جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تردیدی نیست که تمام پژوهش‌های متن‌شناختی در فرهنگ اسلامی در پرتو متن قرآن به وجود آمده است. تلاش بلاغت‌دانان، ادیبان، ناقدان و شعرشناسان در راستای فهم و درک از قرآن و پژوهش‌های اعجاز توسط بلاغت‌دانان و متکلمان نیز جملگی در حوزۀ متن قرآن شکل ‌گرفته است. قرآن کریم، به‌مثابۀ یک متن و به‌طور خاص متن ادبی، ظرفیت بالایی در شکل‌گیری پژوهش‌های متن‌محور در جهان اسلام داشته است. این امر همواره برای پژوهشگران مسئله‌آفرین بوده است؛ بدین معنا که هریک از پژوهشگران به ویژه متن‌شناسان و کسانی که به حوزۀ تحلیل متن علاقه‌مند بوده و هستند، به قرآن به‌عنوان متن توجهی ویژه نشان داده‌اند. پیش‌فرض این رویکرد به متن قرآن بر این اصل استوار است که قرآن ویژگی‌های یک متن را دارد، بنابراین باید تکلیف این موضوع، یعنی متن بودن قرآن روشن شود. رهیافت مقاله به اعجاز، رویکرد متن‌شناسانه است؛ بدین معنا که متن قرآن یک متن ویژه با سازوکارهای خاص خود است که درک بی‌بدیل بودن آن در سنت زبان‌شناختی عرب تنها از راه مطالعۀ متن‌شناختی ممکن است.

قصۀ آفرینش انسان در قرآن، سرشار از آموزه‌های اخلاقی، اعتقادی و فلسفی است و جایگاهی ویژه‌ در تفسیر و تبیین آموزه‌های دینی دارد که می‌توان آن را از زوایای گوناگون تحلیل و بررسی کرد. این مقاله با استفاده از رویکرد روایت‌شناسی ارسطو، قصۀ آفرینش را تحلیل می‌کند. براساسِ نظریۀ روایی ارسطو، قصۀ آفرینش از تمام عناصر روایی ارسطویی بهره‌مند است، شخصیت ابلیس به‌طور کامل و دقیق ترسیم شده است و ابعاد گوناگون شخصیتی او به تصویر درمی‌آید. ابلیس، نقشی محوری در پیشبرد قصه و انتقال پیام الهی ایفا می‌کند و با استفاده از فریب و وسوسه، در صدد گمراه کردن انسان‌ها برمی‌آید. مضمون این قصه، هشدار نسبت به خطرات وسوسه‌های شیطانی و تأکید بر ضرورت تقوا و بندگی خداوند متعال است. این مضمون با بهره‌گیری از عناصر روایی به‌شکلی هنرمندانه به مخاطب القا می‌شود. مقالۀ پیش‌رو با روش تحلیلی روایت نشان می‌دهد که چگونه قصۀ آفرینش از تمام عناصر روایی ارسطویی برای خلق روایتی جذاب و پرمحتوا بهره می‌برد. این رویکرد به درک عمیق‌تر این قصه و نقش شخصیت‌های آن، به‌ویژه ابلیس، یاری می‌رساند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قصۀ آفرینش انسان تمام عناصر روایی ارسطویی را به‌طور کامل و دقیق داراست. نتایج این پژوهش می‌تواند در تولید محتوای دینی و اخلاقی، آموزش روایت‌شناسی و نقد و تحلیل آثار ادبی و مذهبی کاربرد داشته باشد. همچنین این پژوهش می‌تواند به درک عمیق‌تر از آموزه‌های دینی و نقش شخصیت‌های داستان‌های مذهبی، به ویژه ابلیس، کمک کند.

تفسیر متون وحیانی، نیازمند اتخاذ اهداف، مبانی، قواعد، و روش‌های خاصّی است که مطالعات روش‌شناختی تفسیر نامیده می‌شود و برآیند آنها به شکل‌گیری سنت‌های تفسیری مختلف می‌انجامد. نظریۀ حجیت یکی از این سنّت‌هاست. براساسِ این نظریه، دستیابی به مراد الهی در چارچوب برنامۀ رسیدن به «حجت شرعی» از راه اصول لفظیه و امارات شرعیه ممکن است که در آن باید از مبانی، ابزارها و روش‌های متداول فقهی در حوزۀ اعتبارسنجی قراین تفسیری بهره گرفت. این نظریه با بیان‌های مختلفی از منجزیت تا وسطیت و غیره مواجه است و بر اساس آن نیز دیدگاه‌های مختلفی دربارۀ امکان پذیرش آن در تفسیر قرآن، مطرح می‌شود. نویسنده در این مقاله می‌کوشد ضمن نقد این دیدگاه‌ها و بیان دو اشکال مهم فقدان اثر شرعی و مغایرت با رسالت مفسر، فرایند اعتبارسنجی قراین فهم و تفسیر را خارج از فضای گفتمان این نظریه مطرح نماید.

آیۀ «ایلاء» یگانه مستند قرآنی حق جنسی زوجه از حیث زمان است که حق جنسی زن را محدود به چهارماه یکبار می­کند. پژوهش حاضر با روش تحقیق کیفی و تحلیل مضمونِ متونِ تفسیری به دنبال سیر تطور دیدگاه مفسرانِ عصر نزول تا عصر حاضر و پاسخ به مفهوم آیۀ ایلاء، تفاوت آن با مسئلۀ ظهار، مواجهۀ شارع با پدیدۀ ایلاء و چگونگی ارتباط آیۀ ایلاء با حق جنسی زوجه، از دیدگاه ایشان است. در تبیین تفسیری آیۀ ایلاء و اثبات عدم دلالت آیه با مقرر کردن زمان چهار ماه برای حق جنسی زوجه، ده مسئلۀ مرتبط با حق جنسی به دست می‌آید که هر یک به نوعی در اثبات عدم دلالت آیه ایلاء دخیل است. از مجموع آنها می‌توان نتیجه گرفت ایلاء، فی‌نفسه موردرضایت شارع نیست و تعیین زمان چهار ماه در حقیقت ایجاد مهلتی برای شوهر است تا نسبت به وضعیت زناشویی خود تدبیری کند و یکی از دو راه رجوع (با رابطۀ خاص جنسی) و یا طلاق را برگزیند تا حق جنسی زن استیفا گردد. به نظر می­رسد ایلاء همانند عده (طلاق یا وفات)، مسافرت، غیبت، اختلالات جنسی شوهر و غیره شرایط خاصی است که خداوند زمان چهار ماه را برای آن مقرر نموده است و محدود کردن حق جنسی زن به زمانی خاص در شرایط معمول زندگی، با فلسفۀ حفظ عفت برای همسران در ازدواج و مسئولیت شوهر در برابر نیاز جنسی زن سازگار نیست. بنا بر مستندات قرآنی، روایی، قواعد فقهی، مؤیدات عقلی- عرفی و اقتضائات عصر حاضر می­توان معیار نیاز جنسی زن را همچون نیاز جنسی مرد، تقویت کرد.

تأمل و تعمق در مضمون آیات (24-23) سورۀ اسراء، با محوریت فعل «لاتَنهَر»، مفهومی متفاوت با برداشت­های تفسیری به‌دست می­دهد. بیشتر مفسران عبارات و اصطلاحات به‌کار رفته در این دو آیه را حول محور کلی «احترام به والدین»، در معانی متفاوت و گاه متمایز، بیان نموده­اند، حال آنکه پیام کلی این دو آیه با محوریت عبارت «وَ لَا تَنْهَرْهُمَا»، بر عدم «طرد و راندن» والدین از خود اشاره دارد. هر یک از واژگان و عبارات این دو آیه، به‌مثابۀ پیکره‌ای واحد، تکمیل‌کنندۀ مفهوم فعل «نَهرَ» و معنای برآمده از آن است. جستار پیش‌رو با رویکرد معناشناسی ساخت­گرا -که به مفهوم واژگان در بافت و ساختار جملات می­پردازد- به‌طور خاص بر همنشین­های فعل «نهَرَ»، همچون عبارت «یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما»، واژه «أفّ»، وصف «کَریم» و عبارت کنایی «خفضُ الجَناح»، متمرکز می‌شود و معنای محوری و کلیدی آیه، یعنی «حمایت و نگهداری» از والدین و عدم «طرد و راندن» آنان از خود، به عنوان یکی از وظایف اصلی فرزندان به هنگامه پیری و فرتوتی والدین تبیین می‌کند. یافته­های پژوهش نشان می‌دهد برخلاف دیدگاه بیشتر مفسران، واژۀ «أفّ» بر مفهوم حداکثری اهانت، نفرت و دوری والدین دلالت دارد، ضمن اینکه فعل «لاتَنهَر»، نه به‌معنای «عدم پرخاش»، بلکه برای نهی از «طرد و راندن و دور کردن» به کار رفته است. افزون بر این، وصف «قولاً کَریماً» و عبارت «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ» نیز تکمیل‌کنندۀ همان مفهوم کلی دو آیه؛ یعنی «نگهداری و مراقبت» از والدین است.

مسلمانان بر پذیرفتن اصل شفاعت در دستگاه مشیت الهی و نظام حساب و کتاب اعمال، اجماع دارند. شفاعت نزد شیعیان جایگاهی ممتازتر دارد تا جایی که در کتب متقدمین به‌عنوان یکی از اصول اعتقادی شیعه نام برده شده است. لکن دربارۀ عرصۀ ظهور آن اختلاف نظر وجود دارد. علامه طباطبایی با رویکرد خردورزانه به بررسی شفاعت پرداخته‌اند و آن را از تفاسیر و برداشت­‌های سطحی­‌اندیشانه تجرید کرده‌اند. بحث ایشان مرکب از تفسیر آیات، روایات، برهان عقلی و ساختارشناسی نظام تکوین است. از واکاوی آرای علامه می‌­توان دریافت ماهیت وجودشناختی تجارب نزدیک به مرگ، با مرحلۀ سکرات موت و ورود به عالم برزخ بیشترین انطباق را دارد. جمع­‌بندی و تحلیل آرای این اندیشمند شیعی و مقایسۀ آن با نتایج ثبت‌شده از صد تجربۀ نزدیک به مرگ شیعیان به روش توصیفی-تحلیلی، نشان می‌دهد شفاعت در مراتب برزخ و مبادی آن در تجربه‌های نزدیک به مرگ، به منظور اعطای فرصت حیات مجدد وجود دارد. ازآنجاکه به تصریح برخی روایات، شفاعت به‌معنای آمرزش گناهان مستوجب آتش جهنم، خاص قیامت بوده و دربردارندۀ برزخ نمی‌­شود، برخی عنوان کرامت و تفضّل را بر آن نهاده‌اند. اما شفاعت به معنای دستگیری و انضمام مشفوع به شفیع در تجربۀ نزدیک به مرگ در جلوۀ برزخی آن که تأثیرش در بازگشت ایشان به دنیا و اعطای فرصت ادای مافات بوده است، در این تجربه­‌ها بارها رخ داده‌ است.

سبک تفسیری علامه طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان، یعنی بهره‌گیری از قرینۀ سیاق و دادن اهمیت فراوان به آن در کشف مدالیل آیات شریفه، موجب شده است که بتوان این تفسیر را «تفسیری سیاقی» نامید. اما کنار این سبک تفسیری، ایشان مبتنی بر انبوه روایات اهل‌بیت از «سبک تفسیری مستقل از سیاقِ مجموعی» پرده‌برداری کرده‌اند. اختصار عبارات علامه ذیل آیۀ 115 سورۀ بقره و بسنده کردن به آن توسط برخی پژوهشگران، موجب شده است ارائۀ یک نظریه منسجم دربارۀ دیدگاه علامه نادیده گرفته شود تا جایی که برخی افراد، دیدگاه ایشان را فاقد پشتوانۀ علمی می‌دانند. ازسوی‌دیگر، در بسیاری از پژوهش‌ها نیز تنها به یک بُعد این دیدگاه تحت عنوان «فرازهای مستقل» اشاره شده است. برهمین اساس، جستار پیش‌رو با هدف انسجام‌بخشی به نظریۀ علامه و تبیین ارکان و ابعاد آن و تشریح متن‌محور عبارات ایشان با شیوۀ تحلیلی-توصیفی سامان یافته است. در نهایت نویسندگان به این نتیجه دست یافته‌اند که اعتبار این سبک تفسیری بر یکی از شیوه‌های استنباطی اهل‌بیت از آیات قرآن کریم و به‌عنوان قاعده‌ای نقلی-تفسیری استوار است که می‌توان آن را قاعدۀ «حجیت دلالی هر جملۀ تامّة الإفادة یا مستقلۀ قرآنی» نامید. رکن پایه و اولیۀ این سبک و روش تفسیر بر امکان چشم‌پوشی از برخی مراتب سیاق و در نظر گرفتن سیاق و ظهور یک جملۀ تامّة الإفادة -که معنایی صحیحی را با توجه به منظومۀ دین مننقل می‌کند- مبتنی است و رکن تبعی آن توسعۀ مدالیل سطح عرضی یا افقی (در فرازهای مستقل) و توسعۀ مدالیل سطح طولی یا عمودی (در فرازهای مستقل و غیرمستقل) با نگرش تقطیعی و تجریدی به سیاق است.