جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

علی‌رغم تناقض ضمنی موجود، میان «برتری اخلاقی» و «خودگروی» در فلسفه‌ی اخلاق، این مفاهیم در فلسفه‌ی اخلاق نیچه با یکدیگر پیوند دارند. نیچه با تکیه بر مفاهیم «اراده به قدرت» و «انسان برتر»، بر ارتباط اخلاق، به‌عنوان امری وابسته به فردیت و آزادسازی از قیود سنتی تأکید می‌کند. مفهوم خودگروی با مفهوم اراده به قدرت، ارتباط وثیقی دارد که این اراده به‌عنوان ابزاری جهت دستیابی به انسان برتر مطرح می‌شود. انسان برتری که می‌تواند ارزش‌های خود را خلق کند و به برتری اخلاقی دست یابد که این برتری اخلاقی، قدرتی برای عبور از ارزش‌های غالب اجتماعی است. با توجه به رابطه‌ی متقابل میان اراده به قدرت و انسان برتر، این ظرفیت در اندیشه‌ی نیچه وجود دارد که می‌توان با تبیین ارتباط میان خودگروی و برتری اخلاقی نه به‌عنوان مفاهیمی متقابل، بلکه به‌عنوان دو نیروی سازنده در راستای آزادی فردی و رهایی از قیود اجتماعی در فلسفه‌ی اخلاق عمل نمایند.

ناصرخسرو در قول ششم از کتاب زاد المسافرین طولانی‌ترین برهان خود را برای رد ادعای دهریان می‌آورد که می‌گویند فلک صانعِ عالم است. بنیاد این برهان متشکل مطالب مرتبط با مقوله‌ی حرکت طبایع و موالید و نیز مقهور یا قاهر بودن افلاک و حرکت دورانی‌شان است. در این نوشتار، این برهان طولانی و مبسوط، نخست با خوانش جزءپردازانه و واکاوی منطقی، بندبه‌بند، اعتبارسنجی شده صدق استنتاج‌های منطقی آن، با کاربست منطق ریاضی؛ و محتوای مقدمات و گزاره‌های آن، با معیار منطق سینوی، تجزیه و تحلیل می‌شود. سرانجام با جمع‌بندی یافته‌ها، معلوم می‌شود که برهان ناصر خسرو روشمند و از منظر صورت، دارای ساختار منطقی معتبر است؛ در عین حال، مقدمات آن دربردارنده‌ی برخی مفروضات ادعایی‌ست و از دیدگاه معنا، مغالطه‌ها و قیاس‌‌های مع الفارقی در بطن برهان به چشم می‌خورد.

آیا میل به حقیقت در بستر متافیزیک‌اندیشی، لزوماً خاستگاهی موجه، رهایی‌بخش و هم‌سو با زندگی دارد؟ این مقاله با تمرکز بر فصل چهارم کتاب نیچه و ذن (خودفرازی بدونِ خود) نوشتۀ آندره ون دِر بْراک و تحلیل آن نشان می‌دهد که نیچه و ناگارجونا چگونه به این پرسش پاسخ منفی می‌دهند. ابتدا نقد نیچه به «میل به حقیقت» در سنت غربی بررسی می‌شود؛ سپس مواجهۀ مشابه ناگارجونا با سنت بودیسم تحلیل می‌گردد. در گام سوم، هم‌گرایی این دو دیدگاه در واسازی و فراروی از این میل واکاوی می‌شود. در پایان، خوانش ون در براک مورد ارزیابی انتقادی قرار می‌گیرد. مقاله نشان می‌دهد که در هر دو سنت میل به حقیقت نیازمند نقادی است و چیرگی بر آن دریچه‌ای به‌سوی فلسفه‌ای زیسته، در ورای دوگانگی حقیقت و ناحقیقت، می‌گشاید. همچنین نشان داده می‌شود که خوانش ون در براک در تفکیک مفهومی و روش‌شناختی به شفافیت بیشتری نیاز دارد.

یکی از غامض­ترین مسائل متافیزیکی مسئله­ی تشخص و ملاک آن است. فلاسفه مسلمان از ابتدا به بحث از این مسئله اهتمام جدی داشته­اند. در میان مکاتب فلسفه اسلامی، فلاسفه مشائی خاصه ابن­سینا تصریحاً به بحث از ملاک تشخص توجه داشته و دیگر فلاسفه مشائی نیز در این موضوع اندیشیده­اند. نکته حائز اهمیت درباره ملاک تشخص عدم تفکیک و خلط میان ذهن و عین در میان فلاسفه­ی مشایی است که شیخ اشراق با عنایت به این مسئله در صدد پاسخی متقن به پرسش از ملاک تشخص موجودات بوده است. بعد از مرحوم شیخ اشراق فیلسوفان دیگر من جمله ملاصدرا از این تفکیک استفاده کرده و پاسخ­های دیگری به این مسئله داده­اند که بدون شک به واسطه این تفکیک بوده است. بعد از بررسی ملاک تشخص در اندیشه فلاسفه مذکور، در نهایت نگارنده به یک سازگاری در باب ملاک تشخص در اندیشه ابن­سینا، سهروردی و ملاصدرا دست یافته است.