جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در بررسی عرفان‌های نوظهور و اندیشه‌های مطرح آنها در دنیای اسلام، رابطه سلبی میان عرفان و سیاست همواره یکی از مباحث چالش‌برانگیز به شمار می‌آید؛ درحالی‌که برخی از دولت‌ها و جنبش‌ها در تاریخ اسلام، ساختار و ماهیتی عرفانی دارند و برخی دیگر نیز نظری متفاوت همانند جواد طباطبایی و عبدالکریم سروش را ارائه می‌کنند. از جمله این ارتباط ایجابی می‌توان به اسلام ترکیه (اسلام اجتماعی) اشاره کرد که امروزه نیز این نظریه در قالب دولت در ترکیه حکم‌فرمایی می‌کند. این جنبش به‌شدت تحت تأثیر عرفان نقشبندیه و نورسیه است. این جریان سیاسی - اجتماعی با تأکید بر مؤلفه‌هایی همچون توجه بر اتحاد جهان اسلام و الگوی تمدنی اسلام، رویکرد مثبت به دستاوردهای تمدن غرب، نقش پررنگ ابعاد اجتماعی اسلام، توجه به خدمت و رساندن منفعت به مردم، قرائت میانه روانه و متساهلانه از اسلام، تأکید بر اسلام فرهنگی، مبارزه با جهل و تفرقه با تأکید بر آموزش و تساهل به اقلیت‌های مذهبی، به‌شدت متأثر از دیدگاه‌های عرفانی است. نقطه اتصال دیدگاه عرفانی با دیدگاه اسلامی، اندیشه‌های آقای گولن است؛ ایشان با رویکردی عمل‌گرایانه می‌کوشد با استفاده از ابزارهای قدرت (سخت‌افزار و نرم‌افزار)، برداشتی ملایم از آموزه‌های اسلام به دست دهد. در این پژوهش کوشیده شده است با استفاده از روش تحلیلی – توصیفی، تأثیر عرفان نورسی بر اسلام‌گرایی ترکیه در قالب فرقه‌گرایی جدید معنوی بررسی و تحلیل شود.

معتقدان به الهیات سلبی، هرگونه سنخیتی میان خداوند و مخلوقاتش را انکار می‌کنند و معتقدند فقط می‌توانیم بفهمیم خداوند چه نیست، نه اینکه چه هست؛ اما معتقدان به الهیات ایجابی، درک ایجابی را نیز در شناخت خداوند دخیل می‌دانند. قاضی سعید قمی معتقد است الهیات سلبی (یعنی امتناع تعلق هرگونه درک ایجابی به خداوند و سلب هرگونه صفتی از او) از امور مسلّم مکتب اهل بیت (ع) است؛ اما به نظر می‌رسد ظهور مورد ادعای وی، ظهور بدوی برخی از روایات است که با اندکی دقت در قراین متصل و منفصل رفع‌شدنی است. بررسی جامع نشان می‌دهد در روایات فقط امکان تعلق معرفت تفصیلی و اکتناهی و إحاطی به خداوند نفی شده است، نه معرفت ایجابی اجمالی. روایات ظاهر در نفی هرگونه صفتی از خداوند نیز فقط صفات زاید و حادث را از خداوند سلب می‌کنند، نه هر صفتی را.

یکی از چالش‌های اساسی عصر حاضر، وجود حجم عظیمی از شبهه‌های اعتقادی در زمینه خداشناسی است که توسط فرقه‌های انحرافی ترویج می‌شود. روشی که می‌تواند در برابر چنین شبهه‌ها و فرقه‌های انحرافی الگو قرار گیرد، شیوۀ مواجهه امام صادق (ع) با چنین اندیشه‌هایی (تشبیهی و تجسیمی) است. این پژوهش بر اساس داده‌های تاریخی و بر اساس روش توصیفی - تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که «شیوۀ رویارویی فکری و عملی امام صادق (ع) در برابر اندیشه تشبیه و تجسیم چگونه بوده است؟». مجموعه اقدام‌های حضرت در دو عنوان خلاصه می‌شود: 1. ایجاد جنبش فکری در جامعه آن روز؛ 2. مبارزه با مشبهه و مجسمه. امام (ع) در این جنبش فکری با برپاکردن مناظرات و پاسخ‌گویی به شبهه‌ها و همچنین با رد عقاید مشبهه در گفتگوهای علمی سعی در هدایت آنان داشتند. در مرحله بعد نیز با اعلام بیزاری از آنان و مشرک‌دانستن آنان گام دیگری در مسیر مبارزه با این اندیشه برداشتند.

یکی از ابعاد مهم امامیه و فقه سیاسی، شیوۀ تقابل با حکومت و حاکمان جور است. این پژوهش درصدد است با روش توصیفی - تحلیلی به سیرۀ علمی و عملی پیشوایان دینی (ع) و ارتباط آنان در مواجهه با حاکمیت جور بپردازد و به این پرسش اساسی پاسخ می‌دهد که چرا برخی از یاران ائمه (ع) در دستگاه خلافت بودند و با آنها تعامل می‌کردند؟ سیره ائمه معصومین (ع) در قبال حاکمان جور چه بوده است؟ دیدگاه مذاهب اسلامی در تقابل با حاکمان جور چیست؟ نقش اقتضائات زمانی در مواجهه با حاکم جور چیست؟ نگارنده کوشیده است‌ با بررسی سبک زندگی ائمه (ع) در مواجهه با حکومت‌ها، پژوهش را در دو وضعیت عادی و ثانویه بررسی کند و به مؤلفه‌هایی همچون زمان و مکان توجه شده است. در شرایط اضطراری با وجود مشروعیت‌نداشتن حاکم، مردم به دلیل مصلحت مهم با حاکم جور تعامل و همکاری دارند تا خطر‌های احتمالی از جامعه مسلمانان برطرف شود؛ اما در شرایط عادی، دو قول اطاعت و عدم اطاعت وجود دارد. قول اطاعت از حاکم جور، فقط نزد اکثریت اهل سنت پذیرفته شده است؛ درحالی‌که برخی از آنان و فقیهان شیعه قبول ندارند. البته ائمه (ع) در بعضی زمان‌ها به دلیل اقتضائات حکم به تعامل همراه با عدم مشروعیت آنان کرده‌اند؛ بنابراین همکاری برخی از اصحاب با اجازه معصومین (ع) برای کمک به شیعیان ستم‌دیده و رفع مشکلات آنان بوده است.

عبارت نزد سروش، نه آبستن معنا، بلکه گرسنۀ معناست. معنا از جانب معارف غیر دینی در عبارت دمیده می‌شود و معرفت دینی به‌تمامی تابع و مستفاد از معارف غیر دینی است. رویکرد دادوستد میان متن مقدّس و معارف بشری را صرفاً به تأثیر معارف بشری بر متن مقدّس و نیز عوامل تحوّل در معرفت دینی را تنها به معرفت مفهومی و متافیزیکی می‌کاهد. از دیگرسو استاد جوادی آملی با قراردادن عقل در جایگاه قسیم نقل و زیرمجموعۀ دین، دیوار میان عقل و دین و جداانگاری آنها که زیربنای رویکرد سروش در رابطه معارف برون‌متنی با فهم متن مقدس است را برمی‌دارد و تأثیرپذیری تفسیر متن مقدس از معارف برون‌متنی را موجب بشری و غیر دینی‌انگاشتن معرفت دینی نمی‌داند؛ زیرا معارف برون‌متنی مساوی با برون‌دینی نیست. در پرتو نگاه تطبیقی به دو طرف مقایسه می‌توان از نگاه طرفین فراتر رفت و بدیلی قابل دفاع‌تر از رابطۀ متن و معارف برون‌متنی عرضه کرد.

مبانی منهج‌شناسی امامیه و سلفیه در تفسیرشان از صفات خبریه دخیل است و نپرداختن به آن موجب پنهان‌ماندن تفسیر درست از آیات قرآنی خواهد شد. در این پژوهش با روشی توصیفی - تحلیلی و مقارنه‌ای به مبانی منهج‌شناسی امامیه و سلفیه پرداخته شده است. امامیه در مواجهه با صفات خبریه، منهج اهل بیت (ع) را برگزید‌ه‌اند و بر اساس آن آیات صفات را جزء متشابهات می‌دانند و قائل به تأویل و مجاز با بهره‌مندی از عقل هستند. در طرف مقابل سلفیه با حجیت‌بخشی به تفسیر صحابه و تابعین، بر نقل تأکید دارند و مدعی‌اند سلف منهج و روش ظاهرگرایی را برگزید‌ه‌اند و هرگونه متشابهی در قرآن را نفی و آیات را بر ظاهر آن تفسیر می‌کنند. بر اساس بررسی این نوشتار، تأثیر این اختلاف در مبانی منهج‌شناسی در برداشت از صفت رؤیت از حیث هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و معنا‌شناسی، خود را به‌روشنی نشان می‌دهد.

عالمان دینی و از جمله متکلمان امامیه در موارد متعددی نصوص دینی را تأویل کرده‌اند؛ یعنی ظواهر نصوص دینی را کنار گذارده و معنایی غیرظاهری برای آنها ارائه نموده‌اند. سرچشمه چنین اقدامی بیشتر این است که اندیشمندان پیش‌گفته معنای ظاهری آیه یا روایتی را با یکی از باورهای خود – که گاه از آموزه‌های وحیانی اخذ شده است، گاهی متکی بر احکام عقل نظری یا عملی است و گاهی در محسوسات و مجرّبات ایشان ریشه دارد - ناسازگار یافته‌اند و آن باور را بر معنای ظاهری آیه یا روایت ترجیح داده‌اند. این نوشتار با روش کتابخانه‌ای و با تمرکز بر آثار شیخ صدوق، شیخ مفید و سید مرتضی، آن دسته از تأویلات ایشان را که در آنها باورهای حسی و تجربی بر ظواهر نصوص دینی ترجیح یافته است، مورد بحث و تحلیل و مقایسه قرار می‌دهد. این تحلیل و مقایسه، شباهت‌ها و تفاوت‌های تأویل در اندیشۀ متکلمان پیش‌گفته را آشکار می‌کند و از این رهگذر، تصویر روشن‌تری از رویکرد کلامی و میزان پایبندی ایشان به ظواهر نصوص دینی به دست می‌دهد.

امام حسن عسکری (ع) همچون دیگر ائمه افزون بر توجه به امتداد حیات مادی و معنوی بشریت، از رویدادها، فرصت‌ها و تهدیدهای پیرامونی و عصری خود نیز غافل نبودند و مجموعه‌ای از اقدام‌ها و راهکارها را ناظر به آن اتخاذ می‌کردند. این تحقیق با تکیه بر منابع تاریخی و حدیثی و با روش توصیفی - تحلیلی پس از گزارش اجمالی از معضلات فکری و معرفتی رایج در شهر سامراء، درصدد پاسخ به این پرسش است که امام حسن عسکری (ع) با وجود محدودیت‌های فراگیر، چه اقدام‌ها، مواضع و تدابیری را در قبال این معضلات اتخاذ نموده‌اند؟ یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد امام حسن عسکری (ع) با تأکید بر اصول اعتقادی همچون توحید، پرهیز از افراط‌گرایی و غلو، تسامح و بردباری، آگاه‌کردن جامعه از ترفندهای منحرفان، اعزام عالمان دینی به جوامع آسیب‌دیده و پاسخگویی به پرسش‌های دینی، رسالت خود در صیانت از تعالیم و آموزه‌های دینی و اعتقادی را به انجام رساندند.

شیعیان پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) با تهدیدها و چالش‌هایی از جمله وجود جعفر کذاب و ادعای امامت وی مواجه شدند. نقش‌های سیاسی اجتماعی مادر امام (ع) نیز فعالیت‌های جعفر به‌اختصار و مجزا تبیین شده است؛ اما نوع اقدام‌ها و تقابل آن دو مغفول مانده است. مقاله حاضر به روش توصیفی - تحلیلی با استفاده از منابع تاریخی متقدم به تحلیل اقدام‌های مادر امام (ع) در مواجهه با رفتارهای سیاسی و روانی جعفر کذاب پس از شهادت امام عسکری (ع) می‌پردازد. بر اساس یافته‌ها، اعتقاد به امام ناشناخته و ناپیدا، نبودِ وصیت آشکار و ادعای امامت چالش‌های امامیه بود که مادر امام (ع) با اقدام‌هایی چون شتاب در بازگشت به سامراء، مقابله با ادعای امامت جعفر با نهادن امام زمان (ع) در برابر او و طرح ادعای وصیت و ادعای میراث و پاسخگویی به شیعیان و رفع تحیر موجب شکست جعفر در برنامه‌های سیاسی و اقتصادی شد

در این مقاله با استناد به شواهد تاریخی و روایات برجای‌مانده از امام عسکری (ع‏)، تحلیلی از نقش ایشان در نهادینه‌سازی خمس در جامعه شیعه ارائه می‌شود؛ در‌حالی‌که ‏فریضه خمس با چالش‌های مختلفی مواجه شده بود. ‏محورهایی که بر اساس روایات موجود می‌توان گفت امام در زمینهٔ فریضه خمس، در آن ایفای نقش کرده‌اند، به این ترتیب است: تأکید بر فلسفه وجوب خمس، تأکید بر فراگیربودن گستره خمس (شمولی‌بودن وجوب پرداخت خمس با توجه به درآمدها)، تأکید عملی بر وجوب خمس، بیان عملی موارد مصرف خمس با مصرف آن میان نیازمندان بنی‌هاشم و رسیدگی به شبکه وکالت در جایگاه ابزار و کارگزاران اداره امور تشیع از سوی امام. با توجه به اتهام بی‌سابقه و بی‌مستند خمس‌گرفتن از منابعی به‌جز غنایم جنگی از جمله ارباح مکاسب و نپرداختن به این مسئله به تفکیک تلاش هر کدام از ائمه شیعه (ع) بر اساس تحلیل تاریخی ادوار خمس، تبیین این تحولات از زاویه امامت امام عسکری (ع) دستاورد جدیدی است که در پژوهش‌های قبلی یافت نمی‌شود؛ این مسئله از نوآوری‌های این مقاله است که به شیوه تحلیلی تاریخی و حدیثی به ‌دست‌ آمده است.