جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حدود یک دهه است که «تدبر در قرآن»، به­‌عنوان رویکردی آموزشی‏ و سازوکاری برای بهره‌مندی مستقیم و بی‌­واسطۀ هر فرد از قرآن، موردتوجه اندیشمندان و صاحب‌­نظران قرار گرفته و الگوهای مختلفی برای آن مطرح شده است. این مقاله، با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی و بسنده نکردن به مبانی نظری، با مراجعۀ میدانی به رویدادهای جریان­‌های تدبری، «الگوی سوره‌محور» را به­‌عنوان یکی از الگوهای مطرح در زمینۀ آموزش تدبر قرآن در ایران معرفی می‌کند. این الگو با بهره‌گیری از مبانی نظری خاص و نگرشی انتقادی نسبت به الگوهای آیه‌­محور، به‌­دنبال دریافت رهیافت‌­های آیات در توالی نظم خاص هر سوره و دستیابی به فهمی منسجم از آن سوره است که در نهایت به کشف جهت هدایتی سوره، منتهی می‌شود. «بهره‌گیری از قواعد زبان عربی برای کشف غرض واحد هر سوره» و «ارائۀ راهکارهای عملی جهت تشخیص غرض اصلی سوره‌ها» از جمله نقاط قوت این الگو است. از سوی دیگر، «خلط میان تدبر و تفسیر»، «خلط تدبر با تفسیر موضوعی»، «منحصر نمودن تدبر در قرآن به کشف جهت هدایتی سوره‌ها»، «تغییر خاستگاه تدبر از قلب به ذهن» و «عدم استفاده از روایات معتبر تفسیری جهت فهم معنای مفردات، آیات و سوره‌ها» از مهمترین موارد کاستی و نقاط ضعف این الگوست.

قرآن کریم برای انتقال مفاهیم و آموزه‌های دینی افزون بر بیان استدلال منطقی و عقلی با رویکرد حکیمانه، از بیان احساسی نیز بهره می‌برد. این سبک گفتاری، دربردارندۀ گونه‌های مختلفی از واژگان احساسی در کلام وحیانی است که بارها؛ گاه با کلماتی آشکار و گاه به‌واسطۀ سبک و سیاقی خاص و به‌صورت غیرمستقیم، آمده‌­اند. استفاده از بیان عاطفی در ارتباط با مخاطب به تأثیر بیشتر و در موارد زیادی تهییج و تشویق او به انجام کار یا پذیرفتن محتوای سخن منجر می­شود. شناخت گونه‌های احساسی و مقتضای کاربست آنها در ظروف مختلف کلامی، به فهم هر چه‌بهتر متن و مطلوب متکلم خواهد انجامید. خداوند متعال به‌واسطة ایجاد گفتگوی احساسی در قرآن کریم و به‌کارگیری طیفی گسترده‌ از گونه‌‌های احساسات بنیادین و پیچیدۀ مثبت و منفی، معارف متنوعی را تبیین فرموده است که جایگاه ویژه­ی گفتمان احساسی در کلام وحیانی را نشان می‌دهد. این پژوهش از طریق بررسی واژگان احساسی قرآن و تنها در قالب احساسات شش‌گانۀ بنیادین ( احساساتِ مثبتِ محبت، شادی، امید و احساسات منفیِ غم، ترس و نفرت) و با معناشناسی مفاهیم واژه‌ها و تحلیل محتوای آیات قرآن، به گونه‌شناسی واژگان احساسی قرآن کریم و شناسایی محورهای اساسی تأثیرگذار در تبیین معارف دین می‌پردازد.

چگونگی و کیفیت روی آوردن به متن وحیانی با شرایط بافتی، نیازها، دغدغه­‌ها و دیگر مؤلفه­‌های عصری هم‌بسته است. زمینه­‌های تحول جغرافیایی، اجتماعی، سیاسی پسارحلت پیامبر(ص) و همچنین عوامل فلسفی وجودگرایی در گونۀ ناهمسان روی‌­آوری به متن از جهت فهم‌پذیری یا فهم­‌پرهیزی بوده است. بازشناخت علل تحولات برون‌انسانی و نیز نقش فهمندگان در این دگرگونی‌­ها به‎عنوان عوامل درون‎انسانی و اثرپذیری آنان از قواعد گفتمانی ویژه، گونة فهم فهمندگان، روی‌­آوری، گستردگی و یا رها کردن تفسیر از سوی آنان را تعیین می‌کند. در سویۀ دیگر، تکون روایت‌های تفسیری همانند روایت­‌های تاریخی در پیوند با نشانه‌­های بافتی و عناصر فرازبانی قرار دارد. براین اساس، جستار پیش رو می‌کوشد با شیوۀ توصیفی- تحلیلی، با تکیه بر اسناد کتابخانه‌­ای و بهره­مندی از شیوۀ گفتمانی و فلسفۀ وجودگرایی، ناهمسانی روی­آوری‌ها به متن وحیانی از جهت تفسیری، نوع و رها نمودن تفسیر در دورۀ آغازین اسلام را بازخوانی نماید. به نظر می­‌رسد عوامل وجودگرایی به همراه قرار گرفتن در بافتار فرازبانی، در شیوۀ روی‌­آوری خوانش‌گران آغازین به متن وحیانی مؤثر بوده است.

آیاتی که بر تحقق نطق در موطن قیامت دلالت دارند به دو دسته تقسیم می‌شوند: 1. مواردی که دال بر صدور کلام به صورت مطلق و بدون قید اذن هستند؛ 2. آیاتی که بر نفی و عدم اذن به صدور آن به‌طور مطلق، دلالت می‌‌‌کنند. این مسئله، دست‌آویزی برای مدعیان وجود تناقض در آیات قرار گرفته است که در نتیجه مدعی غیروحیانی بودن قرآن شده‌اند. مفسران برای رفع این تعارض ظاهری پاسخ‌هایی را ارائه داده‎اند: الف: با توجه به تعدد مواقف در آخرت، در بعضی موارد اذن به تکلم صادر شده و در برخی از مواقف نیز سخن گفتن منع شده است. ب: با توجه به متعلق اذن، مراد از نطق مُجاز، تکلم دربارۀ شفاعت و مراد از نطق غیرمُجاز، تکلم دربارۀ عذر‌خواهی است. ج: عدم اذن، به نطقِ بدون حجت یا نطقِ بدون منفعت تأویل می‌شود. پژوهش پیش رو با تحلیل و بررسی اقوال مفسران، باز‌خوانی آیات اذن و عدم اذن الهی در موضوع تکلم و با استناد به معانی و کاربردهای دیگرِ اذن در قرآن کریم، پاسخی متفاوت در راستای رفع این تعارض ظاهری ارائه می‌دهد. نتیجۀ نهایی این است که با توجه به معانی دیگر اذن مانند اراده، رضایت و استماع، شبهۀ تعارض از اساس باطل است و به دلالت قرآن کریم، هیچ منعی برای تکلم در قیامت وجود ندارد. به بیان دیگر، کلام در مواقف مختلف موطن آخرت، محقق می‌گردد، اما نکتۀ مهم، عدم بهره‌مندی گناه‌کاران از عذر آوردن و عدم‎ پذیرش شفاعت شافعان در حق ایشان است. در واقع، مراد از اذن در آیات، گوش‌ ندادن و توجه نکردن به سخن مجرمان و عدم تعلق ارادۀ الهی بر رضایت و پذیرش عذر آنها پس از اتمام حجت بر ایشان در دنیا است.

نظرداشت سیر تاریخیِ اندیشه‌­ها در بررسی معنای واژگان و دقت در دگرسانی­‌ها و یا نگرش­‌هایِ رخ­داده، کلیدی است که خاستگاه نگره و عوامل تحول‌­آفرین آن را بازتاب می‌دهد و زمینه‌­های دگرسانی و دگرگونی معنای واژگان و یا ثبات معنایی آن را در سیر تاریخی نمایان می­سازد. این مسئله، زمانی اهمیت­ بیشتری می‌یابد که واژه، دارای بار معناییِ اجتماع­محور باشد و دگرسانی­‌ها یا تغییرات معناییِ آن، بر احکام اجتماعی تاثیراتی عینی بگذارد. از جمله این واژگان، واژۀ «زینت» است که در برخی از آیات قرآن، از جمله در آیۀ 31 سوره نور آمده است و بار اجتماعی دارد. بر پایۀ ضرورتی که گفته شد، نگاشتۀ پیش‌رو با بهره­‌گیری از روش توصیفی- تاریخی واژۀ زینت را در نگره­‌های مفسران شیعی بررسی می‌کند. نتیجۀ بررسی نشان می‌دهد این نگره‌­ها در دوران متقدم تا قرن هشتم، بر تفسیر معنای زینت به زینت‌­های عارضی و زیورآلات تأکید دارد، اما از سدۀ نهم، نگره عورت‌­انگاری جزئی یا کلی بدن زن- در نظریه­‌های مفسران سنت­‌مدار- رخ بر می‌­آورد و با نزدیک شدن به عصر معاصر، نُمود بیشتری به خود می­‌گیرد. دقت نظر در نگره­‌های یادشده نشان می‌دهد زمینه‌­های این تغییر نگرش را می‌­توان در موارد ذیل جستجو نمود: «تقابل خوانش سنت‌­محور با خوانش نواندیشانه از مسئلۀ حقوق زنان»، «خوانش مردسالارانه از احکام»، «ارائۀ راهکار برای کنترل حریم جنسی» و «ارتقای جایگاه اجتماعیِ فعالانۀ زن در عصر امروز».

یکی از موضوعات مهم و چالش‌برانگیز در طول تاریخ تفسیر و علوم قرآن، موضوع نسخ است. عالمان متقدم، بسیاری از آیات قرآن که جنبۀ تخصیص و تقیید داشته است را در محدودۀ نسخ درنظر گرفته‌اند. متأخرین با تعریفی نو، رویکردی ویژه‌ نسبت به این موضوع داشته‌اند. اگرچه همچنان بحث ناسخ و منسوخ از جملۀ موضوعات اساسی علوم قرآنی به‎شمار می‎آید، در زمینۀ تبیین و بررسی وجوه تفاوت و تشابه دیدگاه علمای متقدم و متاخر در موضوع نسخ در قرآن کریم، پژوهش‏های زیادی انجام نشده است. ازاین‌رو پژوهش پیش رو درصدد است با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و مقایسه‎ای به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های شیخ طوسی از عالمان متقدم در تفسیر التبیان فی تفسیر القرآن و کتاب العدة فی اصول الفقه و آیت‌الله خویی از فقهای متأخر در کتاب البیان فی تفسیر القرآن بپردازد. یافته‎های این پژوهش نشان می‌دهد شیخ طوسی و آیت‌الله خویی در انواع نسخ و موارد آن در آیات قرآن کریم اختلاف نظر دارند و آیت‌الله خویی برخلاف شیخ طوسی، تنها به نسخ یک آیه از قرآن کریم معتقد است.

مفسران، عبارت قرآنی «نفخت فیه من روحی» را به شکل تفسیر کرده‎اند که در یکی از آنها ترکیب اضافی «روحی» اضافۀ تشریفی و در دیگری اضافۀ حقیقی دانسته شده است. تفسیر نخست متعلق به علامه طباطبایی (ره) است و دومی از آن علامه محمد تقی جعفری (ره) است. به‌طور کلی می‌توان دوع نوع اضافۀ اصلی در عبارت «روحی» مطرح کرد: 1. اضافه تشریفی اعتباری؛ 2. اضافه تشریفی غیر اعتباری (اضافه حقیقی) که خود این نوع دوم به دو نوع دیگر تقسیم می‌شود: 1. اضافه تشریفی غیر اعتباری وجودی (اضافه حقیقی وجودی)؛ 2. اضافه تشریفی غیر اعتباری تشانی (اضافه حقیقی تشانی). در حکمت متعالیه پس از تثبیت عین‎الربط بودن معلول به علت، تبیین تشأنی از علیت و وحدت شخصی وجود شکل می‎گیرد؛ ازاین‌رو با از میان رفتن دوئیت وجودی حقیقی میان واجب و ماسوی، تباین و سنخیت وجودی جایی نخواهد داشت و عینیت نیز به حمل شایع مواطاه، به دلیل محدودیت همۀ تعینات وجودی در منظومۀ حکمت متعالیه، از اساس باطل است. بنابراین تنها تبیین سازگار با مبانی صدرایی، رابطۀ تشأنی خوهد بود که تفسیر علامه محمدتقی جعفری از عبارت قرآنی «نفخت فیه من روحی» با سنخیت تشأنی سازگار است. اما تفسیر علامه طباطبایی (ره) از این عبارت قرآنی نمی‎تواند مؤیدی بر سنخیت تشأنی خداوند متعال و انسان در منظومۀ حکمت متعالیه به‌شمار آید. ظاهر تفسیر علامه طباطبایی(ره) در المیزان مؤیدی بر سنخیت تشأنی خداوند متعال و انسان نیست، اما نظریۀ حکمی ایشان مبتنی بر سنخیت تشأنی است که با نظریۀ تفسیری علامه مانعة‎الجمع نیست.