جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش در پی بررسی رابطه حق و خیر ـ که موضوعی نوظهور در فلسفه اخلاق به‌شمار می‌آید ـ در قرآن است. قرآن مکرراً خیر را معرفی کرده و از همگان می‌خواهد برای نیل به رستگاری عامل به خیر باشند. از طرفی قرآن حقوق فردی و اجتماعی را محترم شمرده و به نقض این حقوق هشدار داده است. با این حال گاهی میان حق و خیر تزاحم پدید می‌آید. به دیگر سخن پذیرش یک عقیده یا انجام یک فعل بر مبنای آزادی اراده اگرچه حق انسان است اما برای او خیر نیست. قرآن با رعایت این اختیار به انسان توصیه می‌کند تا جایی که ممکن است و به حقوق دیگران لطمه نمی‌زند خیر را بر حق ترجیح دهد. توصیه قرآن این است که در تزاحم بین حق فردی و خیر، خیر باید اولویت داده شود اما در تزاحم بین حق جمعی و خیر، مادامی که صاحبان حق رضایت ندارند، نباید حق نادیده گرفته شود. اولویت دادن به خیر به‌خصوص در حوزه‌های عبادی که جنبه فردی بیشتری دارند نباید با اجبار همراه باشد زیرا مخل اختیار انسان است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی تحلیلی پس از معرفی مصادیق حق و خیر، نمونه‌هایی از مطابقت و تزاحم بین حق و خیر در قرآن را استخراج و مورد بحث قرار داده است.

شناخت نظم‌یافتۀ روش‌های تفسیری معصومان (ع) در تفسیر آیات زمین‌شناسی و مساعی آنان در فرایند فهم آیات قرآن و رسیدن به مراد خداوند از طریق تبیین علمی، می‌تواند روش‌هایی کارآمد در استنطاق قرآن در این‌گونه آیات باشد.اهل بیت (ع) و صحابه در تفسیر آیات علمی قرآن غالباً سه رویۀ تبیین لغوی، تفسیر مفهومی و استناد به قرآن را پیش گرفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند؛ البته تفسیر مفهومی فراوانی بیشتری را دارا بوده و تبیین لغوی بیشتر به معناشناسی واژگان اختصاص یافته است، ایشان ضمن توجه به آیات دیگر قرآن و استدلال عقلی خود به تبیین قرآن پرداخته و به آیات آفاقی و انفسی آن مانند؛ فرورانش، عدم معدومیت ماده، و موارد دیگر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ اشاراتی داشتند. آنچه این نوشتار به آن پرداخته، دستیابی به نحوۀ مطالعه و رفتار ائمه طاهرین (ع) دربارۀ آیات زمین‌شناسی قرآن کریم است که با روش تحلیل محتوایی و گردآوری کتابخانه‌ای روایات را مورد واکاوی قرار داده و با سنجش آیات زمین‌شناسی و روایات علمی و علوم طبیعی به این نتیجه رسیده که معصومان (ع) نه تنها به علم روز زمان خود توجه داشتند؛ بلکه به بیان مواردی پرداختند که اندیشمندان آن زمان از آن آگاهی نداشته و قرن‌ها بعد توسط دانشمندان کشف گردیده است. آنان برای رساندن مفهوم آیات علمی از طرق مختلفی مانند، توضیح معنایی، تصویرسازی و بیان علت ، تأویل مفهومی و غیره بهره جسته‌اند

زمینه و هدف: در میان روش‌های تربیتی، تربیت ولایی با توجه به اتصال آن به خدای متعال می‌تواند به ‌عنوان بهترین روش مورد استفاده قرار گیرد و بهره‌مندی از آن لازمه تحقق تربیت اسلامی به ‌معنای حقیقی کلمه است. لذا مسئله پژوهش حاضر تربیت ولایی با توجه به زیارت جامعه کبیره به‌ عنوان نمونه‌ای از منابع اتصالی علم ائمه به خدای متعال می‌باشد و هدف آن تبیین تربیت ولایی و ارائه یک الگوی کامل تربیتی برای مربیان جامعه است. روش: این پژوهش به ‌شیوه نمونه‌گیری هدفمند از زیارت جامعه کبیره به‌ عنوان منشور بلند امامت و ولایت سود برده است. بر همین اساس با اتکا به روش تحلیل مضمون به مطالعه مستمر زیارت جامعه کبیره و تفاسیر مربوط بدان پرداخته شد و پس از استخراج فرازهایی با محتوای مشابه، خرده مضمون‌های تحقیق گردآوری گردید. در مرحله بعد مضمون‌های مشترک اتحت مضامین سازمان‌دهنده؛ تربیت ‌علمی، اخلاقی، اجتماعی، عاطفی، معنوی و زیستی قرار گرفته و پس از آن تمامی این مضامین ذیل مضمون فراگیر تربیت ولایی آورده شد. در پایان مضامین تربیت ولایی تحلیل گردیده و چرایی لزوم قرارگرفتن آن تحت لوای ولی خدا تبیین شده است. یافته‌ها و نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش حاکی از این بود که تربیت ولایی نسخه تربیتی کارآمدی برای تحقق تربیت اسلامی است و تبعیت از امام به‌ عنوان انسان کامل و رشدیافته در تمامی وجوه تربیتی و به عالی‌‌ترین درجه ممکن می‌تواند موجب سعادت در حیات دنیوی و اخروی گردد.

زمینه: سخنی در حوزه حجاب مطرح شد که در اذهان مردم نگاه جدیدی را ایجاد نمود و دری را در جهت بیداری مردم گشود و آن حرمت سیاسی کشف حجاب بود. هدف: این مقاله با این فرضیه که حرمت سیاسی کشف حجاب ریشه در آیات قرآن دارد و مطابق با قرائن تاریخی است، به دنبال نگره‌پردازی(تئوریزه)کردن نظریه حرمت سیاسی کشف حجاب، می‌باشد. روش‌: پژوهش از روش نظریه‌پردازی داده محور استفاده نموده و ابتدا آیاتِ قرآن، کدهای لازم را دریافت، سپس سایر منابع از جمله احادیث، مقالات علمی، گزارشات و قرائن تاریخی کشف و کدگذاری شده و با کشف مقوله‌های فرعی نسبت به مقوله اصلی این مدل شکل گرفته است، لازم به ذکر است در اینجا روش گرندد تئوری بیشتر بر مبنای منابع محکم تاریخی و پژوهش های مبسوط، عمیق و دقیق دینی صورت گرفته است نه پژوهش هایی که غنای کافی ندارند. یافته‌ها: با بررسی داده‌ها در کدگذاری محوری علاوه بر مقوله اصلی، سه مقوله محوری، وجوب شرعی حفظ حجاب به دو صورت حداقلی و حداکثری در قرآن، و حجاب به عنوان قانونی اجتماعی، برای همه کشورهای اسلامی و برای همه شهروندان کشور اسلامی استخراج گردید. نتایج: مقوله هسته‌ای «قابلیت تئوریزه شدن حرمت سیاسی کشف حجاب» با فراهم شدن بسترهای لازم، پیامدهای خوبی را جهت التزام افراد به اجرای قانون حجاب با فهم ریشه‌دار بودن حرمت سیاسی کشف حجاب در آیات قرآن ایجاد می‌نماید و بالطبع موجبات جلوگیری از قبح‌شکنی را با بیشتر می‌نماید. با این وجود برای دست ‌یافتن به پیامدها به صورت کامل، راهبرد برنامه‌ریزی دقیق در مقابله با کشف حجاب به عنوان ابزاری جهت خدشه بر حکومت اسلامی نه فقط به عنوان یک واجب شرعی بلکه به عنوان علامت و شاخص نظام اسلامی توصیه می‌گردد.

تاریخ‌گذاری یا توجه به چینش سوره‌ها به ترتیب نزول، از دیرزمان، در حدّ مکی و مدنی بودن مورد توجه بوده است اما در تفسیر، چندان مورد اعتنا قرار نمی‌گرفت؛ امروزه تفسیر تنزیلی با استناد به روش‌هایی به جز شیوه مرسوم تکیه بر روایات ترتیب نزول، توجه قرآن‌پژوهان را جهت آسان‌تر کردن فهم قرآن جلب نموده است. بر همین اساس، پژوهش حاضرکوشیده تا با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی، تاریخ ‌نزول سوره قلم را طبق روایات ترتیب نزول و به عنوان دومین سوره نازل شده؛ براساس محتوا و سبک بیانی سوره و تطبیق آن با مراحل نزول قرآن به لحاظ چیدمان دعوت پیامبر و مستندات تاریخی و سیره عصر نبوی مورد کنکاش قرار دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد؛ این سوره، فضایی از دوران نزول را ترسیم می‌کند که نمی‌تواند با دوره آغاز بعثت پیامبر و دعوت محتاطانه ایشان و دومیبن سوره نازله سازگار باشد. بنابراین، با لحاظ تحلیل محتوایی و سبک بیانی سوره و نیز تایید مستندات تاریخی مبنی بر کاربست روش‌های متعدد اعلام مخالفت و دشمنی مخالفین با حضرت و تطبیق آنها بر آیات نازل شده در سور ص و اعراف به بعد و نیز براساس تطبیقی که حکایت از وجود مشابهات تاریخی سوره قلم با سور یس، فرقان و اسراء دارد، به نظر می‌رسد تاریخ نزول تقریبی این سوره، در دور دوم بعثت یعنی بعد از دعوت محتاطانه پیامبر و بعد از سور انعام و صافات اما بسیار نزدیک به آنها باشد.

سورۀ جن بافت زبانی ویژه‌ای دارد که در قالب کنش‌های گفتاری مواجهه جنیان با قرآن، آوردنده قرآن و نیز منبع اصلی قرآن یعنی خداوند را مطرح می‌کند. از این رو در نوشتار حاضر براساس الگوی تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک، از طریق تشکیل مربع ایدئولوژیک به بررسی این سوره پرداخته شد. سنجش کارایی مربع ایدئولوژیک ون دایک در تحلیل کاربست راهبردهای گفتمانی در سوره جن نشان داد قطب‌بندی نظام گفتمانی سوره جن بر محور ایمان و کفر جن و انس به قرآن و رسالت پیامبر(ص) صورت‌بندی شده است و گفتمان سوره جن بر بستری از تقابل‌های ایدئولوژیک جریان می‌یابد. دو قطبی محوری در سوره جن میان گروه مؤمن و کافر از جن شکل می‌گیرد. در این میان گروه جنیان مؤمن تلاش می‌کند تا با استفاده از مؤلفه‌های گفتمانی تقابل خود با دیگری را نمایان سازد. آنچه در گفتمان سوره جن آمده، جریان‌سازی است که توسط گروهی از جنیان مؤمن که قرآن را شنیده‌اند رقم می‌خورد. در واقع «دیگری» (جنیان کافر) توسط مؤمنان از جن، بازنمایی شده و باورهایشان مطرح می‌شود. جنیان مؤمن به الله، رسول و قرآن از راهبردهای گفتمانی‌ای چون «بیان هنجارها» و «گواه‌نمایی» برای «برجسته‌سازی خودی» و از مؤلفه‌هایی نظیر «توصیف کنشگر»، «دسته‌بندی»، «فاصله‌گذاری»، «تکذیب کننده‌ها» و «بازنمایی منفی دیگری و مثبت خودی» در به «حاشیه‌رانی دیگری» استفاده می‌کنند. در نیمه دوم سوره جن، کنشگر اصلی گفتمان، مناسبات قدرت را تثبیت می‌کند. نقطه نهایی در تعیین مناسبات قدرت توصیف خداوند به عنوان «عالم غیب» است.

مستمندی به عنوان آسیب در زمره معضلات جوامع به شمار می‌آید که در مسائل اجتماعی بشری جایگاه ویژه‌ای به خود اختصاص داده است. در قرآن کریم، بائس قرینِ فقر برشمرده شده که حکایت از تمایز و تفاوت این دو طبقه مجزا دارد. تحقیق حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی با تکیه بر رویکرد اجتماعی و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای به بررسی مفاهیم و مصادیق، عوامل ایجاد، تأثیر آن بر روابط اجتماعی و ساختار جامعه و راهکارهای برون‌رفت از این طبقه پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که عوامل ایجاد طبقه اجتماعی بائس شامل اشکال در مدیریت‌های کلان، بی‌عدالتی، تبعیض، تصاحب حقوق و احتکار است که موجب لغزش در اعتقادات، تزلزل موقعیت اجتماعی، انحراف در اخلاق، ایجاد تشتت در اجتماع و در انتها نابودی جامعه می‌گردد. راه‌کار برون‌رفت از آن شامل راه‌کارهای کوتاه‌مدت نظیر: کاهش بیکاری، ساخت مسکن ارزان، اعطاء وام و حمایت‌های اجتماعی که زودگذر بوده و از آلام این طبقه می‌کاهد و راهکارهای بلند مدت نظیر: اصلاح ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور همچون اصلاح اخذ مالیات و مصرف آن، اصلاح نحوه توزیع ثروت و درآمد در راستای تحقق عدالت اجتماعی، حکومتداری صحیح و پیشرفت در برنامه اقتصادی، شایسته‌سالاری، اهتمام به کار، ارتقاء اخلاق عمومی، پرهیز از اسراف، سیاست‌های حمایتی و ارتقاء مهارت عمومی با هدف کاهش و امحاء می‌باشد که به کاهش اثرات منفی این طبقه و نابرابری‌ها کمک نموده و موجب بهبود جامعه می‌گردد.

در این پژوهش سوره‌های فرقان و فاطر بر‌اساس ترتیب نزول، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند. هدف پژوهش این بود که مشخص شود ترتیب نزول و بافت تاریخی چه تأثیری بر تناسب مفهومی سوره‌ها دارد. در این نوشتار از روش تحلیل گفتمان با رویکرد توصیفی- تحلیلی استفاده شده است تا پس از گردآوری اطلاعات حول سوره‌های فرقان و فاطر و شناخت بافت تاریخی آنها، به واحدهای مفهومی آنها ذیل محورهای: قرآن، جهاد، مشرکان، کفار و چگونگی آن در آن بازه زمانی دست یازید. طبق یافته‌های تحقیق، ترتیب نزول نقش مهمی در کشف مضمون و محتوای سوره‌های فرقان و فاطر داشته است. که این نتیجه به‌ دست آمد که مطابق ترتیب نزول، موضع قرآن در مقابل مشرکان قریش و یهودِ مکه در دو سوره فرقان و فاطر، در فاصلة بین سال‌های 6 و 7 بعثت، موضعی خردمندانه و تربیتی بوده است. با این تفاوت که متناسب با شرایط اجتماعی مشرکان و کافران مکه، در برهه‌ای از زمان تلاش شد ذیل آیات سوره فرقان، محورهای هدایتی قرآن با کنش اقناعی و زبان نرم بیان شود. که تشدید استهزاء گروه‌های مزبور در ادامه روند نزول سوره فاطر، گفتمان قرآن را به کنش اظهاری و سخت تبدیل نمود.

در دنیای معاصر که مفاهیم حکمرانی و توسعه بیش از پیش به دغدغه‌ای جهانی بدل شده‌اند، جوامع اسلامی نیز در پی آن‌اند تا الگویی بومی، کارآمد و در عین حال ریشه‌دار در منابع دینی خود برای حکمرانی مطلوب ارائه دهند. این مقاله با تأکید بر قرآن کریم به‌عنوان بنیادی‌ترین منبع هدایت در اسلام، می‌کوشد اصول و مؤلفه‌های حکمرانی مطلوب را در پرتو آیات الهی استخراج و تحلیل کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه بررسی منابع تفسیری معتبر، نشان می‌دهد که مفاهیمی چون عدالت، شوری، امانت‌داری، مسئولیت‌پذیری، نفی استبداد، اقامه قسط و حاکمیت قانون الهی، از ارکان اساسی حکمرانی مطلوب در نگاه قرآن‌اند. این مؤلفه‌ها، علاوه بر آن‌که پشتوانه مشروعیت دینی حکومت را تأمین می‌کنند، زمینه‌ساز مشارکت مردم، شفافیت تصمیم‌گیری و تحقق توسعه‌ای پایدار و اخلاق‌محور در چارچوب نظریه توسعه اسلامی هستند. مقاله همچنین تلاش می‌کند این الگو را در نسبت با نظریه‌های مدرن حکمرانی تحلیل کرده و ظرفیت‌های متمایز و مکمل آن را آشکار سازد. نتیجه پژوهش آن است که بازگشت به مبانی قرآنی، نه صرفاً راهی برای احیای سنت، بلکه ضرورتی برای بازتعریف مفاهیم معاصر توسعه و حکمرانی در بستر جوامع مسلمان به‌شمار می‌رود.

هدف این پژوهش میان‌رشته‌ای، تحلیل تربیتی مفهوم قرآنی «طلب» در چارچوب هرمنوتیک قرآنی سنتی (اصیل) با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و استنتاج شایستگی‌های تربیتی برای رفع چهار چالش نظام آموزش ایران (حافظه‌محوری، انباشت اطلاعات، منفعل‌بودن متربی و بی‌مهارتی) است. با چندسویه‌سازی روش‌های کیفیِ مرور نظامند، تجزیه مفهومی، تحلیل تطبیقی، تحلیل منطقی فرارونده و استنتاج عملی فرانکنا، سه شایستگی کلیدی استخراج شد: 1. شایستگی در معرض قرار گرفتن/ قرار دادن خود (با مؤلفه‌های گشودگی و مهارت شنیدن) که تعامل فعال متربی را تقویت و مسئله «منفعل‌ بودن» را هدف می‌گیرد؛ 2. جویندگی حساس و روشمند معنای اصلی (با تأکید بر پرسشگری، استدلال‌ورزی، عاقبت‌اندیشی، نقادی تاویلگرانه، هوشیاری هرمنوتیکی و شک) که جایگزین حافظه‌محوری و انباشت اطلاعات می‌شود؛ 3. جویندگی معنای حقیقی (با محوریت حقیقت‌‌جو بودن و حق‌پذیری، شک، شجاعت نقادی، مصلح بودن و مهارت‌های حکیمانه) که بی‌مهارتی را از طریق پرورش تفکر انتقادی و خوداصلاحی کاهش می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد این شایستگی‌ها با تبدیل فرآیند یادگیری به کاوشگری فعال، امکان بازطراحی برنامه‌های درسی مبتنی بر مهارت‌های هرمنوتیکی را فراهم می‌کنند. این پژوهش با پیوند نظریه هرمنوتیک قرآنی به نیازهای عملی تربیتی، چارچوبی نوین برای تحول آموزش در ایران ارائه می‌دهد.