت وجود»، «بررسیِ اسناد روایات مورد استناد در وحدت وجود»، «معناشناسی روایات مورد استناد در وحدت وجود»، «نقد دیگر ادله وحدت وجود» و «تبیین توحید در برابر وحدت وجود». کتاب با نتیجه‌گیری مهم نویسنده و فهرست آیات و روایات مورد استناد وحدت وجودیان به پایان می‌رسد. نویسنده در مقدمه کتاب نوشته است: «وحدت وجود یعنی در دار هستی یک وجودِ حقیقی بیشتر نیست که همان خداست چنان که گفته‌اند: لیس فی الدّار غیره دَیّارٌ؛ و هرچه غیر او در نظر آید چیزی جز تجلی و نمایش ذات او نیست. پیدا است که با چنین نگاهی به هستی، «خود» عارف که انسان کاملش نیز نامند همان خداست که بدین قالب ظهور و تجلی کرده است. این انگاره که گذشته‌ای بسیار کهن در سرزمین‌هایی چون هند دارد، پس از ظهوری جسته و گریخته در عالم اسلامی به وسیله کسانی چون حلاج و بایزید، با ابن عربی (م ۶۳۸ ق) _‌که پدر عرفان اسلامی‌اش خوانند_ و کسانی از پیروان مکتب او همچون سید حیدر آملی بازتابی بسیار گسترده در آثار عرفانی دوره اسلامی یافت، تا اینکه با ظهور ملاصدرا (م ۱۰۵۰ ق) و حکمت متعالیه‌اش، _‌که زبانی علم‌نماتر از عرفان داشت_ فلسفه را نیز به‌گونه تمام فتح نمود؛ و هسته مرکزی عرفان و فلسفه اسلامی، وحدت وجود و خودخدابینی شد و بس! تا جایی که گفته‌اند: تاریخ تعقل اسلامی، پانوشت بر «أناالحق» منصور حلاج است. هر چه هست با اینهمه گفتارها و نوشتارهای اهالی عرفان در گذر این قرن‌ها به ویژه در روزگار ما و نیم قرن اخیر دیگر نباید وحدت وجود را سرّی از اسرار دانست! آن‌هم سرّی والا که در بیان نیاید و بر قلم نشاید! که اگر این بود این‌همه فاش‌گویی و این‌همه شرح و بیان آن از سوی صاحبانش، با زبانی عامی‌فهم و عالِم‌دوست، در قالب نظم و نثر و از همه مهمتر با آویختن به کتاب خدا و درآمیختن با روایات منسوب به حجت‌های خدا روا نبود… به هر روی، حال که این «سرِّ فاش» را بی‌پروا گفتند و نوشتند، گریزی نیست از اینکه نقدهای بی‌پرده آن را نیز بشنوند و ببینند. امید که جویندگان معرفت را گوارا افتد!» نویسنده پژوهش و تتبع جدی در متون روایی انجام داده و مستندات قائلان به وحدت وجود را با ادله‌ای محکم رد می‌کند. صابری اشاره کرده که ۹ آیه از آیات کلام الله مجید مورد استناد قائلان به وحدت وجود است که تفسیر هیچکدام از آنها وحدت وجود را اثبات نمی‌کند. او درباره احادیث مورد استناد آنان از جمله «کنز مخفی»، رَأَیتُ اللهَ فیه»، «لا هو إلا هو»، «حبل»، «وَ هُوَ الآن کَما کان»، «قرب نوافل» و «بخش دوم دعای عرفه» نویسنده مباحث مفصلی دارد. به عنوان مثال نویسنده درباره اعتبارات اسنادی این احادیث نوشته است: حدیث «کنز مخفی»: در هیچیک از منابع روایی شیعه و سنی گزارش نشده، بلکه اولین بار در رسائل اخوان الصفا و سپس در کتب صوفیه و عرفا متداول گشته، به آثار برخی عالمان از غیر عرفا نیز راه یافته است. حدیث «رَأَیتُ اللهَ فیه»: در هیچیک از آثار حدیثی فریقین وجود ندارد. در کتب متصوفه به محمدبن‌واسع، حلاج، امیرالمؤمنین، خلفای سه‌گانه و دیگران منسوب است. حدیث «لا هو إلا هو»: در کتب روایی شیعه همچون توحید صدوق با سند بسیار ضعیف، و در مکارم الاخلاق طبرسی و مهج الدعوات ابن‌طاوس بی‌سند نقل شده است. عبارات آن نیز همبستگی عمیقی با کلمات برخی صوفیان دارد. حدیث «حبل»: در منابع امامیه نیامده، و در منابع سنی با الفاظ متفاوت گزارش شده است که در هیچ‌یک از این منابع سندی قابل اعتبار و بدون خدشه ندارد. حدیث «وَ هُوَ الآن کَما کان»: در هیچیک از منابع شیعه و سنی روایت نشده است. بخش اول آن در روایاتی آمده است اما بخش دوم آن مجعول و اضافه شده است و برخی عالمان سنی به این مطلب تصریح کرده‌اند. البته بخش دوم به تنهایی و بدون بخش اول در روایتی از شیعه آمده، اما در میان متنی است که معنایی دور از مدعای وحدت‌وجودی‌ها افاده می‌کند. حدیث «قرب نوافل»: در منابع شیعه و سنی روایت شده است و در مجموع از جهت سندی قابل اعتبار و اطمینان است. بخش دوم دعای عرفه: مناجاتی معروف از ابن‌عطاء‌الله اسکندرانی از صوفیان قرن هفتم است که به اشتباه یا عمد در برخی نسخه‌های اقبال سید-بن‌طاوس در انتهای دعای عرفه امام حسین علیه‌السلام اضافه گشته و ناروا آن را جزء دعای آن حضرت دانسته‌اند. روایات «داخل فی الأشیاء»: در منابع روایی شیعه روایت شده‌اند و هر چند سندی صحیح بنا بر اصطلاح پسینیان برای تک‌تک این احادیث یافت نمی‌شود، اما با توجه به تعدد طرق و حضور در کتب معتبری هم‌چون کافی و توحید، در مجموع به صدور مضمون آن از معصوم اطمینان می‌کنیم. روایات «ظلّ»: در منابع شیعه روایت شده‌اند. اسناد آنها دچار اشکال است هر چند پذیرش سند کلینی بنا بر برخی مبانی رجالی بعید نیست.

مساله‎ی عقلی یا شرعی بودن حسن و قبح افعال از مسائل مهم و پرکاربرد در علوم اسلامی است که در سه دانش اصول فقه، کلام و اخلاق به آن میپردازند. دیدگاه آیت الله حکیم در بررسی این قاعده دارای سه ویژگی مهم است. نخست؛ نوآوری در تقریر محل نزاع و استفاده از آن در ارائه‎ی استدلالی نو بر عقلی بودن حسن و قبح است. در این استدلال نقطه‎ی آغاز را فعل خداوند قرار داده و با تحلیل چگونگی آن، به اثبات عقلی بودن حسن و قبح می‌پردازد. دوم؛ بکارگیری دلالت وجدان و ارتکاز در اثبات دیدگاه مختار (عقلی بودن حسن و قبح) و نقد دیدگاههای رقیب (نقد مشهوری دانستن قضایای حسن عدل و قبح ظلم، نقد تقسیم سه گانه افعال از جهت اتصاف به حسن و قبح و نقد دیدگاه اشاعره) است. ایشان پس از پذیرش عقل به عنوان منبع معرفت، مراد خویش از عقل را مراجعه به وجدانیاتی که خداوند در درون انسان به ودیعه نهاده است، دانسته و استفاده از استدلال‌های پیچیده عقلی را غیر ضروری میداند. ویژگی سوم؛ استفاده از دلایل نقلی در نقد استدلال اشاعره بر حاکمیت و مالکیت مطلق خداوند است.

یکی از مباحث عمده در عرفان اسلامی تجربیات عرفانی و در اصل دیدار باطنی و ارتباط با عالم غیب است. برخی از اندیشمندان، این تجارب را بیان ناپذیر می‌دانند و معتقدند در زبان منطق نمی‌توان آن را بیان کرد. برخی هم بر این باور هستند، که این تجارب را می‌توان در قالب تمثیل و استعاره بیان و گوشه‌ای از معما را حل نمود. این تحقیق درصدد است تا بیان نماید که:تمثیل و استعاره چه نقشی در بیان تجربه های عرفانی می‌توانند داشته باشد؟ این پژوهش که بر اساس روش تحلیلی توصیفی و روش تحقیق کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است به دنبال آن است تا با ارائه مدلی از تاثیرگذاری تمثیل و استعاره، در بیان تجربیات عرفانی، بتواند علاوه بر تبیین هویت تجربه عرفانی، الگویی شفاف برای بیان پذیری تجربه های عرفانی در قالب تمثیل و استعاره ارائه دهد. با کنکاش عمیق صورت گرفته بدست آمد که: نقش زبان مجازی در تبیین و بیان شهودات عرفانی با توجه بر مستندات، اقوال عرفا، ادبیات عرفانی می باشد و از آنجایی که شهود، ورای طور عقل است، تجارب عرفانی را نمی‌توانیم بدون تمثیل و استعاره تعریف و انتقال دهیم؛ از این رو تمثیل و استعاره به عنوان دو فناوری نرم انتقال تجربیات عرفانی و ابزار بیان پذیری معنویت درونی در ورای طور عقل بکار می رود.

در سال‌های اخیر، به دلیل پیشرفت در زمینه‌هایی مانند زیست‌شناسی مولکولی، ژنتیک، علوم محاسباتی و دانش کیهانی، بحث‌هایی پیرامون منشأ حیات دوباره مورد توجه قرار گرفته است. در حالی که بسیاری از محققان می‌پذیرند که سیستم‌های بیولوژیکی عمدتاً از طریق مکانیسم‌های طبیعی به وجود می‌آیند، برخی معتقدند جنبه‌های خاصی از موجودات زنده را نمی‌توان بدون استناد به تأثیرات ماوراء طبیعی یا دخالت عنصرِ طراح هوشمند تبیین کرد. یکی از چهره‌های برجسته در این اردوگاه، ویلیام دمبسکی است که نظریه «طراحی هوشمند» او به دنبال شناسایی الگوها و ویژگی‌هایی است که غیرتصادفی و هدفمند بودن را در ساختارهای ارگانیک نشان بدهد. با این حال، منتقدان دمبسکی معتقدند که چارچوب پیشنهادی او، که به عنوان «فیلتر تبیینی» شناخته می‌شود، دارای اشکالات متعددی از قبیل مبهم بودن، نادقیق بودن، عدم ارائه چارچوب جامع، اولویت‌بندی بدون دلیل و عدم ارائه معیار مناسب جهت اندازه‌گیری احتمال می‌باشد و نمی‌تواند بینش معناداری در مورد فرآیندهای پیچیده بیولوژیکی ارائه دهد. این مقاله انتقادات کلیدی وارد شده علیه فیلتر تبیینی دمبسکی توسط فیلسوف گراهام آپی را بررسی می‌کند و پاسخ‌هایی از قبیل جامعیت فیلتر تبیینی مبتنی بر دانش تجربی کنونی، رعایت اصل سادگی که مورد قبول جناب آپی است و موارد دیگر را ارائه می‌دهد.

پیوست در منابع دیجیتالی

دفاع بر پایه اختیار، پاسخی است بر معضل شر اخلاقی عموم‌یافته، که در بین بسیاری از فیلسوفان دین پذیرفته شده است. آلوین پلنتینگا در دوران معاصر این پاسخ را تقویت کرده و با بیانی فنّی، آن را به مصاف معضل منطقی شر به‌ویژه شر اخلاقی برد. باوجود ویژگی ایجابی آن در پاسخ به معضل منطقی شر، هنگامی که محک حکمت متعالیه به‌میان می‌آید، برخی از پیش‌فرض‌ها، مبانی و لوازم این دفاع، در تقریر پلنتینگا، با چالش‌های جدی روبه‌رو می‌شود که پذیرش آن را حتی به‌عنوان دفاعیه و نه تئودیسه با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌کند که برای حل آن‌ها، باید چاره‌اندیشی‌های دیگری کرد. این رویارویی، با روش تحلیلی، برخی از این مفروضات و لوازم را بررسی می‌کند. تفسیر قابل‌خدشه از رابطه انسان با خداوند، رویکرد ناسازگارباورانه آن در تبیین رابطه اختیار و تعین‌گرایی علّی، پذیرش اصل امکان‌های بدیل به‌سان امر قوام‌بخش اختیار، مختار ندانستن خداوند و ناکامی در پاسخ به مسئله قرینه‌ای شر ازجمله این پیش‌فرض‌ها، لوازم و اشکالات است.

فیلسوفان خداناباور، دلایل اخلاقی متعددی برای رد باور به خدا، ارائه کرده‌اند. لوئیز آنتونی، با ارائه برهانی مبتنی بر تعارض بین باور به خدا و کنشگری اخلاقی، نتیجه می‌گیرد که برای داشتن زندگی اخلاقی، باید خداباور باشیم. این مقاله، با رویکرد توصیفی-تحلیلی، با بررسی مبانی و لوازم استدلال آنتونی، به ارزیابی مدعای ایشان می‌پردازد. آنتونی در این استدلال، لازمه کسب رضایت حداکثری الهی را، انجام کار صرفاً به انگیزه حسن ذاتی می‌داند و تنها راهکار روان‌شناختی رسیدن به این امر را، در انکار باور به وجود خدا می‌یابد. پیش‌فرض آنتونی در این استدلال، بر ناسازگاری میان خداباوری و حسن و قبح ذاتی افعال، استقلال عامل اخلاقی و انکار وظیفه‌گرایی مبتنی بر امر الهی استوار است. این پیش‌فرض‌ها با چالش‌های فلسفی قابل توجهی مواجه‌اند. بررسی دقیق مفاهیم حسن و قبح، تحلیل فلسفی فرآیند صدور ارادی فعل در این مقاله ، نشان می‌دهد که انگاره ناسازگاری میان باور به خدا و عمل اخلاقی، قابل تردید است.

پس از شکست کلیسا و ورود جهان غرب به دوران جدید، علم­گرایی در سطح بسیار گسترده مطرح شد. علم­گرایی که نخست با تأکید بر تجربه آغاز شد،‌ به مرور به تنها راه قابل اعتماد برای دست‌یابی به معرفت، تغییر ماهیت داد و تلاش شد تا از این روش برای ارزیابی مسائل غیرتجربی هم بهره برده شود. در این نوشتار که به شیوه تحلیلی _ توصیفی نگارش شده است، کوشش شده تا ابتدا با مفهوم علم­گرایی با تکیه بر آثار خود غربی­ها آشنا شویم و سپس نشان داده شود که چگونه ملحدان جدید از این مفهوم به سود خود استفاده می­کنند و بر پایه آن به نشر دیدگاه­های ملحدانه خود می­پردازند. در نهایت تلاش شده است تا علم­گرایی به مثابه شالوده الحاد جدید، از زاویه‌های گوناگون (به ویژه فلسفی) نقد شود. وابستگی تجربه به قیاس، بدیهی‌نبودن مجربات، یقینی‌نبودن مفاد تجربه، وابستگی تجربه به اصل علیت (به مثابه امر غیرتجربی)، معناداربودن گزاره­های متافیزیکی و کلی (به مثابه گزاره­های غیرتجربی)، محدودیت‌داشتن علوم تجربی، مشکل­آفرین‌بودن علوم تجربی در نبودِ علوم عقلی و مانند آن، تنها برخی از نقدها و چالش­هایی است که علم­گرایی، به مثابه شالوده الحاد جدید از نگاه این نوشتار با آنها روبرو است.