جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

1- جایگاه موضوع در دانش مربوط: علم کلام علمی است که درباره عقاید اسلامی یعنی آنچه از نظر اسلام باید بدان معتقد بود و ایمان داشت بحث می‌کند؛ به این نحو که آنها را توضیح می‌دهد و درباره آنها استدلال می‌کند و از آنها دفاع می‌نماید ؛ مساله انسان‌شناسی هر چند که به صورت مستقیم موضوع علم کلام قرار نمی‌گیرد، اما به جهت حساسیت و اهمیت، باید با در نظر گرفتن آن به مسائل کلام ورود کرد؛ از این رو علم «کلام کاربردی» با نگاه نیازمحورانه و عینی به مساله انسان، متصدی پرداختن به موضوعات کلامی شده‌است تا ضمن بیان و تشریح عقاید اصلی و کلی، مسائل مربوط به انسان را نیز تبیین و تشریح کند و بتواند زمینه سعادتمندی او را در دنیا و آخرت فراهم نماید. این مساله، در همه ادوار زندگانی انسان، از جهات و ابعاد مختلف و با روش‌های گوناگون مورد توجه علما و دانشمندان علوم قرار گرفته‌است و هر کدام به فراخور زمینه‌های علمی خود درباره آن قضاوت‌هایی داشته‌اند؛ از این جهت باید علم کلام نیز در این موضوع ورود داشته‌باشد و نظرات دینی را در خصوص آن تشریح و تبیین نماید. 2- بیان موضوع از کلی به جزئی: در زمینه اصول عقاید شاید به نظر بیاید که شناخت عمیق مسائلی مانند توحید و نبوت از اهمیت بیشتری برخوردار باشد، اما به تصریح روایات، شناخت واقعی انسان از خود، به شناخت صحیح او از توحید منجر می‌شود . البته باید توجه داشت که انسان‌شناسی معنایی عام‌تر از خودشناسی دارد . در زمینه انسان‌شناسی، از دیدگاه‌های مختلف علوم، نظریات متفاوتی ارائه شده‌است و تقسیم‌بندی‌های گوناگونی در این رابطه مطرح شده‌است؛ انسان‌شناسی تجربی، انسان‌شناسی شهودی یا عرفانی، انسان‌شناسی فلسفی، انسان‌شناسی دینی و ... . از آنجا که بهترین مفسر و شارح انسان، خالق او است، از میان انواع انسان‌شناسی، انسان‌شناسی دینی بهترین معرف و مبین واقعیت انسان است، این به معنای آن است که سایر این انواع هر چند در برخی موضوعات به توفیق‌هایی دست‌یافته‌اند، اما از نظر صحت و وسعت با بن‌بست‌هایی روبرو هستند . انسان‌شناسی کلامی نیز در محدوده انسان‌شناسی دینی قرار می‌گیرد و از این رو می‌تواند با تبیین دقیق عقلی و نقلی، تعریف و تصویر جامع و مانعی از انسان ارائه دهد. 3- بیان قلمرو تحقیق (ابعاد، زوایا و محدوده‌ی پژوهش): برای انجام هر پژوهشی نیاز به متغیرهایی می‌باشد که محدوده را تعیین نماید. در این پژوهش استفاده و بهره‌گیری از آثار علامه شهید سیدمحمدباقر صدر، به عنوان متغیر و قید اصلی مورد توجه قرار گرفت. در میان تحقیقاتی که در رابطه با انسان‌شناسی انجام شده‌است، استفاده از مبانی فکری و نظری شهید صدر به چشم نمی‌آید. از این رو این نیاز وجود دارد که این آثار با این نگاه، مورد بازخوانی و بررسی قرار گیرد. از ویژگی‌های مهم آثار شهید صدر، توجه ویژه او به مسائل کاربردی و اجتماعی انسان است؛ تا جایی که وی در برخی از آثار خود در جزئیات مسائل اجتماعی نیز ورود کرده‌است، مانند مسائل اقتصادی و حکومتی که البته از دایره این پژوهش خارج است، اما بیانگر توجه ویژه او به مسائل اجتماعی انسان است. شهید صدر درباره معرفی دین، تاکید می‌کند که نباید آن را منوط و موکول به امر آخرت کرد و باید آثار دنیوی و مادی آن را برای انسان تبیین و تشریح کرد تا این انسان، که نگاه مادی در او تاثیر بیشتری دارد، به این درک برسد که تنها راه سعادتمندی او در دنیا و آخرت، راهی است که دین در پیش روی او قرار می‌دهد . شهید صدر معتقد است برای تعالی بخشیدن به این انسان، با این تفکر مادی، باید معانی و قلمرو لذت‌ها و مرارت‌ها را تغییر داد و توسعه بخشید یا تضییق نمود؛ این تغییر راه‌حل اساسی هدایت انسان است که دین اسلام در پی انجام آن می‌باشد. این تعریف جدید می‌تواند منافع فردی و اجتماعی انسان را تامین کند . از این رو وی در بحث انسان‌شناسی، مبانی و مولفه‌هایی را مطرح می‌کند که هر چند ممکن است بدیع به‌نظر نیاید، اما نحوه بیان و نتایجی که از آنها به دست می‌آورد و نظام انسانی و اجتماعی که بر اساس آنها بنا می‌نماید و همچنین امتزاج و بهره‌گیری از علوم مختلف دینی در این امر، نوآورانه و مبتکرانه است.

این روش بیانگر شالوده اساسی هر علمی است، صرف نظر از طبقه بندی آن، خواه یکی از علوم عقلی، طبیعی و یا حتی انسانی باشد که نتایج آن به گونه‌ای در کل معارف اسلامی منعکس می‌شود، وضعیت تحقیق نظام‌مند در علم کلام را می‌دانیم، بنابراین، در مورد روش‌شناسی مورد نیاز در این علم و به طور کلی مطالعات اعتقادی، سردرگمی زیادی وجود دارد. متوجه شده ام که بهترین راه برای حل مسئله این است که به موضوع و هدف علم برگردیم و روش را در پرتو آنها مطالعه کنیم، این امر برای رسیدن به روش صحیح در مطالعه هر علمی ضروری است موضوع مطالعه مستلزم نوعی روش و رویکرد منطبق با آن است و هدف نیز در انتخاب رویکردی خاص در صورت وجود رویکردهای متعدد برای مطالعه، ضرورت این امر را برجسته می کند در علم کلام، زمانی که بدانیم اهداف متکلم بر حسب نیازهای زمان خود گسترش می یابد، با توجه به اینکه گوینده نقش واسطه بین وحی و مخاطبین را ایفا می کند و این مخاطبان دائماً در نیازها و تجارب شناختی خود در حال تکامل هستند. که باعث می شود مخاطب دایره اهداف و کارکردهای خود را گسترش دهد، حتی اگر روحیه اثبات یا دفاع از اعتقادات دینی را احاطه کرده باشد، با تغییر شرایط دین، شاهد تفاوت در دایره واژگان خود است. مخاطبان، میزان فهم و سوابق فکری آنها با توجه به عصر و مقتضیات آن. از جمله متکلمینی که در انتخاب رویکرد و روش، به ویژگی موضوع و هدف توجه داشتند، دو شهید صدر و مطهری (رضوان الله تعالی علیه) به مسئله محاسبه احتمالات و تکیه بر آن توجه داشتند در مورد استنباط - غیرمعمول در مطالعات کلامی - و این انتخاب در چارچوب چالشی است که اندیشه اسلامی در سر زبان خود با آن مواجه بود، از جمله تضاد بین آن و داده های علم مدرن، که شاهد تحولات شگرفی بود، آن را به وجود آورد. حتی بر نتایج علوم انسانی که عرصه اندیشه اسلامی نیز می باشد، انعکاس یافته است، لذا صدر به فکر محاسبه احتمالات به عنوان مبنایی مشترک بین علم و عقاید مدرن افتاد تا این چالش را در چارچوبی مطرح کند. تثبیت باورهای دین و مبانی آن، هدف اصلی کلام، کار بزرگ روش شناختی مطهری و تنوع منابع شناختی او نیز ناشی از همین ویژگی موضوع و هدف و نقش آنها در انتخاب روش و سبک است مقدمات برهانی و دور ماندن از روش دیالکتیکی در گفتار، نتیجه اقتضای موضوع و هدف مطهری است، همچنان که فایده فراوان آیات قرآن در پژوهش، امر کلام برای متکلمان کلاسیک غیرعادی است به پیشینه موضوع یا هدف در انتخاب رویکرد الهیات وی، شایسته است آنها را به عنوان الگو در تبیین نقش موضوع الهیات و هدف آن در تبلور رویکرد مورد نظر وی انتخاب کنم به عنوان الگویی برای روشن شدن رابطه رویکرد الهیات با موضوع و هدف آن، موضوع علم کلام، هدف آن با توجه به آنها و رابطه بین آنها را تبیین کرد.

در عصر حاضر، با گسترش عقلانیت و پیشرفت علم مدرن، جایگاه دین در زندگی انسان به چالش کشیده شده است. این پژوهش با هدف تبیین وجوه نیاز بشر به دین، به بررسی کارکردهای دین در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی می‌پردازد و به‌طور خاص اندیشه‌های شهید سید محمد‌باقر صدر و عبدالکریم سروش در این موضوع را موردبررسی قرار داده است. این پایان‌نامه با روش توصیفی-تحلیلی دیدگاه‌های این دو اندیشمند را تبیین و مقایسه کرده است. درنهایت، با توجه به یافته‌های پژوهش، به این نتیجه می‌رسیم که هر دو اندیشمند بر وجود نیاز انسان به دین تأکید دارند. اما درعین‌حال، در تفسیر و تبیین این نیاز و راه‌های پاسخگویی به آن، تفاوت‌هایی اساسی دارند. شهید صدر با رویکردی اعتدال‌گرایانه معتقد است دین دارای نظم و همبستگی بوده و از بنیان‌های استوار و منطقی برخوردار است؛ به همین دلیل دین با مکتب‌سازی، متناسب با نیازهای هر عصر و دورانی، و در تمام سطوح، چه فردی و چه اجتماعی برای انسان راهکار دارد. در مقابل، سروش با رویکردی حداقلی، معتقد است دین برای زندگی دنیوی بشر برنامه‌ای ندارد و پیامبران در پی سعادت اخروی انسان‌ها بودند؛ لذا بر ابعاد شخصی، معنوی و اخلاقی دین، تأکید داشته و آن را به‌عنوان یک تجربه فردی و درونی مطرح می‌کند.

این پژوهش به نظریه ادراک انسان بین فلسفه های اسلامی و غرب می پردازد و دو الگو را برای مکتب اسلامی انتخاب کرده است: آقایان محمد حسین طباطبایی و محمدباقر صدر و برای فلسفه غرب دیوید هیوم و ایمانوئل کانت را برگزیده است. موضوع ادراک یکی از ارکان پژوهش فلسفی است که بین یک مکتب فلسفی و مکتب دیگر تمایز قائل می شود. زیرا گفتن اینکه ادراک صرفاً حسی است و نمی توان آنچه را که توسط حواس ظاهری یا درونی هدایت نمی شود، همانطور که هیوم و مکتب تجربی به طور کلی استدلال می کردند، درک کرد، منجر به نگاه مادی به هستی و انسان می شود. در حالی که گفتن از دوگانگی حس و عقل در ادراک، همان طور که کانت در نگاه خود به این دوگانگی می گوید، یا علامه طباطبایی و شهید صدر در ترکیب حس و عقل می فرمایند، به دیدگاه متفاوتی از وجود و انسان منجر می شود. . بررسی موضوع ادراک و علم در فلسفه از دو جنبه است که به هم پیوسته اند، یعنی: هستی شناسی (هستی شناسی) و نظریه معرفت (معرفت شناسی). بررسی ادراک از منظر هستی شناسی موضوعاتی را مطرح می کند: اثبات منشأ وجود ادراک و مجرد بودن آن، رابطه ادراک با ادراک کننده و ادراک شده، پرداختن به وجود روح و چگونگی ادراک آن و... رابطه روح و علم ... ادراک از منظر نظریه معرفت به بررسی منابع و حدود و ارزش آن می پردازد. از این رو، پژوهش به یک مقدمه و چهار فصل تقسیم شد: مقدمه، ادراک را در زبان و اصطلاح تعریف کرد و علوم مختلفی را که ادراک را تحقیق می‌کرد، نشان داد. فصل اول با برجسته کردن توالی تاریخی نظریه، که از فیلسوفان یونان شروع می شود و به فلسفه مدرن در غرب ختم می شود، به ادراک پرداخته و دیدگاه پنج فیلسوف مسلمان را روشن می کند. فصل دوم به ادراک از نظر هیوم و کانت می پردازد. فصل سوم از طریق علامه طباطبایی و شهید صدر به این موضوع پرداخته است. فصل چهارم نتایج مقایسه فیلسوفان چهارگانه را ارائه کرد. پژوهش با نتیجه‌گیری که شامل مهم‌ترین نتیجه‌گیری و نتایج بود به پایان رسید.

دروسٌ فی عِلمِ الأُصول یا حَلَقاتُ الأُصول، کتابی در زمینه اصول فقه نوشته شهید سید محمدباقر صدر. شهید صدر این کتاب را برای تدریس در دروه سطح حوزه علمیه تألیف کرده است و آن را جایگزین مناسبی با کتاب‌های معالم، قوانین الاصول، رسائل و کفایه می‌دانست. وی این کتاب را حاوی مسائل جدید اصول فقه می‌داند که کتاب‌های پیش از آن فاقد چنین مباحثی بودند. کتاب حلقات شامل سه مرحله اصلی است که هر مرحله یک دوره کامل علم اصول بیان شده است؛ در مرحله اول، موضوعات اصول فقه به صورت ساده و روان بیان شده است. در مرحله دوم، همان موضوعات با تفصیل و عمق بیشتری شرح داده شده است و در مرحله سوم، مسائل به صورت کاملا تخصصی گفته شده است. این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۹۷ق در نجف منتشر شد و پس از آن در شهر‌های قم و بیروت نیز به چاپ رسید. برخی از مسئولان حوزه‌های علمیه، خواستار جایگزینی این کتاب با کتاب‌های اصول فقه مرسوم شده‌اند.